Ney­arl÷gin og stjˇrnarskrßin

Ůeir Jˇn Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi hŠstarÚttardˇmari, og Sigmundur DavÝ­ Gunnlaugsson, fyrrverandi forsŠtisrß­herra, hafa bß­ir lagt or­ Ý belg um sÝ­asta frˇ­leiksmola minn, ■ar sem Úg nota­i l÷gmßl heilags Tˇmasar af AkvÝnas um tvennar aflei­ingar til a­ r÷ksty­ja ney­arl÷gin Ýslensku frß 6. oktˇber 2008. Me­ ■eim var sparifjßreigendum veittur forgangur fram yfir a­ra kr÷fuhafa Ý b˙ fjßrmßlastofnana. Ůetta fˇl Ý sÚr, a­ um 10 milljar­ar evra fŠr­ust Ý raun frß handh÷fum skuldabrÚfa til sparifjßreigenda. ╔g benti ß, a­ Štlun l÷ggjafans var ekki a­ fŠra fÚ milli hˇpa, heldur a­ tryggja st÷­ugleika, afstřra ney­arßstandi, eins og hef­i myndast, hef­u sparifjßreigendur ˇttast um fÚ sitt. Ůess vegna brytu ney­arl÷gin ekki Ý bßg vi­ eignarrÚttarßkvŠ­i stjˇrnarskrßrinnar.

L÷ggjafinn haf­i vafalaust rÚtt fyrir sÚr um, a­ tryggja ■yrfti st÷­ugleika, afstřra ney­arßstandi. S˙ r÷ksemd ein og sÚr nŠg­i til ■ess, a­ hann hlaut a­ hafa r˙mar heimildir. Ekki var um afturvirka eignauppt÷ku a­ rŠ­a, ■vÝ a­ l÷gin voru um uppgj÷r b˙a, sem framundan kynnu a­ vera. (Hef­i R˙ssalßni­ til dŠmis or­i­ a­ veruleika, ■ß hef­u bankarnir hugsanlega sta­ist, og ■ß hef­i ef til vill ekki reynt ß l÷gin.) Minna mß ß, a­ launakr÷fur hafa forgang Ý venjulegum ■rotab˙um.

Stundum eru a­ger­ir nau­synlegar vegna ■jˇ­arhagsmuna, ■ˇtt einhverjir hˇpar ver­i illa ˙ti. Vi­ ˙tfŠrslu fiskvei­il÷gs÷gunnar misstu tugir ■˙sunda breskra sjˇmanna a­gang a­ ═slandsmi­um, sem ■eir h÷f­u haft allt frß 1412. Vi­ ur­um ■ß a­ taka lÝfshagsmuni Ýslensku ■jˇ­arinnar fram yfir atvinnuhagsmuni breskra sjˇmanna.

A­alatri­i­ er, a­ ekki ver­ur sÚ­, hvernig hŠgt hef­i veri­ a­ ganga skemmra en gert var me­ ney­arl÷gunum til a­ nß sama ßrangri. Hitt er anna­ mßl, a­ mikilvŠgara var Ý ■ßgu st÷­ugleika a­ rˇa innlenda sparifjßreigendur en erlenda skuldabrÚfaeigendur, sem hef­u lÝka ßtt a­ hafa betri skilyr­i en a­rir til a­ meta ßhŠttu. Ůegar upp var sta­i­ voru skuldabrÚfaeigendur eflaust lÝka betur settir en ella vi­ ■a­, a­ ney­arßstandi var afstřrt. Ůa­ hef­i ekki veri­ ■eim Ý hag, a­ Ýslenska hagkerfi­ hef­i hruni­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. ßg˙st 2017.)


Voru ney­arl÷gin eignaupptaka?

═ Icesave-deilunni fullyrti Vilhjßlmur ┴rnason heimspekiprˇfessor (Ý FrÚttabla­inu 9. aprÝl 2011), a­ ney­arl÷gin frß 6. oktˇber 2008 hef­u fali­ Ý sÚr mismunun milli innlendra og erlendra innstŠ­ueigenda. Ůa­ var rangt: Kr÷fum allra innstŠ­ueigenda var samkvŠmt l÷gunum veittur forgangur fram yfir a­rar kr÷fur. Ef um mismunun var a­ rŠ­a, ■ß var h˙n milli innstŠ­ueigenda annars vegar og skuldabrÚfaeigenda hins vegar.

Nokkrir skuldabrÚfaeigendur h÷f­u­u einmitt mßl gegn slitastjˇrn Landsbankans til a­ fella ■ennan forgang ˙r gildi. HŠstirÚttur ˙rskur­a­i hins vegar Ý oktˇber 2011, a­ ney­arl÷gin stŠ­ust stjˇrnarskrß. ١tt flestir ═slendingar hafi ■ß sennilega anda­ lÚttar, hef­i r÷kstu­ningur rÚttarins mßtt vera skřrari. ═ sÚratkvŠ­i taldi Jˇn Steinar Gunnlaugsson um a­ rŠ­a afturvirka eignauppt÷ku hjß afm÷rku­um hˇpi, sem vŠri ˇheimil samkvŠmt stjˇrnarskrß. SamkvŠmt nřrri bˇk ┴sgeirs Jˇnssonar og Hersis Sigurgeirssonar voru um tÝu milljar­ar evra Ý raun fŠr­ir me­ ney­arl÷gunum frß skuldabrÚfaeigendum til innstŠ­ueigenda.

R÷k Jˇns Steinars eru einf÷ld og skřr, og ■eim ■arf a­ svara. En til er svar vi­ ■eim, sem heilagur Tˇmas af AkvÝnas setti fram Ý Summa Theologica, II. bˇk, II. hluta, Spurningu 67, grein 7. äEkkert kemur Ý veg fyrir, a­ a­ger­ hafi tvennar aflei­ingar, ■ar sem a­eins ÷nnur var Štlunarverk og hin ekki.ô Ůetta er Ý ka■ˇlskri heimspeki kalla­ l÷gmßli­ um tvennar aflei­ingar. Til dŠmis kann tilraun til a­ bjarga lÝfi ■unga­rar konu fyrirsjßanlega a­ valda fˇsturlßti, en s˙ aflei­ing var ekki Štlunarverk og a­ger­in ■ess vegna ekki nau­synlega fordŠmanleg af ■eirri ßstŠ­u.

Ătlunin me­ ney­arl÷gunum var ekki a­ taka upp fÚ annarra kr÷fuhafa og fŠra til sparifjßreigenda, heldur a­ afstřra upplausn ß ═slandi vi­ hrun bankanna, jafnvel ney­arßstandi. SamkvŠmt l÷gmßlinu um tvennar aflei­ingar voru ney­arl÷gin ■vÝ ekki ˇrÚttmŠt eignaupptaka, ■ˇtt fyrirsjßanlega leiddi af ■eim, a­ fÚ fŠr­ist milli hˇpa.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. j˙lÝ 2017.)


┴takanleg saga kvenhetju

Fyrir nokkrum ßrum kom ˙t ß Ýslensku lŠsileg bˇk, Engan ■arf a­ ÷funda, eftir bandarÝsku bla­akonuna Barb÷ru Demick, en ■ar segir frß ÷rl÷gum nokkurra einstaklinga frß Nor­ur-Kˇreu.

N˙ hefur Almenna bˇkafÚlagi­ gefi­ ˙t a­ra bˇk um Nor­ur-Kˇreu, ekki sÝ­ri, Me­ lÝfi­ a­ ve­i, eftir Yeonmi Park, sem er a­eins 24 ßra, fŠdd Ý oktˇber 1993. Foreldrar Park voru tilt÷lulega vel stŠ­ eftir ■vÝ, sem ger­ist Ý Nor­ur-Kˇreu, uns hungursney­ skall ■ar ß um mi­jan tÝunda ßratug og fˇlk var­ a­ bjarga sÚr sjßlft. Tali­ er, a­ m÷rg hundru­ ■˙sund manns hafi ■ß solti­ Ý hel. Fa­ir Park hˇf svartamarka­sbrask til a­ hafa Ý og ß fj÷lskyldu sÝna, en var sendur Ý ■rŠlab˙­ir. Mˇ­ir hennar var lÝka um skei­ fangelsu­.

ŮŠr mŠ­gur ßkvß­u vori­ 2007 a­ flřja nor­ur til KÝna. En smyglararnir, sem fengnir voru til a­ koma ■eim yfir landamŠrin, stundu­u mansal. Strax og til KÝna kom, var mˇ­ur Park nau­ga­ og sÝ­ar henni sjßlfri, og bß­ar voru ■Šr seldar Ý nau­ungarhjˇnab÷nd. Ma­urinn, sem tˇk Park a­ sÚr, lag­i ßst ß hana, en fˇr misjafnlega me­ hana. ŮŠr mŠ­gur gßfust ekki upp, og tˇkst ■eim Ý febr˙ar 2009 a­ komast til MongˇlÝu eftir margra sˇlarhringa gang Ý fimbulkulda yfir GˇbÝ-ey­im÷rkina. Ůar bei­ ■eirra ˇvissa, sem lauk me­ ■vÝ, a­ su­ur-kˇresk stjˇrnv÷ld fengu ■Šr afhentar. Lřsing Park ß vandanum vi­ a­ ver­a skyndilega frjßls og ■urfa a­ velja og hafna er ekki sÝ­ur forvitnileg en ß k˙guninni Ý Nor­ur-Kˇreu og hremmingum Ý KÝna og MongˇlÝu.

Park haf­i ekki noti­ skˇlag÷ngu Ý m÷rg ßr, en h˙n vann ■a­ upp me­ kappsemi samfara gˇ­um gßfum, lŠr­i ensku og ÷­la­ist sjßlfstraust. H˙n slˇ Ý gegn Ý al■jˇ­legum sjˇnvarps■Štti hausti­ 2014, og ß tveimur d÷gum horf­u 50 milljˇnir manna ß rŠ­u hennar ß Youtube. Bˇk hennar kom ˙t ß ensku hausti­ 2015, og stundar h˙n n˙ hßskˇlanßm Ý BandarÝkjunum, jafnframt ■vÝ sem h˙n vekur ÷tullega athygli ß mannrÚttindabrotum Ý Nor­ur-Kˇreu.

Er ekki samlÝ­unin uppspretta hins Š­sta s÷ngs? SamlÝ­unin me­ ■eim ┴stu Sˇllilju og Yeonmi Park ß j÷r­inni?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. j˙nÝ 2017.)


Kammerherrann fŠr fyrir kampavÝni

Um skei­ h÷f­u sumir Ýslenskir fj÷lmi­lar mikinn ßhuga ß tapi Se­labankans af 500 milljˇn evra ney­arlßni til Kaup■ings, sem veitt var Ý mi­ju bankahruninu, 6. oktˇber 2008. Ůegar Ý ljˇs kom, a­ Mßr Gu­mundsson var ßbyrgur fyrir tapinu, ekki DavÝ­ Oddsson, misstu ■essir fj÷lmi­lar skyndilega ßhuga ß mßlinu.

Fyrir ney­arlßninu, sem veitt var eftir ßkv÷r­un rÝkisstjˇrnarinnar, tˇk Se­labankinn, sem ■ß var undir forystu DavÝ­s, allsherjarve­ Ý FIH-banka Ý Danm÷rku, sem ■ß var Ý eigu Kaup■ings. Eftir fall Kaup■ings leysti Se­labankinn til sÝn ve­i­. Ůegar Mßr var or­inn se­labankastjˇri, ßkva­ hann hausti­ 2010 a­ selja FIH-bankann hˇpi danskra fjßrfesta fyrir 5 milljar­a danskra krˇna, ■ß 670 milljˇnir evra. ┴ me­al kaupenda voru hinn ÷flugi ATP lÝfeyrissjˇ­ur og au­mennirnir Christian Dyvig og Fritz Schur kammerherra, en hann er vinur og fer­afÚlagi Hinriks drottningarmanns.

Sß hŠngur var ß, a­ a­eins skyldu greiddir ˙t 1,9 milljar­ar (255 milljˇnir evra), en frß eftirst÷­vum skyldi draga bˇkfŠrt tap FIH banka til ßrsloka 2014. Hinir nřju eigendur flřttu sÚr a­ fŠra allt tap ß ■etta tÝmabil. Jafnframt veitti danska rÝki­ ■eim ÷flugan stu­ning. Ůa­ framlengdi lßnalÝnu til bankans, tˇk vi­ ßhŠttus÷mum fasteignalßnum hans og veitti ATP lÝfeyrissjˇ­num sÚrstaka undan■ßgu til a­ eiga meira en helming Ý bankanum.

Dyvig, Schur og a­rir eigendur loku­u bankanum Ý nokkrum ßf÷ngum, en sitja eftir me­ eigi­ fÚ hans, sem er n˙ meti­ ß um fjˇra milljar­a danskra krˇna, 60 milljar­a Ýslenskra krˇna. Se­labankinn vir­ist ekkert geta fengi­ af ■essu mikla fÚ. Hann tapar m÷rgum tugum milljar­a.

N˙ hafa Dyvig og Schur fengi­ nřjan gla­ning, sem fari­ hefur fram hjß Ýslenskum fj÷lmi­lum. Ůeir unnu 15. september 2016 mßl fyrir Evrˇpudˇmstˇlnum um ■a­, a­ stu­ningur danska rÝkisins vi­ ■ß hef­i ekki veri­ ˇe­lilegur, svo a­ ■eir fß endurgreiddar 310 milljˇnir danskra krˇna (n˙ um 4,6 milljar­ar Ýslenskra krˇna), sem framkvŠmdastjˇrn ESB haf­i ß­ur krafi­ ■ß um fyrir stu­ninginn. Schur kammerherra ß ■vÝ fyrir kampavÝni Ý veislum me­ konungsfj÷lskyldunni, og Ý d÷nskum hallars÷lum hlřtur a­ glymja hlßtur yfir sau­unum uppi ß ═slandi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. j˙nÝ 2017.)


═slenska blˇ­i­ ˇlgar

═ sÝ­ustu viku sag­i Úg hÚr frß ■vÝ, a­ Úg rakst ß Ýslenskulegt nafn, ■egar Úg sko­a­i lista um 100 rÝkustu menn Danmerkur ßri­ 2015. Ůa­ var dßnarb˙ Haldors Tops°es efnaverkfrŠ­ings. ╔g lag­ist Ý gr˙sk og komst a­ ■vÝ, a­ Haldor var afkomandi Halldˇrs ThorgrÝmsens sřslumanns og Finns Jˇnssonar biskups. Langamma hans var dˇttir Halldˇrs sřslumanns, SigrÝ­ur ThorgrÝmsen. N˙ hefur Baldur SÝmonarson efnafrŠ­ingur sent mÚr frekari frˇ­leik um ■ennan au­j÷fur me­ Ýslenskt blˇ­ Ý Š­um.

Danska verkfrŠ­ingafÚlagi­ sŠmdi Haldor Tops°e nafnbˇtinni äverkfrŠ­ingur aldarinnarô ßri­ 1999. FyrirtŠki hans, samnefnt honum, framlei­ir kÝsil Ý hßlflei­ara Ý t÷lvum og sÝmum og ˙tbřr efnahvata (katalysatora), sem eru nota­ir Ý ßbur­arframlei­slu. FyrirtŠki­ er enn Ý eigu fj÷lskyldunnar, og er sonur Haldors, Henrik, forstjˇri. Svo einkennilega vill til, a­ daginn eftir a­ pistill minn um Haldor Tops°e birtist, var dagskrß um ■ennan merka frumkv÷­ul Ý danska sjˇnvarpinu, TV2.

╔g benti lÝka ß ■a­, a­ hinn kunni danski rith÷fundur ß 19. ÷ld, Vilhelm Tops°e, ritstjˇri Dagbladet og skßldsagnah÷fundur, brautry­jandi Ý raunsŠisbˇkmenntum, var afabrˇ­ir au­j÷fursins. En annar afkomandi Halldˇrs ThorgrÝmsens og Finns Jˇnssonar er lÝka danskur rith÷fundur, Vilhelm Tops°e yngri, sem hefur gefi­ ˙t nokkrar skßlds÷gur. Baldur SÝmonarson rifjar upp, a­ hann er kvŠntur s÷ngkonunni Elisabeth Meyer-Tops°e, sem hefur nokkrum sinnum haldi­ tˇnleika ß ═slandi og einnig kennt řmsum ═slendingum s÷ng. Er h˙n a­allega kunn fyrir hlutverk sÝn Ý s÷ngleikjum Wagners.

Morgunbla­inu birtist 10. september 1995 vi­tal vi­ ■au hjˇn, sk÷mmu ß­ur en Elisabeth hÚlt hÚr fyrst tˇnleika. Ma­ur hennar kva­st ■ß vera enn ßhugasamari en h˙n um ═sland. äLangamma hans var Ýslensk, og hann segir afkomendurna vera ßkaflega stolta af Ýslensku Štterni sÝnu, auk ■ess sem ■eir noti ■a­ til a­ skřra skaphita sinn. Ůegar ■eim renni Ý skap, ßlÝti ■eir, a­ Ýslenska blˇ­i­ Ý ■eim ˇlgi.ô

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 1. j˙lÝ 2017.)


Au­j÷fur af Ýslenskum Šttum

═ rannsˇknum mÝnum ß bankahruninu 2008 rakst Úg ß ■a­, a­ danski fjßraflama­urinn Christian Dyvig rata­i ßri­ 2015 ß lista um 100 rÝkustu Danina vegna grˇ­a sÝns af kaupum ß FIH-banka. ╔g tˇk ■ß eftir ■vÝ, a­ ß sama lista var dßnarb˙ Haldors Tops°es og raunar Ý tÝunda sŠti me­ 7,2 milljar­a danskra krˇna eign (um 110 milljar­ar Ýslenskra krˇna). Fornafni­ hljˇma­i kunnuglega, og eftir nokkurt gr˙sk komst Úg a­ ■vÝ, a­ ■essi danski au­j÷fur var Ýslenskur a­ langfe­gatali.

Haldor Tops°e fŠddist 1913, ger­ist efnaverkfrŠ­ingur og stofna­i fyrirtŠki 1940, sem ber heiti hans og stendur enn framarlega Ý efnai­na­i ß al■jˇ­avettvangi. Hann lÚst 2013, sk÷mmu ß­ur en hann hef­i or­i­ hundra­ ßra. Fa­ir hans var Flemming Tops°e li­sforingi, en afi hans Haldor Tops°e, kunnur danskur efnafrŠ­ingur og fÚlagi Ý danska VÝsindafÚlaginu. Mˇ­ir Haldors eldra var hßlf-Ýslensk, SigrÝ­ur ThorgrÝmsen. H˙n var dˇttir Halldˇrs ThorgrÝmsens, sem fŠddist byltingarßri­ 1789, lŠr­i l÷g Ý Danm÷rku og var sřsluma­ur Ý Gullbringu- og Kjˇsarsřslu 1814ľ1818, en dŠmdur frß embŠtti. Hann var sÝ­ar rekinn ˙r skrifarastarfi og lÚst Ý umkomuleysi Ý Laugarnesi 1846. Halldˇr var sonur Gu­mundar dˇmkirkjuprests ŮorgrÝmssonar og og konu hans SigrÝ­ar Halldˇrsdˇttur prˇfasts Finnssonar biskups.

Eftir a­ Halldˇr ThorgrÝmsen missti embŠtti, sendi hann konu sÝna og dˇttur til Danmerkur. SigrÝ­ur giftist S°ren Christian Tops°e, sem var bŠjarfˇgeti Ý smßbŠnum Skelsk°r ß Su­vestur-Sjßlandi. Annar sonur ■eirra SigrÝ­ar var Vilhelm Tops°e, ritstjˇri hŠgra bla­sins Dagbladet Ý Kaupmannah÷fn og kunnur rith÷fundur Ý Danm÷rku. SigrÝ­ur var raunar lÝka langamma prˇfessors Peters Bredsdorffs, sem ger­i a­alskipulag ReykjavÝkur 1962.

Haldor Tops°e kom til ═slands 1951, rannsaka­i nřtingu jar­varma ß ═slandi og skrifa­i um ■a­ skřrslu. En ßri­ sem hann lÚst, 2013, kom ˙t bˇk samnefnd honum eftir danska bla­amanninn Thomas Larsen. ═ vi­tali vi­ bˇkarh÷fund kva­ Tops°e afa sinn og nafna hafa tali­, a­ Tops°e-Šttin hef­i noti­ sterkra Ýslenskra erf­avÝsa (gena). Haldor eldri hef­i veri­ stoltur af ■vÝ a­ geta raki­ Šttir sÝnar til Gunnlaugs Ormstungu og Egils SkallagrÝmssonar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. j˙nÝ 2017.)


┴byrg­in ß ˇeir­unum 2008ľ9

Heimspekingar hafa sÝ­ustu ßratugi smÝ­a­ sÚr kenningar um samßbyrg­ hˇpa. ╔g nefndi hÚr Ý sÝ­ustu viku greiningu eins ■eirra, Davids Millers, ß g÷tuˇeir­um, en hann telur, a­ Ý ■eim ver­i til slÝk samßbyrg­, sem rß­ist af ■ßttt÷ku, en ■urfi ekki a­ fara saman vi­ einst÷k verk e­a fyrirŠtlanir. Varpa­i Úg fram ■eirri spurningu, hvort samkennarar mÝnir Ý Hßskˇlanum, Gylfi Magn˙sson og Ůorvaldur Gylfason, hef­u me­ ■ßttt÷ku sinni Ý g÷tuˇeir­unum hÚr 2008ľ9 ÷­last samkvŠmt greiningu Millers einhverja ßbyrg­ ß ■eim, ■ˇtt ■ßtttaka ■eirra hef­i einskor­ast vi­ hvatningar til ■jˇ­arinnar ß ˙tifundum um a­ losa sig vi­ stjˇrnv÷ld.

N˙ hefur ungur heimspekingur, SŠvar Finnbogason, sem hefur skrifa­ ritger­ir um samßbyrg­ ═slendinga ß Icesave-mßlinu, andmŠlt mÚr ß Netinu. Helsta r÷ksemd hans er, a­ ekki hafi ■ß veri­ um eiginlegar g÷tuˇeir­ir a­ rŠ­a. MˇtmŠlin hafi fari­ fri­samlega fram og ■eir Gylfi og Ůorvaldur hvergi hvatt til ofbeldis. En SŠvar hefur ekki rÚtt fyrir sÚr um ■a­, a­ ■etta hafi a­eins veri­ mˇtmŠlaa­ger­ir og ekki g÷tuˇeir­ir, eins og sÚst af frˇ­legri bˇk Stefßns Gunnars Sveinssonar sagnfrŠ­ings, B˙sßhaldabyltingunni. Ůetta voru alvarlegustu g÷tuˇeir­ir ═slandss÷gunnar, og mßtti litlu muna, a­ l÷greglan bi­i lŠgri hlut fyrir ˇeir­aseggjunum. Aflei­ingarnar voru lÝka fordŠmalausar: ═ fyrsta skipti hr÷kkla­ist rÝkisstjˇrn frß ß ═slandi sakir ˇeir­a.

SŠvar svarar ■vÝ ekki beint, sem Miller r÷ksty­ur, a­ allir ■ßtttakendur Ý g÷tuˇeir­um kunni a­ bera ßbyrg­ ß ■eim. FyrirŠtlanir og verk ■eirra Gylfa og Ůorvaldar skipta samkvŠmt ■vÝ hugsanlega ekki eins miklu mßli og sjßlf ■ßtttaka ■eirra Ý ■vÝ ferli, sem leiddi til ˇeir­anna. SŠvar nefnir ekki heldur ■ß jßtningu Har­ar Torfasonar, sem var Ý forsvari mˇtmŠlaa­ger­anna 2008ľ9, a­ b˙sßhaldabyltingin svokalla­a hef­i veri­ skipul÷g­ äß bak vi­ tj÷ldinô. Hver ger­i ■a­? Hver kosta­i mˇtmŠlaa­ger­irnar, sem ur­u a­ g÷tuˇeir­um, me­al annars a­ tilraun til a­ rß­ast inn Ý Se­labankah˙si­ 1. desember 2008? Hver rÚ­ ■vÝ, a­ a­ger­irnar beindust a­allega a­ ■remur bankastjˇrum Se­labankans, sem h÷f­u fyrstir vara­ vi­ ˙t■enslu bankanna og sÝ­an gert sitt besta til a­ tryggja hag ■jˇ­arinnar Ý bankahruninu mi­ju? Af hverju beindust ■Šr ekki frekar a­ manninum, sem haf­i tŠmt bankana og reynt Ý krafti fj÷lmi­laveldis a­ stjˇrna ═slandi, ß me­an hann var sjßlfur ß fleygifer­ um heiminn, řmist ß einka■otu sinni e­a lystisnekkju?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 15. j˙lÝ 2017.)


┴byrg­ og samßbyrg­

═ athyglisver­ri bˇk, sem kom ˙t ßri­ 2007, veltir gamall kennari minn Ý Oxford-hßskˇla, David Miller, fyrir sÚr hugt÷kunum ■jˇ­arßbyrg­ og hnattrŠnu rÚttlŠti. Eitt dŠmi hans er af g÷tuˇeir­um (National Responsibility and Global Justice, bls. 114ľ115). Sumir ˇeir­aseggir veita l÷greglum÷nnum ßverka, a­rir valda tjˇni ß ver­mŠtum. Enn a­rir eru ˇvirkari, eggja menn ßfram, leggja sitt af m÷rkum til ■ess, a­ uppnßm myndist og ˇtti grÝpi um sig.

Miller telur, a­ ßbyrg­ hvers og eins ß leikslokum fari au­vita­ a­ miklu leyti eftir verkum ■eirra. En Ý sjßlfum ˇeir­unum ver­ur til eitthva­ anna­ og meira, segir hann. Ůar skipta fyrirŠtlanir manna Ý upphafi og verk ■eirra ef til vill ekki eins miklu mßli og ■ßtttaka ■eirra Ý atbur­arßs, sem lei­ir af sÚr ßverka l÷greglumanna, tjˇn ß ver­mŠtum, ˇgnun vi­ gˇ­a allsherjarreglu. Ůar ver­ur til samßbyrg­ allra ■ßtttakenda, a­ sumu leyti ˇhß­ fyrirŠtlunum ■eirra og einst÷kum verkum.

MÚr var­ hugsa­ til greiningar Millers, ■egar Úg rifja­i upp g÷tuˇeir­irnar ß ═sland frß ■vÝ um mi­jan oktˇber 2008 og fram Ý jan˙arlok 2009, en ■eim lauk sn÷gglega, eftir a­ vinstri stjˇrn var myndu­. Bera ■eir, sem hv÷ttu a­ra ßfram Ý rŠ­um ß ˙tifundum, til dŠmis hßskˇlakennararnir Ůorvaldur Gylfason og Gylfi Magn˙sson, ekki einhverja ßbyrg­ ß ßverkum og eignatjˇni vegna ˇeir­anna? Frˇ­legt vŠri a­ heyra sko­un Ýslenskra si­frŠ­inga ß ■vÝ. Ekki vŠri verra a­ fß ˙tskřringar Har­ar Torfasonar (sem ßtti ■ß snaran ■ßtt Ý ■vÝ a­ skipuleggja mˇtmŠlaa­ger­ir) ß ■vÝ, vi­ hann ßtti Ý vi­tali vi­ Morgunbla­i­ um mˇtmŠlafund einn hausti­ 2010: äŮa­ er alveg greinilegt a­ ■essu er ekki stjˇrna­, andstŠtt b˙sßhaldabyltingunni, ■vÝ henni var miklu meira stjˇrna­ ß bak vi­ tj÷ldin.ô ┴ bak vi­ tj÷ldin? Er hÚr ekki komi­ rannsˇknarverkefni fyrir samt÷kin GagnsŠi?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 8. j˙lÝ 2017.)


Samßbyrg­ ═slendinga e­a Breta?

═ Icesave-deilunni hÚldu ■au Ůorvaldur Gylfason, Stefßn Ëlafsson, Sigurbj÷rg Sigurgeirsdˇttir og Vilhjßlmur ┴rnason ■vÝ fram, a­ ═slendingar vŠru allir samßbyrgir um Icesave-reikningana og yr­u ■ess vegna a­ bera kostna­inn af ■eim (en hann var ■ß metinn ß um 15-30% af landsframlei­slu, meira en Finnar greiddu R˙ssum Ý ska­abŠtur eftir strÝ­i­ 1941-1944). Ungur heimspekingur, SŠvar Finnbogason, skrifa­i 2015 meistaraprˇfsritger­ undir handlei­slu Vilhjßlms, ■ar sem hann reyndi a­ sty­ja ■essa sko­un r÷kum kunnra heimspekinga um ■jˇ­arßbyrg­, ■ar ß me­al mÝns gamla kennara Davids Millers.

TvŠr ßstŠ­ur voru ■ˇ til ■ess, a­ SŠvari hlaut a­ mistakast. ═ fyrsta lagi lß ßbyrg­ einkaa­ila ljˇs fyrir og var tŠmandi. Ůetta voru vi­skipti Landsbankans, sem ■urfti lausafÚ a­ lßni, og erlendra fjßrgŠslumanna, sem girntust hßa vexti bankans. Ůa­ var ■essara a­ila og eftir atvikum Tryggingarsjˇ­s innstŠ­ueigenda og fjßrfesta a­ bera ßhŠttuna af vi­skiptunum, ekki annarra. ═ ÷­ru lagi var ekki um neitt tjˇn hinna erlendu fjßrgŠslumanna a­ rŠ­a, ■vÝ a­ me­ ney­arl÷gunum 6. oktˇber 2008 var kr÷fum ■eirra og allra annarra innstŠ­ueigenda ß bankana veittur forgangur, og hafa ■Šr n˙ allar veri­ greiddar.

Ekki var ■vÝ um neina samßbyrg­ ═slendinga ß Icesave-reikningunum a­ rŠ­a. Hinu mß velta fyrir sÚr, hvort skilyr­i Millers og annarra heimspekinga fyrir ■jˇ­arßbyrg­ eigi vi­ um Breta sakir fautaskapar ■eirra vi­ ═slendinga Ý bankahruninu. Ůß loka­i stjˇrn Verkamannaflokksins tveimur breskum b÷nkum, KSF og Heritable, en bjarga­i ÷llum ÷­rum breskum b÷nkum. Lokun KSF leiddi beint til falls Kaup■ings. Uppgj÷r hefur n˙ sřnt, a­ KSF og Heritable voru bß­ir traustir bankar, og ekkert fannst misjafnt Ý rekstri ■eirra. Eini glŠpur ■eirra var a­ vera Ý eigu ═slendinga. Enn fremur beitti Verkamannaflokksstjˇrnin a­ nau­synjalausu hry­juverkal÷gum gegn ═slendingum og birti jafnvel um hrÝ­ n÷fn Se­labankans, Fjßrmßlaeftirlitsins og Landsbankans ß lista um hry­juverkasamt÷k ß heimasÝ­u breska fjßrmßlarß­uneytisins.

Hef­i SŠvar Finnbogason ekki heldur ßtt a­ huglei­a samßbyrg­ Breta ß ■essari hrottalegu framkomu vi­ fßmenna, vopnlausa, vinveitta nßgranna■jˇ­?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 22. j˙lÝ 2017.)


HŠg voru heimat÷k

SamkvŠmt ■vÝ sem Platˇn segir, ba­ einn vi­mŠlandi Sˇkratesar eitt sinn menn a­ hugsa sÚr, hva­ ■eir myndu gera, bŠru ■eir hring, sem ger­i ■ß ˇsřnilega. Taldi hann flesta ■ß myndu brjˇta af sÚr. Bankahruni­ Ýslenska var um sumt lÝkt hringnum ˇsřnilega. ═ uppnßminu ■ß gßtu menn gert řmislegt, sem fßir tˇku eftir og hef­i lÝklega ekki veri­ veri­ lßti­ ˇßtali­ undir ÷­rum kringumstŠ­um.

╔g hef opinberlega nefnt nokkur dŠmi: Starfsmenn Glitnir Securities Ý Noregi keyptu fyrirtŠki­ ß 50 milljˇnir norskra krˇna, ■ˇtt bˇkfŠrt eigi­ fÚ ■ess vŠri 200 milljˇnir. Viku sÝ­ar seldu ■eir helminginn Ý fyrirtŠkinu ß 50 milljˇnir. Kaupandinn var ver­brÚfafyrirtŠki me­ bŠkist÷­ ß annarri hŠ­ Ý sama h˙si og Glitnir Securities. HŠg voru heimat÷k. ═ Finnlandi keyptu starfsmenn Glitnir banka, sem var finnskt dˇtturfÚlag Ýslenska bankans, ß Ç3.000, ■ˇtt eigi­ fÚ ■ess vŠri bˇkfŠrt Ç108 milljˇnir. Fimm ßrum sÝ­ar seldu kaupendurnir bankann ß Ç200 milljˇnir. Minna mß lÝka ß s÷lu Glitnir Bank Ý Noregi og FIH Bank Ý Danm÷rku.

╔g rakst Ý rannsˇknum mÝnum ß enn eitt dŠmi­, sem fari­ hefur hljˇtt. ┴ri­ 2006 haf­i Ýslenski Glitnir keypt sŠnska ver­brÚfafyrirtŠki­ Fischer Securities fyrir 425 milljˇnir sŠnskra krˇna og breytt nafni ■ess Ý Glitnir Sverige. Anders Holmgren var rß­inn forstjˇri. Ůegar Glitnir hrundi, var fyrirtŠki­ auglřst til s÷lu. Eigi­ fÚ ■ess var ■ß 190 milljˇnir krˇna. Ekki virtist vera v÷l ß sams konar a­sto­ frß sŠnska rÝkinu og Carnegie banki fÚkk sk÷mmu sÝ­ar. Sami­ var um, a­ HQ banki keypti fyrirtŠki­ ß 60 milljˇnir. Sß banki hÚt eftir upphafsst÷fum stofnenda hans og a­aleigenda, Sven Hagstr÷mer og Mats Qviberg. Forstjˇri HQ banka leyndi ■vÝ ekki Ý vi­t÷lum vi­ sŠnsk bl÷­, a­ hann vŠri ßnŠg­ur me­ kaupin. BˇkfŠr­ur hagna­ur HQ banka af kaupunum var Ý ßrslok 2008 84 milljˇnir krˇna. Ekki er sÝ­ur athyglisvert, a­ ■eir Anders Holmberg, forstjˇri Glitnir Sverige, og Qviberg eru mßgar, Qviberg kvŠntur systur Holmbergs. HŠg voru heimat÷k.

Ef til vill datt einhverjum Ý hug anna­ Ýslenskt spakmŠli, Illur fengur illa forgengur, ■egar sŠnska fjßrmßlaeftirliti­ loka­i HQ banka ßri­ 2010 vegna alls kyns fjßrglŠfra.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. j˙nÝ 2017.)


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband