┴byrg­in ß ˇeir­unum 2008ľ9

Heimspekingar hafa sÝ­ustu ßratugi smÝ­a­ sÚr kenningar um samßbyrg­ hˇpa. ╔g nefndi hÚr Ý sÝ­ustu viku greiningu eins ■eirra, Davids Millers, ß g÷tuˇeir­um, en hann telur, a­ Ý ■eim ver­i til slÝk samßbyrg­, sem rß­ist af ■ßttt÷ku, en ■urfi ekki a­ fara saman vi­ einst÷k verk e­a fyrirŠtlanir. Varpa­i Úg fram ■eirri spurningu, hvort samkennarar mÝnir Ý Hßskˇlanum, Gylfi Magn˙sson og Ůorvaldur Gylfason, hef­u me­ ■ßttt÷ku sinni Ý g÷tuˇeir­unum hÚr 2008ľ9 ÷­last samkvŠmt greiningu Millers einhverja ßbyrg­ ß ■eim, ■ˇtt ■ßtttaka ■eirra hef­i einskor­ast vi­ hvatningar til ■jˇ­arinnar ß ˙tifundum um a­ losa sig vi­ stjˇrnv÷ld.

N˙ hefur ungur heimspekingur, SŠvar Finnbogason, sem hefur skrifa­ ritger­ir um samßbyrg­ ═slendinga ß Icesave-mßlinu, andmŠlt mÚr ß Netinu. Helsta r÷ksemd hans er, a­ ekki hafi ■ß veri­ um eiginlegar g÷tuˇeir­ir a­ rŠ­a. MˇtmŠlin hafi fari­ fri­samlega fram og ■eir Gylfi og Ůorvaldur hvergi hvatt til ofbeldis. En SŠvar hefur ekki rÚtt fyrir sÚr um ■a­, a­ ■etta hafi a­eins veri­ mˇtmŠlaa­ger­ir og ekki g÷tuˇeir­ir, eins og sÚst af frˇ­legri bˇk Stefßns Gunnars Sveinssonar sagnfrŠ­ings, B˙sßhaldabyltingunni. Ůetta voru alvarlegustu g÷tuˇeir­ir ═slandss÷gunnar, og mßtti litlu muna, a­ l÷greglan bi­i lŠgri hlut fyrir ˇeir­aseggjunum. Aflei­ingarnar voru lÝka fordŠmalausar: ═ fyrsta skipti hr÷kkla­ist rÝkisstjˇrn frß ß ═slandi sakir ˇeir­a.

SŠvar svarar ■vÝ ekki beint, sem Miller r÷ksty­ur, a­ allir ■ßtttakendur Ý g÷tuˇeir­um kunni a­ bera ßbyrg­ ß ■eim. FyrirŠtlanir og verk ■eirra Gylfa og Ůorvaldar skipta samkvŠmt ■vÝ hugsanlega ekki eins miklu mßli og sjßlf ■ßtttaka ■eirra Ý ■vÝ ferli, sem leiddi til ˇeir­anna. SŠvar nefnir ekki heldur ■ß jßtningu Har­ar Torfasonar, sem var Ý forsvari mˇtmŠlaa­ger­anna 2008ľ9, a­ b˙sßhaldabyltingin svokalla­a hef­i veri­ skipul÷g­ äß bak vi­ tj÷ldinô. Hver ger­i ■a­? Hver kosta­i mˇtmŠlaa­ger­irnar, sem ur­u a­ g÷tuˇeir­um, me­al annars a­ tilraun til a­ rß­ast inn Ý Se­labankah˙si­ 1. desember 2008? Hver rÚ­ ■vÝ, a­ a­ger­irnar beindust a­allega a­ ■remur bankastjˇrum Se­labankans, sem h÷f­u fyrstir vara­ vi­ ˙t■enslu bankanna og sÝ­an gert sitt besta til a­ tryggja hag ■jˇ­arinnar Ý bankahruninu mi­ju? Af hverju beindust ■Šr ekki frekar a­ manninum, sem haf­i tŠmt bankana og reynt Ý krafti fj÷lmi­laveldis a­ stjˇrna ═slandi, ß me­an hann var sjßlfur ß fleygifer­ um heiminn, řmist ß einka■otu sinni e­a lystisnekkju?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 15. j˙lÝ 2017.)


┴byrg­ og samßbyrg­

═ athyglisver­ri bˇk, sem kom ˙t ßri­ 2007, veltir gamall kennari minn Ý Oxford-hßskˇla, David Miller, fyrir sÚr hugt÷kunum ■jˇ­arßbyrg­ og hnattrŠnu rÚttlŠti. Eitt dŠmi hans er af g÷tuˇeir­um (National Responsibility and Global Justice, bls. 114ľ115). Sumir ˇeir­aseggir veita l÷greglum÷nnum ßverka, a­rir valda tjˇni ß ver­mŠtum. Enn a­rir eru ˇvirkari, eggja menn ßfram, leggja sitt af m÷rkum til ■ess, a­ uppnßm myndist og ˇtti grÝpi um sig.

Miller telur, a­ ßbyrg­ hvers og eins ß leikslokum fari au­vita­ a­ miklu leyti eftir verkum ■eirra. En Ý sjßlfum ˇeir­unum ver­ur til eitthva­ anna­ og meira, segir hann. Ůar skipta fyrirŠtlanir manna Ý upphafi og verk ■eirra ef til vill ekki eins miklu mßli og ■ßtttaka ■eirra Ý atbur­arßs, sem lei­ir af sÚr ßverka l÷greglumanna, tjˇn ß ver­mŠtum, ˇgnun vi­ gˇ­a allsherjarreglu. Ůar ver­ur til samßbyrg­ allra ■ßtttakenda, a­ sumu leyti ˇhß­ fyrirŠtlunum ■eirra og einst÷kum verkum.

MÚr var­ hugsa­ til greiningar Millers, ■egar Úg rifja­i upp g÷tuˇeir­irnar ß ═sland frß ■vÝ um mi­jan oktˇber 2008 og fram Ý jan˙arlok 2009, en ■eim lauk sn÷gglega, eftir a­ vinstri stjˇrn var myndu­. Bera ■eir, sem hv÷ttu a­ra ßfram Ý rŠ­um ß ˙tifundum, til dŠmis hßskˇlakennararnir Ůorvaldur Gylfason og Gylfi Magn˙sson, ekki einhverja ßbyrg­ ß ßverkum og eignatjˇni vegna ˇeir­anna? Frˇ­legt vŠri a­ heyra sko­un Ýslenskra si­frŠ­inga ß ■vÝ. Ekki vŠri verra a­ fß ˙tskřringar Har­ar Torfasonar (sem ßtti ■ß snaran ■ßtt Ý ■vÝ a­ skipuleggja mˇtmŠlaa­ger­ir) ß ■vÝ, vi­ hann ßtti Ý vi­tali vi­ Morgunbla­i­ um mˇtmŠlafund einn hausti­ 2010: äŮa­ er alveg greinilegt a­ ■essu er ekki stjˇrna­, andstŠtt b˙sßhaldabyltingunni, ■vÝ henni var miklu meira stjˇrna­ ß bak vi­ tj÷ldin.ô ┴ bak vi­ tj÷ldin? Er hÚr ekki komi­ rannsˇknarverkefni fyrir samt÷kin GagnsŠi?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 8. j˙lÝ 2017.)


Samßbyrg­ ═slendinga e­a Breta?

═ Icesave-deilunni hÚldu ■au Ůorvaldur Gylfason, Stefßn Ëlafsson, Sigurbj÷rg Sigurgeirsdˇttir og Vilhjßlmur ┴rnason ■vÝ fram, a­ ═slendingar vŠru allir samßbyrgir um Icesave-reikningana og yr­u ■ess vegna a­ bera kostna­inn af ■eim (en hann var ■ß metinn ß um 15-30% af landsframlei­slu, meira en Finnar greiddu R˙ssum Ý ska­abŠtur eftir strÝ­i­ 1941-1944). Ungur heimspekingur, SŠvar Finnbogason, skrifa­i 2015 meistaraprˇfsritger­ undir handlei­slu Vilhjßlms, ■ar sem hann reyndi a­ sty­ja ■essa sko­un r÷kum kunnra heimspekinga um ■jˇ­arßbyrg­, ■ar ß me­al mÝns gamla kennara Davids Millers.

TvŠr ßstŠ­ur voru ■ˇ til ■ess, a­ SŠvari hlaut a­ mistakast. ═ fyrsta lagi lß ßbyrg­ einkaa­ila ljˇs fyrir og var tŠmandi. Ůetta voru vi­skipti Landsbankans, sem ■urfti lausafÚ a­ lßni, og erlendra fjßrgŠslumanna, sem girntust hßa vexti bankans. Ůa­ var ■essara a­ila og eftir atvikum Tryggingarsjˇ­s innstŠ­ueigenda og fjßrfesta a­ bera ßhŠttuna af vi­skiptunum, ekki annarra. ═ ÷­ru lagi var ekki um neitt tjˇn hinna erlendu fjßrgŠslumanna a­ rŠ­a, ■vÝ a­ me­ ney­arl÷gunum 6. oktˇber 2008 var kr÷fum ■eirra og allra annarra innstŠ­ueigenda ß bankana veittur forgangur, og hafa ■Šr n˙ allar veri­ greiddar.

Ekki var ■vÝ um neina samßbyrg­ ═slendinga ß Icesave-reikningunum a­ rŠ­a. Hinu mß velta fyrir sÚr, hvort skilyr­i Millers og annarra heimspekinga fyrir ■jˇ­arßbyrg­ eigi vi­ um Breta sakir fautaskapar ■eirra vi­ ═slendinga Ý bankahruninu. Ůß loka­i stjˇrn Verkamannaflokksins tveimur breskum b÷nkum, KSF og Heritable, en bjarga­i ÷llum ÷­rum breskum b÷nkum. Lokun KSF leiddi beint til falls Kaup■ings. Uppgj÷r hefur n˙ sřnt, a­ KSF og Heritable voru bß­ir traustir bankar, og ekkert fannst misjafnt Ý rekstri ■eirra. Eini glŠpur ■eirra var a­ vera Ý eigu ═slendinga. Enn fremur beitti Verkamannaflokksstjˇrnin a­ nau­synjalausu hry­juverkal÷gum gegn ═slendingum og birti jafnvel um hrÝ­ n÷fn Se­labankans, Fjßrmßlaeftirlitsins og Landsbankans ß lista um hry­juverkasamt÷k ß heimasÝ­u breska fjßrmßlarß­uneytisins.

Hef­i SŠvar Finnbogason ekki heldur ßtt a­ huglei­a samßbyrg­ Breta ß ■essari hrottalegu framkomu vi­ fßmenna, vopnlausa, vinveitta nßgranna■jˇ­?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 22. j˙lÝ 2017.)


HŠg voru heimat÷k

SamkvŠmt ■vÝ sem Platˇn segir, ba­ einn vi­mŠlandi Sˇkratesar eitt sinn menn a­ hugsa sÚr, hva­ ■eir myndu gera, bŠru ■eir hring, sem ger­i ■ß ˇsřnilega. Taldi hann flesta ■ß myndu brjˇta af sÚr. Bankahruni­ Ýslenska var um sumt lÝkt hringnum ˇsřnilega. ═ uppnßminu ■ß gßtu menn gert řmislegt, sem fßir tˇku eftir og hef­i lÝklega ekki veri­ veri­ lßti­ ˇßtali­ undir ÷­rum kringumstŠ­um.

╔g hef opinberlega nefnt nokkur dŠmi: Starfsmenn Glitnir Securities Ý Noregi keyptu fyrirtŠki­ ß 50 milljˇnir norskra krˇna, ■ˇtt bˇkfŠrt eigi­ fÚ ■ess vŠri 200 milljˇnir. Viku sÝ­ar seldu ■eir helminginn Ý fyrirtŠkinu ß 50 milljˇnir. Kaupandinn var ver­brÚfafyrirtŠki me­ bŠkist÷­ ß annarri hŠ­ Ý sama h˙si og Glitnir Securities. HŠg voru heimat÷k. ═ Finnlandi keyptu starfsmenn Glitnir banka, sem var finnskt dˇtturfÚlag Ýslenska bankans, ß Ç3.000, ■ˇtt eigi­ fÚ ■ess vŠri bˇkfŠrt Ç108 milljˇnir. Fimm ßrum sÝ­ar seldu kaupendurnir bankann ß Ç200 milljˇnir. Minna mß lÝka ß s÷lu Glitnir Bank Ý Noregi og FIH Bank Ý Danm÷rku.

╔g rakst Ý rannsˇknum mÝnum ß enn eitt dŠmi­, sem fari­ hefur hljˇtt. ┴ri­ 2006 haf­i Ýslenski Glitnir keypt sŠnska ver­brÚfafyrirtŠki­ Fischer Securities fyrir 425 milljˇnir sŠnskra krˇna og breytt nafni ■ess Ý Glitnir Sverige. Anders Holmgren var rß­inn forstjˇri. Ůegar Glitnir hrundi, var fyrirtŠki­ auglřst til s÷lu. Eigi­ fÚ ■ess var ■ß 190 milljˇnir krˇna. Ekki virtist vera v÷l ß sams konar a­sto­ frß sŠnska rÝkinu og Carnegie banki fÚkk sk÷mmu sÝ­ar. Sami­ var um, a­ HQ banki keypti fyrirtŠki­ ß 60 milljˇnir. Sß banki hÚt eftir upphafsst÷fum stofnenda hans og a­aleigenda, Sven Hagstr÷mer og Mats Qviberg. Forstjˇri HQ banka leyndi ■vÝ ekki Ý vi­t÷lum vi­ sŠnsk bl÷­, a­ hann vŠri ßnŠg­ur me­ kaupin. BˇkfŠr­ur hagna­ur HQ banka af kaupunum var Ý ßrslok 2008 84 milljˇnir krˇna. Ekki er sÝ­ur athyglisvert, a­ ■eir Anders Holmberg, forstjˇri Glitnir Sverige, og Qviberg eru mßgar, Qviberg kvŠntur systur Holmbergs. HŠg voru heimat÷k.

Ef til vill datt einhverjum Ý hug anna­ Ýslenskt spakmŠli, Illur fengur illa forgengur, ■egar sŠnska fjßrmßlaeftirliti­ loka­i HQ banka ßri­ 2010 vegna alls kyns fjßrglŠfra.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. j˙nÝ 2017.)


Skipan LandsrÚttar

Hvorir eiga a­ hafa ˙rslitavaldi­, sÚrfrŠ­ingarnir e­a kj÷rnir fulltr˙ar fˇlksins? Platˇn hef­i sagt: sÚrfrŠ­ingarnir. Frjßlslyndir menn segja: kj÷rnir fulltr˙ar fˇlksins ■rßtt fyrir alla galla lř­rŠ­isins. Ůessi ˇlÝku sv÷r endurspeglast Ý deilunum um skipan LandsrÚttar. Platˇningar vilja ekki, a­ rß­herra og ■ing hafi neina a­komu a­ vali dˇmara. DˇmarastÚttin eigi a­ velja inn Ý sig sjßlfa. Frjßlslyndir lř­rŠ­issinnar vilja hins vegar taka tillit til mats sÚrfrŠ­inga, en hafa eitthvert svigr˙m til a­ velja eftir eigin dˇmgreind og sannfŠringu. Ůeir eru jafnefagjarnir um ˇskeikulleika einnar nefndar og um ˇskeikulleika pßfans Ś e­a danska kˇngsins, sem sag­i: äVi alene vide.ô SigrÝ­ur Andersen dˇmsmßlarß­herra hefur fari­ skynsamlega og r÷ggsamlega a­.


Frjßlshyggja ß ═slandi ß 19. og 20. ÷ld

╔g birti fyrir sk÷mmu ritger­ Ý bandarÝsku tÝmariti, s÷gulegt yfirlit um frjßlshyggju ß ═slandi ß 19. og 20. ÷ld. Ůar rŠ­i Úg um Jˇn Sigur­sson, Arnljˇt Ëlafsson, Jˇn Ůorlßksson, BenjamÝn EirÝksson, Ëlaf Bj÷rnsson og Ragnar ┴rnason, en einnig um Ůrßin Eggertsson, Birgi ١r Runˇlfsson, ┴sgeir Jˇnsson, Vilhjßlm Egilsson og Tryggva ١r Herbertsson og fleiri og minnist lÝka ß heimsˇknir Hayeks, Friedmans og Buchanans til landsins. Einnig var teki­ vi­ mig hljˇ­varpsvi­tal, podcast, af sama tilefni.


Merkilegt skjal ˙r breska fjßrmßlaeftirlitinu

icesave.jpgTil eru ß Netinu frˇ­leg skj÷l um bankahruni­. Eitt ■eirra er tilskipun (Supervisory Notice) frß breska fjßrmßlaeftirlitinu, FSA, sem l÷g­ var fyrir ˙tib˙ Landsbankans Ý Lund˙num 3. oktˇber 2008. H˙n var ■ß tr˙na­armßl. ═ hana var ■ˇ vitna­ Ý skřrslu bankastjˇra Landsbankans um bankahruni­ frß febr˙ar 2009, auk ■ess sem h˙n var me­al gagna, sem al■ingismenn fengu Ý hendur frß breskri l÷gmannsstofu Ý desember 2009.
á
SamkvŠmt tilskipuninni ßtti Landsbanka˙tib˙i­ Ý Lund˙num ■egar a­ setja 10% af ˇbundnum innstŠ­um ß Icesave-reikningum Ý Bretlandi inn ß bundinn reikning Ý Englandsbanka og meira sÝ­ar. Ůetta fˇl Ý sÚr, eins og komi­ hefur fram, a­ Landsbankinn ß ═slandi ßtti strax a­ fŠra 200 milljˇnir punda til Bretlands. En ÷­ru hefur ekki veri­ veitt athygli: Jafnframt var lagt blßtt bann vi­ ■vÝ a­ fŠra eitthva­ af lausafÚ banka˙tib˙sins e­a ÷­rum eignum ■ess Ý Bretlandi ˙r landi nema me­ ■riggja daga fyrirvara og skriflegu leyfi fjßrmßlaeftirlitsins. ١tt tilskipunin vŠri tr˙na­armßl, var Barclays-banka skřrt frß henni, en hann sß um allar fŠrslur ß Icesave-reikningunum.
á
Ůetta seinna atri­i er stˇrmerkilegt. Ůa­ sřnir, svo a­ ekki ver­ur um villst, a­ ˇ■arfi var a­ beita hry­juverkal÷gunum alrŠmdu gegn ═slandi, eins og gert var fimm d÷gum sÝ­ar, 8. oktˇber. Ůeir Alistair Darling fjßrmßlarß­herra og Gordon Brown forsŠtisrß­herra rÚttlŠttu beitingu laganna me­ ■vÝ a­ koma yr­i Ý veg fyrir ˇl÷glega fjßrmagnsflutninga frß Bretlandi til ═slands. En me­ tilskipuninni h÷f­u ■eir ■egar Ý h÷ndum tŠki, sem til ■ess dug­i.
á
Ůegar breskir embŠttismenn birtust sÝ­an Ý ˙tib˙i Landsbankans Ý Lund˙num, var­ ■eim strax ljˇst, a­ ekkert ˇe­lilegt ßtti sÚr ■ar sta­. ŮvÝ var ßkve­i­ 12. oktˇber, a­ Englandsbanki veitti ˙tib˙inu 100 milljˇn punda lßn til a­ bŠta lausafjßrst÷­una, ß me­an ■a­ vŠri gert upp. Sk÷mmu eftir a­ breska fjßrmßlarß­uneyti­ setti Ýslenskt fyrirtŠki ß lista um hry­juverkasamt÷k, veitti Englandsbanki ■vÝ ■annig stˇrlßn!

(Frˇ­eiksmoli Ý Morgunbla­inu 11. j˙nÝ 2016.)


Merkilegt skjal ˙r Englandsbanka

┴ netinu eru birt řmis frˇ­leg skj÷l um bankahruni­. Eitt er fundarger­ bankarß­s Englandsbanka 15. oktˇber 2008, rÚttri viku eftir a­ stjˇrn breska Verkamannaflokksins loka­i tveimur breskum b÷nkum Ý eigu ═slendinga, um lei­ og h˙n kynnti 500 milljar­a a­sto­ vi­ alla a­ra breska banka, jafnframt ■vÝ sem stjˇrnin beitti hry­juverkal÷gum ß Landsbankann (og um skei­ ß Se­labankann, Fjßrmßlarß­uneyti­ og Fjßrmßlaeftirliti­).

Bankarß­i­ kemst a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ hin al■jˇ­lega fjßrmßlakreppa hafi ekki a­eins veri­ vegna lausafjßr■urr­ar, heldur lÝka ˇnˇgs eigin fjßr fjßrmßlafyrirtŠkja. Ůess vegna hafi hi­ opinbera vÝ­a or­i­ a­ leggja slÝkum fyrirtŠkjum til hlutafÚ. Ůetta ger­ist ß ═slandi Ý septemberlok 2008, ■egar rÝki­ keypti 75% Ý Glitni. Bankarß­i­ bendir lÝka ß a­ a­allega skorti lausafÚ Ý BandarÝkjad÷lum. Englandsbanki fÚkk Ý gjaldeyrisskiptasamningum nßnast ˇtakmarka­an a­gang a­ d÷lum. Veitti hann sÝ­an fjßrmßlafyrirtŠkjum lßn gegn ve­um, og var losa­ um reglur um slÝk ve­, til dŠmis teki­ vi­ margvÝslegum ver­brÚfum. HÚr gekk Englandsbanki enn lengra en Se­labankinn, sem var ■ˇ eftir bankahruni­ ˇspart gagnrřndur fyrir lßn til vi­skiptabanka.

Fundarger­in er ekki a­eins merkileg fyrir ■a­ a­ Englandsbanki var a­ gera nßkvŠmlega hi­ sama og Se­labankinn Ýslenski. ═ fundarger­inni vÝkur s÷gunni a­ afl÷ndum og fjßrmßlami­st÷­vum, og segir ■ar: äFŠkka ■arf ■eim smßrÝkjum sem kynna sig sem fjßrmßlami­st÷­var. ═sland var mj÷g skřrt dŠmi. Vakin var athygli ß ■vÝ a­ Se­labankinn Ýslenski haf­i snemma ßrs sent menn til Englandsbanka. Ůeim haf­i veri­ sagt a­ ■eir Šttu hi­ snarasta a­ selja banka sÝna. Efnahagsreikningur ═slands vŠri of stˇr.ô

Bretarnir t÷lu­u a­ vÝsu eins og ■a­ hef­i veri­ ß valdi Se­labankans a­ minnka bankakerfi­, sÚrstaklega ß tÝmabili ■egar eignir seldust langt undir marka­sver­i. En s˙ er kaldhŠ­ni ÷rlaganna a­ bankakerfi­ ß ═slandi var svipa­ a­ stŠr­ hlutfallslega og bankakerfin Ý Skotlandi og Sviss. Ůeim var bjarga­ Ý fjßrmßlakreppunni me­ ■vÝ a­ leggja ■eim til pund og dali. Ella hef­u ■au hruni­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 28. maÝ 2016.)


Dˇsentsmßli­ 1937

SÚra Sigur­ur EinarssonDˇsentsmßli­ 1937 snerist um ■a­, a­ Haraldur Gu­mundsson rß­herra veitti flokksbrˇ­ur sÝnum, sÚra Sigur­i Einarssyni, dˇsentsembŠtti Ý gu­frŠ­i, en ekki sÚra Birni Magn˙ssyni, sem nefnd ß vegum gu­frŠ­ideildar haf­i mŠlt me­, eftir a­ umsŠkjendur h÷f­u gengist undir samkeppnisprˇf. Frˇ­legt er a­ bera saman kafla um ■etta mßl Ý tveimur ritum um Hßskˇla ═slands. ═ S÷gu Hßskˇla ═slands eftir Gu­na Jˇnsson frß 1961 sag­i frß dˇsentsmßlinu frß sjˇnarhorni hßskˇlayfirvalda. Ůar e­ Bj÷rn hef­i fengi­ me­mŠli dˇmnefndar, ähef­i mßtt Štla, a­ mßl ■etta vŠri klappa­ og klßrtô. En rß­herra hef­i skipa­ Sigur­ me­ tilvÝsun Ý ßlitsger­ frß prˇfessor Anders Nygren Ý Lundi, sem hann hef­i ˙tvega­ sÚr. Hef­i embŠttisveitingin vaki­ äÝ flestum st÷­um undrun og gremjuô.

Aldars÷gu Hßskˇla ═slands frß 2011 benti Gu­mundur Hßlfdanarson hins vegar ß, a­ Anders Nygren var einn virtasti gu­frŠ­ingur Nor­urlanda, en einnig kunnur barßttuma­ur gegn fasisma. Eftir a­ Gu­mundur rannsaka­i skj÷l mßlsins, taldi hann ekkert benda til, a­ Nygren hef­i vita­, hverjir umsŠkjendurnir voru, en hann fÚkk allar ritger­ir ■eirra sendar, e­a a­ Ýslenskir rß­amenn hef­u veri­ kunnugir honum. Ni­ursta­a Nygrens var afdrßttarlaus. äEf hŠfileikinn til sjßlfstŠ­rar vÝsindalegrar hugsunar vŠri lag­ur til grundvallar st÷­uveitingunni, en ■a­ sjˇnarmi­ taldi Nygren sjßlfgefi­ a­ hafa a­ lei­arljˇsi vi­ rß­ningar hßskˇlakennara, ■ß ■ˇtti honum a­eins einn kandÝdatanna koma til greina, og ■a­ reyndist vera Sigur­ur Einarsson.ô

╔g haf­i eins og fleiri tali­, a­ mßli­ lŠgi ljˇst fyrir. Haraldur hef­i veri­ a­ Ývilna flokksbrˇ­ur, ■ˇtt Sigur­ur vŠri vissulega rˇma­ur gßfuma­ur og mŠlskugarpur. En eftir a­ hafa lesi­ ritger­ Gu­mundar Hßlfdanarsonar finnst mÚr mßli­ flˇknara. Var Haraldur ef til vill lÝka a­ lei­rÚtta ranglŠti, sem sÚra Sigur­ur haf­i veri­ beittur? KlÝkuskapur ■rÝfst ekki a­eins Ý stjˇrnmßlaflokkum, heldur lÝka ß vinnust÷­um. Og hverjir eiga a­ hafa veitingarvaldi­: Fulltr˙ar ■eirra, sem grei­a launin, e­a hinna, sem ■iggja ■au?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 21. maÝ 2016.)


Nordau ß ═slandi

portrait_of_max_nordau.jpgEinn fur­ulegasti kaflinn Ý hugmyndas÷gu ßranna kringum aldamˇtin 1900 er um hina svok÷llu­u mannkynbˇta- e­a arfbˇtakenningu (eugenics), en samkvŠmt einni ˙tgßfu hennar var­ a­ koma Ý veg fyrir, a­ vanhŠfir einstaklingar fj÷lgu­u sÚr. Einn mannkynbˇtafrŠ­ingurinn var Ýtalski lŠknirinn Cesare Lombroso, sem taldi glŠpsemi arfgenga og reyndi a­ finna vÝsbendingar um, hvernig h˙n erf­ist. LŠrisveinn hans, ungverski lŠknirinn Max Nordau, sem var gy­ingur eins og Lombroso (og hÚt upphaflega Simon Maximilian SŘdfeld), gaf 1892 ˙t bˇkina Entartung (Kynspillingu). Ůar las hann nokkrum kunnustu rith÷fundum nor­urßlfunnar pistilinn, ■ar ß me­al Henrik Ibsen, Oscar Wilde og Lev Tolstoj. Taldi hann ■ß ˙rkynja­a og verk ■eirra sj˙kleg. Var ■essi bˇk umt÷lu­ um skei­, ■ˇtt n˙ sÚ h˙n fallin Ý gleymsku.

Fram ß mi­jan aldur tr˙­i Nordau ■vÝ, a­ gy­ingar gŠtu samlagast sambřlingum sÝnum, en eftir mßlarekstur gegn Alfred Dreyfus Ý Frakklandi 1894 og Šsingar gegn gy­ingum skipti hann um sko­un, ger­ist einn helsti forystuma­ur sÝonista og gekk nŠstur Theodor Herzl. Kva­ hann gy­inga ver­a a­ hŠtta vi­ saml÷gun og stofna eigi­ rÝki. Hann hugsa­i sÚr ■a­ fyrst Ý ┌ganda, en sÝ­an Ý ═srael. MŠlti hann fyrir äv÷­vastŠltum gy­ingdˇmiô. Nordau fŠddist Ý Pest (austurhluta B˙dapest) 1849 og lÚst Ý ParÝs 1923.

Ungur sˇtti Nordau ■jˇ­hßtÝ­ina ß ═slandi 1874 og skrifa­i um hana nokkrar greinar Ý ungversk og austurrÝsk bl÷­, og voru ■Šr endurprenta­ar Ý bˇkinni Vom Kreml zur Alhambra (Frß Kremlkasta til Alhambrahallar) 1880. Nordau var lÝtt hrifinn af ═slandi, kva­ skßrra a­ vera hundur Ý Pest en fer­ama­ur ß ═slandi. ReykvÝkingar vŠru seinlßtir og ˇgrei­viknir. äVi­ h÷fum n˙ fullkomlega kynnst hinni vÝ­frŠgu gestrisni ═slendinga, og Úg vil rß­a hverjum manni, sem Štlar a­ fer­ast eitthva­ ß ═slandi, til ■ess a­ hafa me­ sÚr tj÷ld, r˙mf÷t og matvŠli til ■ess a­ geta veri­ sem ˇhß­astur gˇ­vild ReykjavÝkurb˙a.ô

Nordau taldi almenna deyf­ einkenna ■jˇ­ina: äŮa­ er einkennilegt fyrir andlega og efnalega vesalmennsku, hjßlparleysi og svefn ═slendinga, a­ fiskvei­ar Frakka vi­ strendurnar eru ■eim ■yrnir Ý augum og miki­ rei­iefni, en ■eim dettur aldrei Ý hug a­ reyna a­ keppa vi­ ■ß. Frakkar raka saman milljˇnum vi­ ═sland, en landsb˙ar eru ÷rsnau­ir og rÚtta ekki ˙t hendurnar eftir hinum ˇtŠmandi au­ sjßvarins. Eftirkomendur hinna dj÷rfustu og ■olnustu sjˇfarenda allra tÝma eru engir sjˇmenn. Ůeir kunna hvorki a­ smÝ­a bßta, střra nÚ sigla.ô En lasti­ var ß bß­a bˇga. MatthÝas Jochumsson hitti Nordau og taldi hann hrokafullan og hÚgˇmagjarnan. H÷f­u eflaust bß­ir eitthva­ til sÝns mßls.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 14. maÝ 2016.)


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband