Búdapest, Reykjavík og Akureyri, 1956

bu_769_dapest.jpgÍ tölvubréfi andmćlir Jóhann Páll Árnason heimspekingur mér svofelldum orđum: „Svo segir ţú ađ ekki eitt einasta dćmi sé um ţađ ađ Sósíalistaflokkurinn hafi gagnrýnt orđ eđa gerđir Sovétríkjanna. Ţetta er auđvitađ skrifađ gegn betri vitund. Innrásin í Ungverjaland 1956 var fordćmd í leiđara Ţjóđviljans, sem ţá var flokksmálgagn Sósíalistaflokksins. Ţess utan fordćmdi Alţýđubandalagiđ innrásina, og sem hluti af Alţýđubandalaginu verđur Sósíalistaflokkurinn ađ teljast ađili ađ ţeirri fordćmingu.“

Ţjóđviljinn skrifađi í leiđara 6. nóvember 1956, ađ Rauđi herinn hefđi „öll ráđ í Ungverjalandi í sínar hendur“. Síđan sagđi blađiđ: „Ţetta eru ađfarir sem hver sósíalisti hlýtur ađ líta mjög alvarlegum augum, međ ţeim eru ţverbrotnar sósíalistískar meginreglur um réttindi ţjóđa. Hver ţjóđ heims á ađ hafa rétt til ađ búa í landi sínu ein og frjáls án erlendrar íhlutunar.“ Blađiđ bćtti ţví viđ, ađ innrásin í Ungverjaland vćri ekki síst vestrćnum ríkjum ađ kenna. „Landvinningamenn og stríđssinnar auđvaldsríkjanna bera sína ţungu ábyrgđ á örlögum Ungverjalands, og ekkert er viđurstyggilegra en ađ sjá talsmenn ţeirra fella krókódílatár yfir Ungverjum.“

brynjo_769_lfur_1956.jpgŢjóđviljinn skrifađi nćstu vikur fátt um Ungverjaland, en ţeim mun fleira um mótmćli fyrir utan sendiráđ Ráđstjórnarríkjanna í Reykjavík 7. nóvember 1956, en ţá gengu forystumenn Sósíalistaflokksins ţangađ til veislu, Einar Olgeirsson, Lúđvík Jósepsson og Brynjólfur Bjarnason. Valdi blađiđ mótmćlendum hin hraklegustu orđ.

Sósíalistaflokkurinn sjálfur ályktađi ekkert um innrásina í Ungverjalandi. Á flokksstjórnarfundi 25.–30. nóvember 1956 samţykkti flokkurinn eftir harđar deilur ađ leyfa einstökum félagsmönnum ađ mótmćla innrásinni, ţótt flokkurinn gerđi ţađ ekki sjálfur. Ég veit ekki til ţess, ađ flokksmenn hafi notfćrt sér ţetta „leyfi“. Í ályktun ungra sósíalista viđ nám austan tjalds sagđi hins vegar: „Ţađ er skođun okkar, ađ íhlutun sovéthersins hafi veriđ ill nauđsyn til ţess ađ hindra stofnun fasistaríkis í Ungverjalandi, sem hefđi margfaldađ hćttuna á nýrri heimsstyrjöld.“ Nokkrir menntaskólanemar á Akureyri tóku sömu afstöđu.

Ég stend ţví viđ fullyrđingu mína: Ţess eru engin dćmi allt til 1968, ađ Sósíalistaflokkurinn hafi gagnrýnt orđ eđa gerđir ráđstjórnarinnar rússnesku.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 19. mars 2016. Efri myndin er frá Búdapest, hin neđri frá mótmćlum fyrir framan sendiráđ Ráđstjórnarríkjanna í Reykjavík 7. nóvember 1956. Lögreglan verndar Brynjólf Bjarnason og konu hans fyrir mótmćlendum, eins og hún hafđi orđiđ ađ vernda ýmsa andstćđinga kommúnista gegn ţeim fyrr á árum.)


Ótrúleg fávísi Höskulds Kára Schrams

Frétt birtist um málstofu á ráđstefnu í Háskólanum á Akureyri, sem ég tók ţátt í. Höskuldur Kári Schram, fréttamađur á Stöđ tvö, skrifađi á Facebook um hana:

Nú hef ég bara fréttina til ađ styđjast viđ en ekki rannsóknina sjálfa. En stundum hafa Íslendingar veriđ ađeins of duglegir í ađ leita ađ sökudólgum í útlöndum. Ţá vill stundum gleymast ađ viđ komum okkur sjálf í ţessa stöđu. Bretar voru fyrir hrun búnir ađ lýsa yfir áhyggjum af stöđu bankanna. Ţáverandi Seđlabankastjóri reyndi ađ gera lítiđ úr ţeim áhyggjum á fundum erlendis. Sérfrćđingi Danske bank sem lýsti yfir áhyggjum var bent á ađ fara í endurmenntun. Landsbankinn fékk grćnt ljós á stofnun icesave reikninga í Hollandi bara nokkrum mánuđum fyrir hrun. Ţá var ţađ ekkert leyndarmál ađ bankinn var međ ţessum reikningum ađ bregđast viđ lausafjárskorti í erlendum gjaldeyri. Vaxtaálag á íslensku bankana byrjađi ađ hćkka amk tveimur árum fyrir hrun. Ţađ sáu allir í hvađ stefndi en engin brást viđ. Mervin King bauđst til ađ hjálpa en ţví bréfi var bara alls ekki svarađ. Stjórnvöld lýstu ţví yfir ađ ţetta vćri allt blessađ og gott og ekkert vandamál og fóru í sérstaka PR herferđ. Seđlabankinn lýsti ţví yfir í erlendum fjölmiđlum ađ ţađ vćri ekkert mál ađ koma bönkunum til bjargar. Svo hrundi allt međ látum og ţađ fyrsta sem viđ gerđum var ađ skilja útlendingana eftir á köldum klaka.

Ég svarađi honum í  nokkrum liđum:

  • „Ţáverandi Seđlabankastjóri reyndi ađ gera lítiđ úr ţeim áhyggjum á fundum erlendis.“ Hvađ átti hann ađ gera annađ? Átti hann ađ fella bankana međ ógćtilegum orđum? En hefurđu ekki lesiđ skýrslu RNA, ţar sem fram koma ótal viđvaranir hans í rćđum og á einkafundum međ bankamönnum og ráđherrum, ekki ađeins 6. nóvember 2007 og 7. febrúar 2008, heldur miklu oftar?
  • „Landsbankinn fékk grćnt ljós á stofnun icesave reikninga í Hollandi bara nokkrum mánuđum fyrir hrun. Ţá var ţađ ekkert leyndarmál ađ bankinn var međ ţessum reikningum ađ bregđast viđ lausafjárskorti í erlendum gjaldeyri.“ Fékk grćnt ljós? Hann hafđi blátt áfram heimild til ađ gera ţetta samkvćmt reglum um Evrópska efnahagssvćđiđ. Auđvitađ var ţađ ekkert leyndarmál, ađ bankinn var ađ bregđast viđ lausafjárskorti. En almennt hefur veriđ taliđ heppilegra, ađ bankar fjármagni sig međ innlánum en lántökum.
  • „Mervin King bauđst til ađ hjálpa en ţví bréfi var bara alls ekki svarađ.“ Hann heitir Mervyn King. Bréfiđ, sem ekki var svarađ, var frá Seđlabankanum til Kings. Og til hvers bauđst King? Ađ hjálpa til viđ ađ minnka bankakerfiđ. Hvađ merkti ţađ? Ađ ađstođa viđ brunaútsölu á eignum íslensku bankanna til breskra banka. Ţađ gat á ţessum tíma ekki merkt neitt annađ.
  • „Svo hrundi allt međ látum og ţađ fyrsta sem viđ gerđum var ađ skilja útlendingana eftir á köldum klaka.“ Skilja útlendingana eftir á köldum klaka? Hvers konar rugl er ţetta? Međ hryđjuverkalögunum og lokun breskra banka í eigu Íslendinga voru Íslendingar skildir eftir úti á köldum klaka. Útlendingarnir, sem veittu íslenskum bönkum lán, gerđu ţađ á eigin ábyrgđ, en ekki íslenskra skattgreiđenda.

Höskuldur Kári minnist ekkert á ţátt Jóns Ásgeirs Jóhannessonar í hinni hóflausu skuldasöfnun bankanna. Eins og fram kom í skýrslu RNA (Rannsóknarnefndar Alţingis), safnađi Baugsklíkan langmestum skuldum árin fyrir hrun. Einkennilegt er, ađ Höskuldur Kári skuli gleyma Jóni Ásgeiri, ţví ađ hćg eru heimatökin: Ţeir eru systrasynir.


Á ráđstefnu á Akureyri 19. mars

1618620_10153956595274590_6141459162001333246_n.jpgÉg flutti fyrirlestur á ráđstefnu Háskólans á Akureyri um alţjóđamál laugardaginn 19. mars 2016. Ég leiddi ţar rök gegn ţeirri kenningu Anne Siberts og Baldurs Ţórhallssonar, ađ Ísland vćri of lítiđ, eins og bankahruniđ íslenska hefđi sýnt. Ég benti á, ađ smáríkjum vegnađi iđulega betur en stórveldum. Kostnađur af ţví, sem ríkiđ ćtti ađ gera — ađ framleiđa samgćđi — vćri alls ekki meiri í smáríkjum en stórveldum. Til dćmis hćttu smáríki sér sjaldnast út í hernađarćvintýri, og ţar vćri löggćsla oft ódýrari á mann en í fjölmennari og sundurleitari löndum, ţar sem hvítir og svartir, ríkir og fátćkir, kristnir menn og múslimar stćđu iđulega andspćnis hverjir öđrum gráir fyrir járnum. Ég sagđi, ađ Íslendingar hefđu lent í gildru, ţegar ţeir ćtluđu ađ skríđa í skjól Noregskonungs 1262. Ţeir hefđu veriđ lćstir í ţá gildru fátćktar og kúgunar öldum saman. Rök Jóns Sigurđssonar fyrir sjálfstćđi vćru enn gild: 1) Ísland hefđi veriđ fullvalda frá öndverđu. 2) Íslendingar vćru sérstök ţjóđ međ eigin tungu og sögu. 3) Íslendingar vissu betur en ađrar ţjóđir og fjarlćgar, hvađ ţeim vćri sjálfum fyrir bestu. Ég brýndi lesendur á ţví, ađ viđ vćrum ein ţjóđ og ćttum sálufélag međ ţeim fjörutíu kynslóđum, sem byggt hefđu landiđ á undan okkar:

Ísland, í lyftum heitum höndum ver

ég heiđur ţinn og líf gegn trylltri öld.


Myndbandiđ međ forsetaframbjóđandanum

Myndbandiđ af Baugsveislunni 2007 hefur veriđ fjarlćgt af sumum netsíđum, en ţađ er til annars stađar:

 

Ég hef ekkert á móti ţví, ađ duglegt og snjallt fólk hafi miklu hćrri laun en viđ hin. Ég get alveg unnt fjáraflamönnum, sem skara fram úr og skapa ný verđmćti, ađ kaupa sér lystisnekkjur og einkaţotur og skíđaskála og Rolls Royce-bíla. En ţađ var umfram allt Baugsklíkan, sem kom óorđi á íslenska fjármálamenn 2004–2008, og ţađ reyndist okkur dýrkeypt. Skuldasöfnun Baugsklíkunnar í íslenskum bönkum var í sérflokki, eins og sést á ţessu línuriti, ţar sem ég tek tölurnar úr skýrslu rannsóknarnefndar Alţingis:

baugsbo_769_la_jog_1278778.jpg 


Alţýđuflokkurinn 100 ára

12800317_10206755918230200_8427531751451576403_n.jpgLiđin er öld 12. mars 2016 frá stofnun Alţýđuflokksins. Hann átti ađ verđa systurflokkur norrćnu jafnađarmannaflokkanna. En hvernig stendur á ţví, ađ vinstri hreyfingin varđ miklu minni hér á landi en á öđrum Norđurlöndum? Og hvers vegna töpuđu jafnađarmenn baráttunni viđ kommúnista og urđu minni flokkur?

Eitt svariđ viđ fyrri spurningunni liggur eflaust í ţví, ađ myndun ţéttbýlis og verkalýđsstéttar varđ hér síđar en á öđrum Norđurlöndum. Annađ hugsanlegt svar er, ađ jafnađarmenn áttu örđugt međ ađ laga alţjóđahyggju sína ađ hinni sterku og almennu ţjóđerniskennd, sem spratt upp úr sjálfstćđisbaráttunni viđ Dani. 

Seinni spurningunni hefur oft veriđ svarađ međ ţví, ađ kommúnistar hafi átt öflugri forystusveit en jafnađarmenn. En er ţađ rétt? Brynjólfur Bjarnason, Einar Olgeirsson og Kristinn E. Andrésson voru síst frambćrilegri stjórnmálamenn en Jón Baldvinsson, Stefán Jóhann Stefánsson, Haraldur Guđmundsson og Emil Jónsson. En ef til vill hefur íslenskum verkalýđ lítt fundist til um, ađ leiđtogar jafnađarmanna hreiđruđu allir um sig í feitum embćttum: Jón var bankastjóri Útvegsbankans, Stefán Jóhann forstjóri Brunabótafélagsins, Haraldur forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins, Emil vita- og hafnamálastjóri. (Allir núlifandi formenn Alţýđuflokksins gengu síđan í utanríkisţjónustuna, ţegar ţeir hćttu afskiptum af stjórnmálum.)

Annađ kann ađ hafa ráđiđ úrslitum. Ţótt Alţýđuflokkurinn fengi vissulega um skeiđ nokkurn fjárstuđning frá norrćnum systurflokkum, ţáđu kommúnistar miklu meiri stuđning frá Moskvu, eins og sést á stórhýsum ţeirra í Reykjavík: Tjarnargata 20, Ţingholtsstrćti 27, Laugavegur 18, Skólavörđustígur 19. Ţađ munar um minna í fámennu landi.

Vinstri hreyfingin á Íslandi er ef til vill líkari hinni finnsku ađ gerđ en hinni norrćnu. Ţar eins og hér störfuđu kommúnistar í bandalagi viđ vinstri jafnađarmenn. Finnland og Ísland voru ný ríki og siđir ţví ekki fastmótađir, auk ţess sem íbúar voru lengi fram eftir talsvert fátćkari en Svíar, Danir og Norđmenn. Ţví varđ jarđvegur frjósamari fyrir byltingarflokk.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 12. mars 2016. Myndin er af Ólafi Ţ. Harđarsyni prófessor á hátíđarsamkomu Alţýđuflokksins í Iđnó 5. mars, sem ég vissi ekki af og sótti ţess vegna ekki, en fróđlegt verđur ađ kynna sér úttekt Ólafs á flokknum.)


Á Hugvísindaţingi 2016

Ég skrapp á málstofu um „Valdarán“ á Hugvísindaţingi 12. mars 2016. Anna Agnarsdóttir prófessor flutti fróđlegt erindi um Jörund hundadagakonung og viđhorf og viđbrögđ breskra ráđamanna og íslenskra embćttismanna. Hún hafđi orđ á ţví, ađ sagan um Jörund vćri skrýtin og skemmtileg. Ég gat ekki stillt mig um ađ bćta viđ, ađ Uffe Ellemann Jensen, sem var lengi utanríkisráđherra Dana, hefđi eitt sinn sagt mér í kvöldverđi, ađ hann hefđi gefiđ Friđrik ríkisarfa og Mary, konuefni hans, í brúđkaupsgjöf bók um Jörund, en hann bar beinin í Tasmaníu. Ţađan er Mary. Hló Uffe Ellemann dátt ađ ţessum danska ćvintýramanni og valdabrölti hans á Íslandi. Ég bćtti ţví viđ, ađ hin raunverulega hetja ţessa tíma vćri Sir Joseph Banks, sem hefđi bjargađ Íslendingum frá hungursneyđ međ ţví ađ telja bresk stjórnvöld á ađ leyfa verslun viđ landiđ, ţótt ţađ vćri hjálenda Dana, sem ţá voru í stríđi viđ Breta.

Sćvar Finnbogason heimspekinemi rćddi um Icesave-deiluna og var margorđur um andvaraleysi og ađgerđaleysi stjórnvalda. Ég spurđi, hvađ stjórnvöld hefđu átt ađ gera, hefđu ţau trúađ varnađarorđum Davíđs Oddssonar seđlabankastjóra, en ekki afgreitt ţau eins og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (um fund 7. febrúar 2008) sem dramatík. Ţau hefđu ekki getađ skipađ bönkunum ađ minnka međ ţví ađ selja eignir, og bankarnir hefđu skiljanlega veriđ tregir til ađ selja eignir, á međan ţćr voru á óeđlilega lágu verđi. Fátt var um svör. Ţađ var á Sćvari ađ skilja, ađ Seđlabankinn hefđi átt ađ nota gjaldeyrisforđa sinn til ađ ađstođa Landsbankann viđ ađ flytja Icesave-innstćđurnar úr útibúi í dótturfélag. Ég benti á, ađ Björgólfur Thor Björgólfsson hefđi í nýlegri bók sagt, ađ Samfylkingin hefđi ráđiđ ţví, ađ Kaupţing fékk lán skömmu fyrir hrun. Furđađi ég mig á ţví, ađ fréttamenn spyrđu ekki ráđherra Samfylkingarinnar um ţetta, til dćmis Össur Skarphéđinsson. Á međal gesta á málstofunni var Jón Guđni Kristjánsson, fréttamađur á Ríkisútvarpinu. Vćntanlega lćtur hann einskis ófreistađ ađ komast ađ hinu sanna um ţetta mál.

Guđni Th. Jóhannesson sagnfrćđingur talađi um fjölmiđlafrumvarpiđ 2004 og synjun forseta á ađ stađfesta lögin frá Alţingi. Hann lýsti deilunni um frumvarpiđ sem valdabaráttu tveggja manna, Davíđs Oddssonar og Ólafs Ragnars Grímssonar. Ég benti á, ađ í nútíma sagnfrćđi vćri reynt ađ víkka sjóndeildarhringinn út frá einstökum mönnum. Deilan um frumvarpiđ hefđi ađallega veriđ um ţađ, hvort fámenn auđklíka, Baugsklíkan, ćtti ađ ráđa skođanamyndun í landinu. Ég vćri ekki sammála starfshóp, sem samiđ hefđi eins konar siđferđisviđauka viđ skýrslu Rannsóknarnefndar Alţingis, um allt, en hann hefđi ţó haft rétt fyrir sér um ţađ, ađ hér hefđi veriđ auđmannarćđi 2004–2008. Ţađ hefđi veriđ vegna sigurs auđklíkunnar í deilunni um fjölmiđlafrumvarpiđ. Ţegar hćtta vćri á einokun á einhverju sviđi, vćri oftast hćgt ađ leysa máliđ međ ţví ađ tengjast alţjóđlegum markađi, en ţađ hefđi ekki veriđ hćgt á fjölmiđlamarkađnum: Hann hefđi takmarkast viđ Íslendinga eina.


Jóhann Páll, haninn, vofan og hrossiđ

herganga_kommu_769_nista_1278401.jpgJóhann Páll Árnason heimspekingur veitir mér ráđ í tölvubréfi: „Ţessi linnulausi hanaslagur ţinn viđ vofu kommúnismans er ömurlegt sjónarspil, og heyrir undir ţađ sem kallađ er á ensku "flogging dead horses"; skynsamlegra vćri ađ gera eitthvađ til ađ tolla í tíđarandanum. Nú eru umbrotatímar í íslenzkum stjórnmálum, og ein af sennilegri útkomum sýnist mér vera endurnýjun Sjálfstćđisflokksins međ tilstuđlan Viđreisnar og Pírata. Ţá held ég ađ ţiđ Davíđ standiđ uppi sem einhvers konar Neanderdalsmenn frjálshyggjunnar, til athlćgis og viđvörunar ţeim sem kenningunni vilja beita af meiri dómgreind og verkkunnáttu. Vćri ekki rétt ađ hugsa um endurhćfingu međan tími er til?“

Jóhann Páll skiptir svo ört um líkingar, ađ lesandinn má hafa sig allan viđ. Fyrst er hanaslagur, en haninn verđur allt í einu ađ vofu, hún breytist skyndilega í dautt hross, og loks birtist sjálfur tíđarandinn, der Zeitgeist, og fer svo hratt yfir, ađ viđ Neanderdalsmennirnir stöndum uppi öđrum til athlćgis og hljótum ađ fara í endurhćfingu. Orđiđ „endurhćfing“ hljómar ţó ískyggilega. Í kommúnistaríkjunum voru ţeir, sem ekki hugsuđu eins og valdsmenn vildu, sendir í „endurhćfingu“, en ţađ merkti linnulausa tilraun til ađ afmá einstaklingseđli ţeirra og upprćta sjálfstćđa hugsun. Og hvort sem viđ andstćđingar alrćđis teljumst Neanderdalsmenn eđa ekki, er hitt rétt, ađ viđ stöndum uppi, en féllum ekki kylliflatir eins og Jóhann Páll og fleiri gáfnaljós fyrir voldugustu alrćđisstefnu tuttugustu aldar, sem olli dauđa eitt hundrađ milljón manna.

Ég skil vel, ađ gömlum marxista eins og Jóhanni Páli sárni, ţegar saga kommúnismans er rifjuđ upp. Hann kćrir sig ekki um taka ţátt í slíkri upprifjun. „Á ég ađ halda ljósi ađ minni smán?“ spyr Jessíka í Kaupmanni í Feneyjum. Ţeir, sem héldu á lofti minningunni um fórnarlömb nasismans, fengu oft ađ heyra, ađ óţarfi vćri ađ vekja upp gamla drauga. Ţćr úrtöluraddir eru ţagnađar. En ekki ber síđur ađ halda á lofti minningunni um fórnarlömb kommúnismans. Ţótt ţjóđir Austur-Evrópu hafi hrundiđ kommúnismanum af höndum sér og hann ummyndast í eitthvađ annađ í Rússlandi og Kína, eru tvö kommúnistaríki eftir, Norđur-Kórea og Kúba. Og ţótt vofa kommúnismans gangi ekki lengur ljósum logum um Evrópu, er hún á kreiki á međal kennaraliđsins í vestrćnum háskólum. Kapítalisminn hefur unniđ mestallan heiminn, svo ađ alţýđa manna hefur týnt hlekkjum fátćktar og kúgunar. En áreiđanlega eru til einhverjir, sem reiđubúnir vćru ađ smíđa nýja hlekki.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 5. mars 2016.)


Furđuleg ummćli Ţorvalds Gylfasonar

Már Guđmundsson seđlabankastjóri bendir á ţađ, ađ skuldir ţjóđarbúsins hafa minnkađ stórlega og ríkiđ er ađ verđa skuldlaust, eins og ţađ var fyrir 2007. Ţá skrifar Ţorvaldur Gylfason prófessor á Facebook síđu sína:

Seđlabanki eđa spaugstofa? Íslendingar hlupu frá himinháum skuldum viđ útlendinga. Ţá getur nú varla talizt fara vel á ţví ađ berja sér á brjóst og segjast vera í toppmálum.

Íslendingar? Bankarnir voru einkafyrirtćki. Viđskipti ţeirra og viđskiptavina ţeirra voru einkamál ţessara tveggja ađila. Uppgjör skulda ţeirra er í rauninni úrlausnarefni skiptaráđenda og kröfuhafa, ţótt auđvitađ yrđi ríkiđ ađ hafa hönd í bagga međ ţessu. Íslenska ríkiđ stofnađi nýja banka á rústum hinna gömlu og flutti eignir og skuldir yfir í ţá. Ţetta var allt gert samkvćmt lögum. Neyđarlögin frá 6. október 2008 hafa til dćmis veriđ stađfest af Hćstarétti og dómstólum erlendis. 

Ţorvaldur er bersýnilega viđ sama heygarđshorniđ og ţegar hann vildi, ađ íslenskir skattgreiđendur tćkju ađ sér skuldir einkafyrirtćkis, Landsbankans, af ţví ađ ţađ vćri siđferđilega rétt ađ gera ţađ. Hann skrifađi 25. júní 2009 í Fréttablađiđ:

Hugsum okkur, ađ úr ţví fengist skoriđ fyrir rétti, ađ Íslendingum bćri ekki lagaskylda til ađ greiđa IceSave-ábyrgđirnar. Myndu Bretar ţá međ fulltingi annarra Evrópuţjóđa falla frá kröfum sínum á hendur Íslendingum? Svariđ er nei, ekki endilega. Krafa Breta vćri ţá siđferđileg frekar en lagaleg. … Bankastjórarnir sögđust hafa ríkisábyrgđ. Stjórnvöld sögđust fram ađ hruni mundu styđja viđ bankana, ef á ţyrfti ađ halda. Viđskiptavinir Landsbankans á Bretlandi voru ţví í góđri trú. Ţess vegna kunna Bretar og ađrir ađ líta svo á, ađ Íslendingum beri siđferđileg skylda til ađ axla ábyrgđ á Landsbankanum hvađ sem lögunum líđur.

Ţegar Ţorvaldur var spurđur á Beinni línu DV 21. mars 2013, hvort hann teldi enn siđlaust ađ hafa ekki greitt Icesave-kröfu Breta og Hollendinga, svarađi hann:

Ég kannast ekki viđ neitt siđleysistal í sambandi viđ Icesave-máliđ. Máliđ snerist um ólíkt áhćttumat. Sumir töldu líkt og ríkisstjórnin og vćnn hluti stjórnarandstöđunnar á ţingi öruggara ađ ganga ađ samningum, ađrir ekki. Eđlilegt var, ađ kjósendur afgreiddu máliđ í ţjóđaratkvćđagreiđslu. Máliđ fékk á endanum farsćlar lyktir fyrir Íslendinga, ţegar dómur féll Ísendingum í vil. Sumum kom dómurinn á óvart, öđrum ekki. Flókin dómsmál eru oft ţess eđlis, ađ ágreiningur um ţau er eđlilegur.

Ţorvaldur fór í frambođ 2013 til ađ tryggja, ađ stjórnarskráin, sem hann samdi međ nokkrum söngfélögum sínum, hlyti stađfestingu ţjóđarinnar. Hann fékk 2,45% atkvćđa. Ég spái ţví, ađ hann fengi enn lćgra hlutfall, fćri hann í frambođ ţessum skođunum sínum til stuđnings.


Frá fundinum međ Vinstri grćnum

hhg_05_03_2016.jpgÉg var einn framsögumanna á fundi í stjórnmálaskóla ungra Vinstri grćnna laugardaginn 5. mars 2016. Umrćđuefniđ var bankahruniđ 2008, orsakir og afleiđingar.

Ég vísađi á bug ţremur algengum skýringum á bankahruninu: of stórum bönkum (ţeir voru stćrri í Skotlandi og Sviss, og ekki féllu ţeir); glannaskap bankamanna (RBS, UBS og Danske Bank voru engu betri, og ekki féllu ţeir); og nýfrjálshyggju (sama regluverk var hér og í öđrum EES-ríkjum, auk ţess sem ţrettán hagkerfi voru frjálsari 2004 en hiđ íslenska, og ekki hrundu bankakerfin ţar). Fyrirsjáanleg kreppa hefđi orđiđ ađ hruni vegna fólsku Breta og sinnuleysis Bandaríkjamanna.

Ég rćddi hins vegar sérstaklega um eina ályktun, sem sumir drógu af bankahruninu — ađ Ísland vćri of lítil eining til ađ standa á eigin fótum. Tveir frćđimenn hafa sett fram kenningar um ţetta, prófessorarnir Anne Sibert og Baldur Ţórhallsson.

Fyrst rćddi ég rök Siberts. Hún sagđist efast um, ađ hagvöxtur vćri meiri í litlum ríkjum en stórum. En lítil ríki eru almennt ríkari en stór. Ríkustu hagkerfi heims eru í Sviss, Lúxemborg, Noregi, Bandaríkjunum og Singapúr. Öll eru ţetta smáríki nema Bandaríkin (sem eru 50 smáríki). Fjölmennustu hagkerfin eru í Kína, Indlandi, Bandaríkjunum, Brasilíu og Indónesíu. Ţau eru öll fátćk nema Bandaríkin.

Sibert sagđi líka, ađ lítil hagkerfi vćru óstöđugri en stór og meiri áhćtta ţar af náttúruhamförum. Ţađ kann ađ vera rétt. En íslenska hagkerfiđ er tiltölulega fljótt ađ jafna sig eftir hagsveiflur og hamfarir, eins og Hannes Finnsson biskup benti raunar á í Mannfćkkun af hallćrum 1796.

Sibert taldi stćrđarhagkvćmni vera af stórum hagkerfum, til dćmis vegna ţess ađ fastur kostnađur dreifđist ţá á fleiri menn. Af hverju er ţá heimurinn allur ekki eitt hagkerfi? Annars er aukakostnađur Íslands af ţví ađ halda uppi ríki óverulegur. Til dćmis kostar rekstur utanríkisţjónustunnar ađeins brotabrotabrot af landsframleiđslu. Smáríki eru líka tregari en stórveldi til ađ leggja út í hernađarćvintýri.

Sibert taldi fámenn ríki eins og Ísland skorta hćfileikafólk í opinbera ţjónustu. Ţađ er rétt, ađ fćrra hćfileikafólk hlýtur ađ vera í fámennari löndum, en ţar er áreiđanlega nógu margt til ađ reka ţćr opinberu stofnanir, sem ţarf. Raunar er óvíst, ađ hćfileikafólk leiti sérstaklega í stjórnsýslu. Og hvers vegna sáu allir erlendu vitringarnir fjármálakreppuna ekki fyrir?

Síđan rćddi ég rök Baldurs. Hann taldi smáríki ţurfa skjól. Íslendingar hefđu fariđ í skjól Noregs á sínum tíma, síđan Danmerkur, ţá Bretlands og loks Bandaríkjanna. Nú ţyrftu ţeir ađ fara í skjól Evrópusambandsins.

Ég benti á, ađ skjól gćti reynst gildra. Svo hefđi veriđ um „skjóliđ“ af Noregi og Danmörku. Konungur hefđi gert samsćri um ţađ viđ hina fámennu innlendu landeigendastétt ađ halda sjávarútvegi niđri, svo ađ hann missti landiđ ekki í hendur erlendra ađila, en viđ ţađ hefđu Íslendingar fest sig í fátćktargildru, eins og Gísli Gunnarsson hefđi lýst í Upp er bođiđ Ísaland.

Ađalatriđiđ vćri eins og Jón Sigurđsson benti á, ađ skjólin vćru mörg. Ísland ţyrfti varnir og viđskiptasambönd, ekki viđ eitt land, heldur mörg. Ekkert skjól vćri í Evrópusambandinu, ţótt sjálfsagt vćri ađ versla viđ ţjóđir ţess eins og ađrar ţjóđir. Íslendingum vćri nćr ađ reyna ađ koma aftur á sambandi viđ Bandaríkin. Stađur Íslands vćri međ grönnunum í Norđur-Atlantshafi, Noregi, Bretlandi, Kanada og Bandaríkjunum.

Ég sagđi stuttlega sögu Nefjólfssona, en hinn fyrsti ţeirra, Ţórarinn Nefjólfsson, reyndi ađ telja Íslendinga á ađ ganga Noregskonungi á hönd. Vilhjálmur frá Sabína hefđi líka hneykslast á ţví, ađ Íslendingar hefđu ekki konung eins og allar ađrar ţjóđir. Gegn ţeim hefđu stađiđ ósviknir Íslendingar, Einar Ţverćingur, Stađarhóls-Páll og Jón Sigurđsson. Nú á dögum létu ýmsir ţeirra Nefjólfssona í sér heyra og töluđu belgísku. Ţeim hefđi Snorri Hjartarson svarađ best:

Land, ţjóđ og tunga, ţrenning sönn og ein,

ţér var ég gefinn barn á móđurkné;

ég lék hjá ţér viđ lćk og blóm og stein,

ţú leiddir mig í orđsins háu vé. …

Ísland, í lyftum heitum höndum ver

ég heiđur ţinn og líf gegn trylltri öld.

 

Ögmundur Jónasson, fyrrverandi ráđherra, flutti líka framsöguerindi. Hann sagđi, ađ frjálshyggjan hefđi náđ heljartökum á Íslandi, og bćrum viđ Davíđ Oddsson höfuđábyrgđ á ţví. Rofin hefđi veriđ samstađa ţjóđarinnar. Auđmenn hefđu steypt landinu í glötun. Ţađ hefđi síđan bjargađ ţjóđinni eftir bankahrun, ađ samstađan hefđi aukist aftur.

Ég benti Ögmundi á, ađ vinstri menn hefđu gengist undir próf áriđ 2004. Ţá hefđi Davíđ Oddsson lagt fram á ţingi frumvarp, sem átti ađ takmarka kost auđmanna á ađ ráđa skođanamyndun í landinu. Vinstri menn hefđu snúist gegn ţví. Ţeir hefđu gerst ţý auđmanna. Viđ hinir hefđum ekki gengiđ erinda auđmanna, heldur reynt ađ fjölga tćkifćrum fólks til ađ efnast, enda gćtum viđ sofiđ á nćturnar, ţótt öđrum gengi vel. Ég minnti síđan á, ađ vinstri stjórnin 2009–2013 hefđi rofiđ samstöđu landsmanna međ hefndarađgerđum sínum, til dćmis landsdómsmálinu gegn Geir H. Haarde, og međ óţörfum, en kostnađarsömum samningum í Icesave-málinu.

Ögmundur reyndi ađ gera gys ađ ţeim orđum mínum, ađ flesta dreymdi um ađ grćđa á daginn og grilla á kvöldin. Ég sagđist telja, ađ ţetta vćri rétt lýsing á áhugamálum venjulegs, eđlilegs, heilbrigđs fólks, sem vildi bćta kjör sín og sinna og lifa ţćgilegu lífi í rúmgóđum og hlýjum húsum, grilla kjöt eđa fisk í kvöldmatinn, ţegar vel viđrađi, og dreypa á rauđvíni međ, sjá börnin vaxa úr grasi og síđan barnabörnin.

Margar spurningar bárust utan úr sal. Ein var, hvort kapítalisminn vćri ekki óstöđugur. Ég taldi svo vera, en ţegar ađ vćri gáđ, vćri ţađ oft vegna misráđinna ríkisafskipta. Til dćmis hefđu undirmálslán í Bandaríkjunum og lágvaxtastefna bandaríska seđlabankans blásiđ upp bólu, sem síđan hefđi sprungiđ. Annar vandi vćri, ađ ekki hefđi tekist ađ verđleggja áhćttu nógu vel á fjármálamörkuđum. Ný fjármálatćkni hefđi fariđ úr böndunum.

Önnur spurning var, hvort kapítalisminn leiddi til ójafnrar tekjudreifingar. Ég sagđist ekki vera viss um ţađ, enda teldi ég ójafna tekjudreifingu ekkert sérstakt áhyggjuefni. Tómas Piketty hefđi ef til vill rétt fyrir sér um, ađ tekjudreifing vćri ađ verđa ójafnari á Vesturlöndum, en í heiminum í heild hefđi hún orđiđ jafnari, ţví ađ Kína og Indland hefđu hafiđ ţátttöku í alţjóđaviđskiptum, orđiđ hluti heimskapítalismans, en viđ ţađ hefđu mörg hundruđ milljónir manna flust úr lágstétt í miđstétt.

Ţá var ég spurđur um barnaţrćlkun í fátćkum löndum og auđklíkur í ríkum löndum. Ég svarađi ţví til, ađ vandinn í fátćkum löndum vćri fátćktin, ekki kapítalisminn, en fátćktin hyrfi međ auknum kapítalisma. Ţau lönd í suđri, sem stunduđu mest viđskipti viđ Vesturlönd, vćru ríkust, en ţau lönd, sem einangruđu sig, vćru fátćkust.

Ég sagđi, ađ gera yrđi greinarmun á markađskapítalisma og klíkukapítalisma. Donald Drumpf vćri til dćmis klíkukapítalisti. Hann vildi vernd ríkisvaldsins gegn keppinautum (frá Kína og Indlandi ađ ógleymdu Mexíkó). Á Íslandi hefđi veriđ rekinn markađskapítalismi 1991–2004, sem ég hefđi stutt, en klíkukapítalismi 2004–2008, ţegar auđmenn hefđu ráđiđ hér öllu međ góđum stuđningi vinstri manna (ţótt ótrúlegt megi virđast).

Ég benti hins vegar á, ađ ţađ gćti veriđ kostur frekar en galli, ađ kapítalistar ćttu sér ekkert föđurland annađ en fjármagniđ. Ţeir hugsuđu ekki um, hvernig bakarinn vćri á litinn, heldur hvernig brauđiđ vćri á bragđiđ. Veitingamađur hefđi minni áhuga á kynhneigđ viđskiptavina sinna en kaupum ţeirra á ţjónustu hans.

Ég bćtti ţví viđ, ađ frelsinu yrđi ađ fylgja siđferđileg festa og ábyrgđarkennd. Kapítalisminn hefđi í sér fólgin tvö ólík öfl, tortímingu og sköpun. Honum fylgdi skapandi tortíming, en sú tortíming mćtti ekki verđa of bráđ (innflutningur fólks til dćmis of ör), ţví ađ ţá snerist fólk til fylgis viđ furđuhreyfingar eins og frambođ Drumpfs í Bandaríkjunum. Ađalatriđiđ um kapítalismann vćri sköpunin. Aldrei hefđu fćrri veriđ fátćkari hlutfallslega í heiminum en nú.

Helstu andmćlin úr salnum voru viđ ţá skođun mína, ađ hugsa ćtti betur um neytendur í heilbrigđismálum: Ţeir yrđu ađ fá ađ velja, enda hćfđu ólíkar lausnir ólíkum einstaklingum. Ţeir yrđu ađ standa andspćnis ólíkum kostum, ţótt sjálfsagt vćri ađ tryggja öllum lágmarksţjónustu. Ţetta máttu ungir vinstri grćnir ekki heyra nefnt. Ţeir töldu, ađ allir yrđu ađ fá sömu ţjónustuna.

Áheyrendur voru málefnalegir og kurteisir. Er ólíku saman ađ jafna viđ ţađ, er veist var ađ mér á Austurvelli í ágúst 2009, ţegar ég mótmćlti fyrsta Icesave-samningnum.


Ég verđ hjá Vinstri grćnum í dag

Laugardaginn 5. mars tala ég í stjórnmálaskóla Ungra Vinstri grćnna um bankahruniđ 2008 og afleiđingar ţess ásamt Ögmundi Jónassyni, Unu Hildardóttur og Laufeyju Rún Ketilsdóttur. Ég ćtla ađ reifa rangar skýringar á bankahruninu (bankarnir of stórir, bankamennirnir of miklir glannar, nýfrjálshyggja) og gagnrýna rangar ályktanir af ţví (Ísland of lítiđ). Ţótt Ísland sé ekki „stórasta land í heimi“, er hver einstaklingur, sem hér býr, stór í sér, ef hann er ósvikinn Íslendingur, ţví ađ ţá á hann eitthvađ dýrmćtt og sérstakt, sem ţó hefur ekki veriđ rćnt frá neinum öđrum: sálufélag viđ fjörutíu kynslóđir á undan sér.


« Fyrri síđa | Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband