Banki Ý glerh˙si

Einn ßhrifamesti gagnrřnandi Ýslensku bankanna fyrir bankahrun var Danske Bank. Vori­ 2006 sag­i hann upp ÷llum vi­skiptum vi­ ■ß og rauf ■annig meira en aldarg÷mul vi­skiptatengsl. Jafnframt birti hann skřrslu, ■ar sem spß­ var bankakreppu (en ekki bankahruni). NŠstu tv÷ ßr tˇk Danske Bank ßsamt vogunarsjˇ­um ■ßtt Ý ve­mßlum gegn Ýslensku b÷nkunum, eftir ■vÝ sem nŠst ver­ur komist. Og Danske Bank ßtti sinn ■ßtt Ý a­ hleypa bankahruninu af sta­, ■egar hann neita­i skyndilega a­ taka ■ßtt Ý s÷lu norska Glitnis, eins og rß­ haf­i veri­ fyrir gert.

En voru rß­amenn Danske Bank ekki Ý glerh˙si, ■egar ■eir grřttu ═slendinga? ═ hinni al■jˇ­legu fjßrmßlakreppu 2007-9 ri­a­i Danske Bank til falls, ekki sÝst vegna ÷rs vaxtar og glannalegra fjßrfestinga ß ═rlandi, og hef­i falli­, hef­i danski se­labankinn ekki bjarga­ honum me­ BandarÝkjad÷lum, sem fengust Ý bandarÝska se­labankanum. Raunar var a­aleigandi bankans lÝka a­alvi­skiptavinur hans, skipafÚlagi­ A. P. M°ller og sjˇ­ir ß ■ess vegum.

N˙ hefur řmislegt komi­ Ý ljˇs um bankann Ý rannsˇkn ÷tuls bla­amannahˇps ß Berlingske. Svo vir­ist sem starfsfˇlk bankans Ý ˙tb˙i hans Ý Eistlandi hafi a­sto­a­ r˙ssneska glŠpamenn og einrŠ­isherrann Ý AserbaÝdsjan vi­ a­ skjˇta f˙lgum fjßr undan. Bankinn hefur einnig flŠkst inn Ý svokalla­ MagnÝtskÝj-mßl, en Sergej MagnÝtskÝj lÚst Ý r˙ssnesku fangelsi eftir a­ hafa ljˇstra­ upp um stˇrfelld skattsvik ßhrifamikilla manna Ý R˙sslandi. Sag­i bandarÝski fjßrfestirinn Bill Browder ■ß s÷gu ß fj÷lsˇttum fyrirlestri Ý hßtÝ­asal Hßskˇlans 20. nˇvember 2015 og Ý bˇk sinni, Eftirlřstur, sem Almenna bˇkafÚlagi­ gaf ˙t vi­ ■a­ tŠkifŠri.

N˙ ■egar Danske Bank og a­rir vestrŠnir stˇrbankar, sem bjarga­ var af almannafÚ Ý fjßrmßlakreppunni, hafa or­i­ uppvÝsir a­ peninga■vŠtti, hagrŠ­ingu vaxta, margvÝslegum blekkingum og jafnvel samstarfi vi­ hry­juverkasamt÷k og hry­juverkarÝki, er ef til vill kominn tÝmi til a­ meta Ýslensku bankana af sanngirni.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 11. nˇvember 2017.)


100 ßr ľ 100 milljˇnir

═ dag, 7. nˇvember 2017, eru heil ÷ld li­in frß byltingu bolsÚvÝka, eins og komm˙nistar k÷llu­u sig Ý R˙sslandi. Ůennan dag fyrir hundra­ ßrum rŠndu LenÝn og li­smenn hans v÷ldum af kj÷rinni lř­rŠ­isstjˇrn. ═ h÷nd fˇr sigurf÷r komm˙nista um heim allan, en samkvŠmt Svartbˇk komm˙nismans, sem kom ˙t hjß Hßskˇla˙tgßfunni ßri­ 2009, třndu 100 milljˇnir manna lÝfi af ■eirra v÷ldum: Flestir voru sveltir Ý hel, a­allega Ý ┌kraÝnu 1932ľ1933 og KÝna 1958ľ1961, a­rir skotnir, hengdir e­a bar­ir til bana. Sumum var drekkt og lÝfi­ murka­ ˙r ÷­rum Ý pyndingaklefum e­a vinnub˙­um. ١tt ■essi rˇttŠka hreyfing, sem hˇf g÷ngu sÝna fyrir hundra­ ßrum, yr­i smßm saman a­ andlausri stofnun, snerust stjˇrnmßladeilur um allan heim, lÝka ß ═slandi, l÷ngum um komm˙nismann, allt fram til ■ess a­ BerlÝnarm˙rinn hrundi 1989. En hvers vegna kraf­ist komm˙nisminn svo margra fˇrnarlamba? Er alrŠ­i ˇhjßkvŠmilegt Ý sameignarkerfi? Hva­ getum vi­ lŠrt af ■essum ˇsk÷pum, sem ri­u yfir tuttugustu ÷ld?á

LenÝn engu skßrri en StalÝn

Frß upphafi einkenndist bylting bolsÚvÝka af takmarkalausu ofbeldi. LenÝn og li­smenn hans var rß­nir Ý a­ lßta ekki fara eins fyrir sÚr og fr÷nsku byltingarm÷nnunum ß ßtjßndu ÷ld, sem sundru­ust, bliknu­u og gßfust loks upp. ┴ tveimur mßnu­um hausti­ 1918 tˇk leyni■jˇnusta bolsÚvÝka, Tsjekan, af lÝfi um 10ľ15 ■˙sund manns. Til samanbur­ar mß nefna, a­ undir stjˇrn keisaranna ßrin 1825ľ1917 voru dau­adˇmar kve­nir upp af dˇmstˇlum, ■ar ß me­al herdˇmstˇlum, samtals 6.323, ■ar af 1.310 ßri­ 1906, eftir uppreisn ßri­ ß­ur. M÷rgum dau­adˇmum var ■ß ekki fullnŠgt. E­lismunur var ■vÝ frekar en stigsmunur ß stjˇrn komm˙nista og r˙ssnesku keisaranna. Upplřsingar ˙r skjalas÷fnum, sem opnu­ust um skei­ eftir hrun Rß­stjˇrnarrÝkjanna, sřna, a­ LenÝn var sÝst mildari en eftirma­ur hans StalÝn. ┴ me­an hann haf­i v÷ld, streymdu frß honum fyrirskipanir Ý allar ßttir um a­ sřna andstŠ­ingum bolsÚvÝka hvergi vŠg­. A­alsmenn, embŠttismenn og klerkar voru kalla­ir äfyrrverandi fˇlkô, og ■eir, sem ekki voru drepnir e­a fangelsa­ir, voru sviptir rÚttindum. N˙ var reynt a­ endurskapa allt skipulagi­ eftir hugmyndum Marx og Engels, afnema einkaeignarrÚtt og frjßls vi­skipti. StalÝn tˇk upp ■rß­inn frß LenÝn og hˇf vÝ­tŠkan ߊtlunarb˙skap, neyddi bŠndur af j÷r­um sÝnum og inn Ý samyrkjub˙, ■ˇtt ■a­ kosta­i stˇrfellda hungursney­ Ý ┌kraÝnu. Jafnframt handtˇk hann smßm saman alla helstu keppinauta sÝna um v÷ld innan komm˙nistaflokksins og neyddi suma ■eirra til a­ jßta ß sig hinar fßrßnlegustu sakir Ý sřndarrÚttarh÷ldum.

StalÝn og Hitler hleyptu Ý sameiningu af sta­ seinni heimsstyrj÷ld, ■egar ■eir skiptu ß milli sÝn Mi­- og Austur-Evrˇpu me­ svok÷llu­um gri­asßttmßla Ý ßg˙st 1939. StalÝn lÚt myr­a blˇmann af pˇlska hernum og flutti tug■˙sundir manna ˙r fyrri valdastÚtt EystrasaltsrÝkjanna ß gripav÷gnum Ý vinnub˙­ir nor­an heimsskautsbaugs. Bandalagi alrŠ­isherranna tveggja lauk ekki, fyrr en Hitler rÚ­st ß R˙ssland sumari­ 1941. StalÝn var­ ■ß skyndilega bandama­ur Vesturveldanna og hernam eftir strÝ­ mestalla Mi­- og Austur-Evrˇpu. Leppstjˇrnir komm˙nista hrifsu­u ■ar v÷ld, og uppreisnir voru miskunnarlaust bar­ar ni­ur. ═ KÝna sigra­i Maˇ Ý borgarastrÝ­i 1949 og kom ß enn verri ˇgnarstjˇrn en StalÝn Ý R˙sslandi. Tali­ er, a­ r÷sklega fj÷rutÝu milljˇnir manna hafi solti­ Ý hel, ■egar Maˇ Štla­i ßrin 1958ľ1961 a­ taka st÷kki­ mikla ˙r rÝki nau­synjarinnar Ý rÝki frelsisins, eins og marxistar or­u­u ■a­.

Vesturveldin h÷f­u veitt hraustlegt vi­nßm, ■egar komm˙nistar hug­ust leggja undir sig Su­ur-Kˇreu sumari­ 1950, en smßm saman drˇ ˙r varnarvilja ■eirra. Tˇkst komm˙nistum a­ leggja undir sig K˙bu 1959 og Su­ur-VÝetnam, Laos og KambˇdÝu 1975. Hi­ eina, sem hÚlt komm˙nistum Ý skefjum Ý Evrˇpu, var hinn ÷flugi her BandarÝkjanna, vopna­ur kjarnorku- og vetnissprengjum. En a­ lokum rŠttist s˙ spß, sem austurrÝski hagfrŠ­ingurinn Ludwig von Mises haf­i sett fram ■egar ßri­ 1920, a­ vi­ vÝ­tŠkan ߊtlunarb˙skap vŠri ekki hŠgt a­ nřta saman vitneskju, ■ekkingu og kunnßttu ˇlÝkra einstaklinga, svo a­ sameignarkerfi vŠri dŠmt til a­ dragast aftur ˙r hinu frjßlsa hagkerfi. Komm˙nistar h÷f­u rÚttlŠtt ofbeldi sitt me­ ■vÝ, a­ brjˇta yr­i egg til a­ geta baka­ eggjak÷ku. Menn sßu brotnu eggin. En hvar var eggjakakan? Ůegar einar­ir lei­togar nß­i kj÷ri Ý Bretlandi og BandarÝkjunum, MargrÚt Thatcher og Ronald Reagan, voru dagar heimskomm˙nismans taldir. BerlÝnarm˙rinn hrundi 1989, og Rß­stjˇrnarrÝkin li­u undir lok 1991.

Undirrˇtin Ý hugmyndum Marx og Engels

Halldˇr Laxness sag­i mÚr eitt sinn, a­ hann hef­i horfi­ frß komm˙nisma, ■egar honum hef­i or­i­ ljˇst, a­ tatarakaninn sŠti enn Ý Kreml. ١tt sko­un hans vŠri skemmtilega or­u­, er h˙n hŠpin. Stefna LenÝns og StalÝns var Ý r÷krÚttu framhaldi af hugmyndum Marx og Engels, ekki frßvik frß ■eim. ═ ritum hinna ■řsku frumkv÷­la leynir ofbeldishugarfari­ og ofstŠki­ sÚr ekki. ═ Nřja RÝnarbla­inu 7. nˇvember 1848 sag­i Marx fˇlk ˇ­um vera a­ sannfŠrast um, a­ a­eins dyg­i eitt rß­ til a­ stytta blˇ­ugar fŠ­ingarhrÝ­ir nřs skipulags, äˇgnarstjˇrn byltingarinnarô. ═ sama bla­i 13. jan˙ar 1849 sag­i Engels,á a­ sumar smß- og ja­ar■jˇ­ir vŠru ekkert anna­ en botnfall (Volkerabfńlle). Nefndi hann sÚrstaklega Kelta Ý Skotlandi, Bretˇna Ý Frakklandi, Baska ß Spßni og su­ur-slavneskar ■jˇ­ir. ä═ nŠstu heimsstyrj÷ld munu ekki a­eins afturhaldsstÚttir og konungsŠttir hverfa af yfirbor­i jar­ar, heldur lÝka afturhalds■jˇ­ir Ý heild sinni. Og ■a­ eru framfarir.ô SÚrstaklega fyrirlitu Marx og Engels ═slendinga. ═ samtali vi­ Bruno Bauer 12. desember 1855 hŠddist Marx a­ tilraunum ═slendinga til a­ tala eigi­ mßl, og Ý brÚfi frß ■vÝ Ý desember 1846 skrifa­i Engels, a­ ═slendingar byggju Ý jar­hřsum, sypi lřsi og ■rÝfust ekki, nema lofti­ lykta­i af ˙ldnum fiski. ä╔g hef oftsinnis freistast til ■ess a­ vera stoltur af ■vÝ a­ vera ■ˇ ekki Dani, hva­ ■ß ═slendingur, heldur bara Ůjˇ­verji.ô ١tt Ýslenskir marxistar ■ykist vel lesnir, hafa ■eir lÝtt haldi­ slÝkum ummŠlum meistara sinna ß lofti.

Ůa­ er engin tilviljun, a­ komm˙nismi hefur alls sta­ar veri­ framkvŠmdur me­ takmarkalausu ofbeldi. Ůegar reynt er a­ endurskapa allt skipulagi­ eftir kenningum ˙r kollinum ß einhverjum spekingum, afnema einkaeignarrÚtt og frjßls vi­skipti, ver­ur til stˇrkostlegt vald, og ■a­ er lÝklegt til a­ lenda a­ lokum Ý h÷ndum ■eirra, sem grimmastir eru og blyg­unarlausastir. Sumir marxistar vissu raunar af ■essari hŠttu. ä═ landi, ■ar sem stjˇrnin ß ÷ll atvinnutŠkin, bÝ­ur stjˇrnarandstŠ­ingsins hŠgur hungurdau­i,ô skrifa­i TrotskÝj, eftir a­ StalÝn haf­i teki­ upp ߊtlunarb˙skap. Og Ý gagnrřni sinni ß lenÝnismann benti Rˇsa L˙xemb˙rg ß, a­ frelsi­ vŠri alltaf frelsi andˇfsmannsins. Ůau TrotskÝj og L˙xemb˙rg horf­u hins vegar fram hjß ■vÝ, a­ Ý einkaeignarrÚtti og frjßlsum vi­skiptum felst s˙ valddreifing, sem tryggir frelsi­. ŮvÝ sÝ­ur virtust ■au skilja r÷k austurrÝska hagfrŠ­ingsins Friedrichs von Hayeks fyrir ■vÝ, a­ sameignarstefna vŠri ŠtÝ­ älei­in til ßnau­arô: Ůegar stjˇrna ßtti atvinnulÝfinu me­ ߊtlunum a­ ofan, var­ of flˇki­ a­ taka tillit til sÚr■arfa einstaklinganna , svo a­ anna­hvort ur­u komm˙nistar a­ gefast upp ß ßŠtlunarb˙skapnum e­a reyna a­ fŠkka ■essum sÚr■÷rfum og einfalda ■Šr me­ ■vÝ a­ taka Ý sÝnar hendur ÷ll mˇtunar÷fl mannssßlarinnar. Til ■ess a­ geta skipulagt atvinnulÝfi­ ur­u ■eir a­ skipuleggja mennina, enda sag­i StalÝn, a­ rith÷fundar vŠru äverkfrŠ­ingar sßlarinnarô. K˙gunin og einhŠfingin er e­lisnau­syn kerfisins.

Komm˙nistahreyfingin Ýslenska

Hin stˇrfellda tilraun LenÝns og li­smanna hans til a­ endurskapa allt skipulagi­ vakti s÷mu athygli ß ═slandi og annars sta­ar. Morgunbla­i­ fylgdist grannt me­ mßlum ■ar eystra. Ůa­ ■řddi til dŠmis ß ■ri­ja ßratug greinaflokka um k˙gun bolsÚvÝka Ý R˙sslandi eftir Anton Karlgren, sem var sŠnskur sÚrfrŠ­ingur Ý slavneskum frŠ­um. ┴ ÷ndver­um fjˇr­a ßratug birti ■a­ lÝka frßsagnir eftir breska bla­amanninn Malcolm Muggeridge um hungursney­ina Ý ┌kraÝnu. En LenÝn og StalÝn ßttu sÚr lÝka dygga lŠrisveina ß ═slandi. Brynjˇlfur Bjarnason og Hendrik S. Ottˇsson voru fulltr˙ar ß ÷­ru heims■ingi Kominterns, Al■jˇ­asambands komm˙nista, Ý Moskvu 1920 og heyr­u ■ar LenÝn ˙tlista herna­argildi ═slands Ý hugsanlegu strÝ­i ß Nor­ur-Atlantshafi. Fyrst st÷rfu­u Ýslenskir marx-lenÝnistar innan Al■ř­uflokksins, en Ý samrß­i vi­ Kremlverja stofnu­u ■eir komm˙nistaflokk 1930, og var­ Brynjˇlfur forma­ur hans. Flokkurinn var Ý nßnum tengslum vi­ brˇ­urflokk sinn Ý R˙sslandi, og sˇttu a­ minnsta kosti tuttugu Ýslenskir komm˙nistar leynilegar ■jßlfunarb˙­ir Ý Moskvu ßrin 1929ľ1938. Skj÷l Ý r˙ssneskum s÷fnum sřna, a­ Ýslenskir komm˙nistar ■ß­u ekki a­eins rß­, heldur lÝka fjßrstu­ning frß Moskvu. Ůegar Komintern lÚt ■a­ bo­ ˙t ganga, a­ komm˙nistar skyldu reyna a­ sameinast vinstri sinnu­um jafna­arm÷nnum, tˇkst Ýslenskum komm˙nistum a­ fß Ý bandalag vi­ sig řmsa Al■ř­uflokksmenn, og hausti­ 1938 var SˇsÝalistaflokkurinn stofna­ur. äVi­ leggjum komm˙nistaflokkinn aldrei ni­ur ÷­ru vÝsi en sem herbrag­,ô sag­i Einar Olgeirsson hins vegar Ý einkasamtali, en hann var forma­ur SˇsÝalistaflokksins 1939ľ1968.

SˇsÝalistaflokkurinn studdi Kremlverja dyggilega og fylgdi lÝnunni frß Moskvu me­ ˇverulegum undantekningum. Lei­togar hans voru tÝ­ir gestir austan jßrntjalds, og flokkurinn ■ß­i verulegan fjßrstu­ning frß R˙sslandi. Tˇkst honum a­ koma sÚr upp fjˇrum stˇrhřsum Ý ReykjavÝk, vi­ Skˇlav÷r­ustÝg 19, Tjarnarg÷tu 20, Laugaveg 18 og ŮingholtsstrŠti 27. Ekki ver­ur ■ˇ sagt, a­ frŠ­ilegur marxismi hafi veri­ sterkasta hli­ ■eirra Brynjˇlfs Bjarnasonar, sem ß efri ßrum a­hylltist andatr˙, og Einars Olgeirssonar, sem gŠldi vi­ rˇmantÝska ■jˇ­ernisstefnu. Ůegar sˇtt var a­ sˇsÝalistum Ý Kalda strÝ­inu, fengu ■eir ß nř Ý li­ me­ sÚr vinstri sinna­a jafna­armenn og bu­u fram undir nafni Al■ř­ubandalagsins frß 1956. ┴ sj÷unda ßratug var Al■ř­ubandalaginu breytt Ý stjˇrnmßlaflokk, og g÷mlu stalÝnistarnir misstu t÷kin ß ■vÝ. Tengslin vi­ R˙ssland og KÝna rofnu­u, en Al■ř­ubandalagsmenn hÚldu nokkru sambandi ßfram vi­ komm˙nista Ý R˙menÝu og J˙gˇslavÝu og ß K˙bu. Vi­ endalok Rß­stjˇrnarrÝkjanna 1991 hvarf ˙r s÷gunni einn helsti klofnings■ßttur hinnar Ýslensku vinstri hreyfingar, og Al■ř­ubandalagi­ var lagt ni­ur 1998. SÝ­asta verk forystusveitar ■ess, ■ar ß me­al Svavars Gestssonar, var a­ ■iggja heimbo­ k˙bverska komm˙nistaflokksins ■ß um hausti­. Hug­ust ═slendingarnir ganga ß fund Fidels Castros, en hann kŠr­i sig ekki um a­ hitta ■ß. Mß ■vÝ segja me­ or­um skßldsins, a­ s÷gu Ýslensku komm˙nistahreyfingarinnar hafi loki­ me­ sn÷kti frekar en gnř.

Vofa komm˙nismans

Nasistar Hitlers t÷pu­u seinni heimsstyrj÷ldinni, og eftir hana voru ˇdŠ­i ■eirra afhj˙pu­ Ý rÚttarh÷ldunum Ý NŘrnberg. Nasismi er hvarvetna talinn glŠpsamlegur. Komm˙nisminn hefur ekki sŠtt s÷mu me­fer­, ■ˇtt eitt hundra­ milljˇnir manna hafi falli­ af v÷ldum hans, allt frß ■vÝ a­ LenÝn og li­smenn hans rŠndu v÷ldum Ý R˙sslandi 7. nˇvember 1917. N˙ standa ■ˇ a­eins eftir tv÷ opinber komm˙nistarÝki, K˙ba og Nor­ur-Kˇrea. Bß­um l÷ndum er stjˇrna­ af fj÷lskyldum, Castro-brŠ­rum ß K˙bu og Kim-fj÷lskyldunni Ý Nor­ur-Kˇreu. Einnig ■rÝfst enn eins konar lř­skrums-komm˙nismi Ý Venes˙elu. En ■ˇtt hinn har­skeytti heimskomm˙nismi fyrri tÝ­ar sÚ vissulega dau­ur, lifa enn řmsar hugmyndir hans. VÝ­a er horft fram hjß helsta lŠrdˇmnum, sem draga mß af hinni dapurlegu s÷gu hans, a­ eina rß­i­ til a­ tryggja frelsi­ felst Ý valddreifingu Ý krafti einkaeignarrÚttar og frjßlsra vi­skipta. Vofa komm˙nismans gengur enn ljˇsum logum um Evrˇpu, ekki sÝst Ý hßskˇlum.

(Grein Ý Morgunbla­inu 7. nˇvember 2017.)


Stjˇrnmßlamenn munu huga a­ baklandinu

N˙ keppast hinir äˇhß­uô ßlitsgjafar R┌V og sumra annarra fj÷lmi­la vi­ a­ reyna a­ lesa vinstri stjˇrn ˙t ˙r ni­urst÷­um kosninganna. Ůeir gleyma ■vÝ, a­ stjˇrnmßlamenn ■urfa alltaf a­ huga a­ baklandinu. Ůa­ ver­ur ßrei­anlega sterk ■÷rf fyrir ■a­ Ý Framsˇknarflokknum a­ taka upp samstarf vi­ Sigmund DavÝ­ Gunnlaugsson og leggja til hli­ar ßgreiningsefni. Ůetta eru Ý raun s÷mu flokkarnir. SjßlfstŠ­isflokkurinn og ■essir tveir flokkar geta fari­ Ý stjˇrn saman, ßn ■ess a­ neitt baklandanna rÝsi upp gegn ■vÝ. Ůetta geta ■eir ■rÝr gert řmist me­ Vi­reisn e­a Flokki fˇlksins.

Ef ■eir flokkar fara hins vegar Ý vinstri stjˇrn, ■ß eru ■eir a­ ganga gegn sÝnum bakl÷ndum, hygg Úg. Til dŠmis vill Ůorsteinn VÝglundsson ekki a­f÷r a­ atvinnulÝfinu Ý anda vinstri stjˇrnar og Magn˙s ١r Hafsteinsson ekki straum hŠlisleitenda frß l÷ndum, sem ekki eru talin brjˇta mannrÚttindi kerfisbundi­. Annars er ■etta sem betur fer frjßlst land, og ef ■essir flokkar ß mi­junni vilja ˇlmir sjßlfstortÝmingu me­ ■vÝ a­ ganga inn Ý vinstri stjˇrn me­ sÝfelldum upphlaupum og ˙rslitakostum ˇreyndra hßva­amanna, ver­bˇlgu og stˇrfelldum skattahŠkkunum, ■ß getum vi­ hin ekki komi­ Ý veg fyrir ■a­.


Undur framfaranna

Nřlega hafa komi­ ˙t ß Ýslensku tvŠr merkilegar bŠkur um undur framfaranna, Heimur batnandi fer eftir breska lÝffrŠ­inginn Matt Ridley og Framfarir eftir sŠnska sagnfrŠ­inginn Johan Norberg. ŮŠr sta­reyndir, sem ■eir vekja athygli ß, eru ˇvefengjanlegar. FŠ­uframbo­ Ý heiminum hefur stˇraukist, en fßtŠkt snarminnka­. HreinlŠti hefur batna­ og um lei­ heilsufar. Dregi­ hefur ˙r ofbeldi og glŠpum og strÝ­um fŠkka­. Efnist÷k ■eirra tveggja eru ■ˇ ˇlÝk. Ridley leggur ßherslu ß efnalegar framfarir Ý krafti atvinnufrelsis, en Norberg skrifar margt um hˇpa, sem hafa ßtt undir h÷gg a­ sŠkja, en eru n˙ teknir a­ njˇta sÝn.

Ůegar Úg las bŠkur ■eirra Ridleys og Norbergs var­ mÚr hugsa­ til ═slands um aldamˇtin 1900. Ůß var vatn sˇtt Ý brunna. Ůegar vatnsveita kom loks til s÷gu ßri­ 1906 drˇ sn÷gglega ˙r taugaveiki, sem haf­i smitast me­ ˇhreinu vatni. Ein ˇvŠnt hli­araflei­ing var lÝka, a­ i­gj÷ld brunatrygginga lŠkku­u verulega: Me­ vatninu var oft gerlegt a­ rß­a ni­url÷gum elds Ý h˙sum. Ůetta er dŠmi um stigm÷gnun framfara, ■egar eitt lei­ir af ÷­ru Ý sjßlfsprottinni ■rˇun e­a jßkvŠ­ri vÝxlverkun. Ůß voru ekki heldur til hitaveitur e­a rafmagnsveitur ß ═slandi. Einhver mikilvŠgasta lÝfskjarabˇt ═slendinga var­ ß ÷ndver­ri tuttugustu ÷ld, ■egar kuldinn og myrkri­ lÚtu undan sÝga fyrir nřrri tŠkni.

Ůeir Ridley og Norberg benda bß­ir ß, a­ framfarir felast ekki nau­synlega Ý fleiri krßsum e­a stŠrra veislubor­i, heldur miklu frekar Ý ■vÝ, a­ menn ■urfi ekki a­ hafa eins miki­ fyrir gŠ­unum og ß­ur fyrr. Ůeir spari sÚr tÝma og orku. Enn var­ mÚr hugsa­ til ═slands um 1900. Ůß tˇk ■a­ h˙nvetnska skˇlasveina ■rjß daga a­ komast ß hestum su­ur Ý LŠr­a skˇlann Ý ReykjavÝk. N˙ er sami sp÷lur ekinn ß ■remur klukkutÝmum. Menn geta ■vÝ nota­ tvo sˇlarhringa og 21 klukkustund til annars, ßn ■ess ■ˇ a­ ■eir hafi veri­ sviptir tŠkifŠrinu til a­ fara lei­ina ß hestum. Ridley og Norberg sřna eftirminnilega fram ß, a­ framfarir eru m÷gulegar, en ekki sjßlfsag­ar. ╗Heimurinn mun ekki farast fyrir skort ß undrum, heldur a­eins fyrir skort ß undrun,ź sag­i breski rith÷fundurinn Chesterton.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 28. oktˇber 2017.)


Norberg kl. fimm Ý dag

SŠnski sagnfrŠ­ingurinn og sjˇnvarpsma­urinn Norberg telur Ý nřrri bˇk, Framf÷rum, a­ stˇru frÚttirnar sÚu ekki alltaf sag­ar, a­ fßtŠkt sÚ a­ minnka, lÝfslÝkur a­ aukast, heilsufar a­ batna, strÝ­um a­ fŠkka, ofbeldi a­ h÷rfa, hˇpar, sem hafa ßtt undir h÷gg a­ sŠkja, eins og konur og samkynhneig­ir, a­ njˇta sÝn betur, umhverfisvernd a­ ver­a au­veldari.

Hann kynnir bˇk sÝna kl. fimm Ý dag Ý stofu N-132 Ý Ískju, nßtt˙ruvÝsindah˙si Hßskˇla ═slands. Fundarstjˇri er StefanÝa Ëskarsdˇttir, dˇsent Ý stjˇrnmßlafrŠ­i. Umsegjandi er Ůorbj÷rn ١r­arson frÚttama­ur, en sÝ­an ver­a frjßlsar umrŠ­ur. A­ fundinum loknum ßritar Norberg bˇk sÝna. A­gangur er ˇkeypis og allir velkomnir.


Responses to frequent questions by foreign journalists

Here are some of my responses to foreign journalists who are curious about the situation in Iceland:

It is obvious that if the Left Greens, the Social Democrats and the Pirates gain a majority in Parliament (which they might, even if they might not gain a majority of the population), they will have to form a government together. Their policies and programmes point in that direction, and that is what their votes will expect of them. Their constituencies will simply demand that and not allow them to do anything else. They are entrapped by their own rhetoric. Anyway, the Left Greens are only refusing to exclude any other partners such as the centre-right Independence Party in order to raise their price in coalition talks with the rest of the left. It is a ploy, not a policy.

Iceland has recovered completely economically from the 2008 bank crash, and is flourishing while other European countries are languishing, the victims of stagnation and huge government debts. Iceland has no unemployment, whereas the unemployment rate of young people in some European countries is around 50%. Iceland has achieved this without an increase in inequality. Income distribution in Iceland is now the most even in the world. Iceland also has a strong pension system, mostly well-funded, and the pensioners enjoy better income on average than in the other Nordic countries.

It would therefore be surprising if the Independence Party which has been in government since 2013 would not get good support. Probably it will gain more seats than it seems to be getting now (according to opinion polls), under the old maxim, formulated by Clintonĺs political adviser, Carville: Itĺs the economy, stupid! There is however a relentless personal campaign going on, driven by the overwhelmingly leftwing media in Iceland, against the leader of the Independence Party, Bjarni Benediktsson, all based on the fact that he is a wealthy man from a wealthy family. He has not been shown to have done anything illegal or immoral: He has just taken care of his property in the same way as all wealthy people do. He did not possess any insider information in the bank crash, for example, as he was then a member of parliament, and not a government minister. He simply read the newspapers, as everybody else did.

Likewise, if the left does not gain a majority of seats in the Parliament, probably the other parties would form a government. But the more parties there will be, the more difficult negotiations between them before forming a government will become.


Voru bankarnir gjald■rota?

═ nřlegri ritger­ fyrir Brookings stofnunina Ý Washingtonborg velta SigrÝ­ur Benediktsdˇttir, Gauti B. Eggertsson og Eggert ١rarinsson ■vÝ fyrir sÚr, hvort Ýslensku bankarnir hafi veri­ gjald■rota ßri­ 2008, svo a­ allar bj÷rgunartilraunir hafi Ý raun veri­ vonlausar. Ůau nefna eina r÷ksemd fyrir ■vÝ. SamkvŠmt bandarÝskri rannsˇkn frß 2007 hafi endurheimtuhlutfall fjßrmßlastofnana af ˇtrygg­um kr÷fum (skuldabrÚfum) veri­ 59%, en ■etta hlutfall hafi reynst vera 29% fyrir Ýslensku bankana.

Ůessi r÷ksemd er hŠpin af řmsum ßstŠ­um.

═ fyrsta lagi voru samkvŠmt ney­arl÷gunum Ýslensku allar innstŠ­ur trygg­ar, innlendar sem erlendar, en Ý BandarÝkjunum voru a­eins trygg­ar innlendar innstŠ­ur upp a­ 100 ■˙sund d÷lum, og rannsˇknin, sem ■au SigrÝ­ur vitna Ý, nß­i a­eins til ßranna 1982ľ1999. T÷lurnar eru ■vÝ alveg ˇsambŠrilegar, eins og ■au SigrÝ­ur nefna raunar sjßlf.

═ ÷­ru lagi hef­i af ■essum ßstŠ­um veri­ rÚtt a­ bera saman endurheimtuhlutf÷ll fjßrmßlastofnana Ý heild. SamkvŠmt yfirgripsmikilli rannsˇkn Nada Mora frß 2012 fyrir Se­labankann Ý Kansas-borg voru ■au a­ mi­gildi fyrir tÝmabili­ 1970ľ2008 24,6% Ý BandarÝkjunum. En endurheimtuhlutf÷ll Ýslensku bankanna voru a­ mi­gildi 48% samkvŠmt nřlegri og vanda­ri rannsˇkn ┴sgeirs Jˇnssonar og Hersis Sigurgeirssonar.

═ ■ri­ja lagi fer endurheimtuhlutfall au­vita­ eftir ßrfer­i. Mora nefnir Ý rannsˇkn sinni, a­ endurheimtuhlutfalli­, sem h˙n reiknar ˙t fyrir fjßrmßlastofnanir, sÚ ekki sÝst lßgt vegna ßrsins 2008, ■egar margar fjßrmßlastofnanir fÚllu. HÚr ß ═slandi var ekki a­eins kreppa, heldur bankahrun, og ■a­ haf­i Ý f÷r me­ sÚr gjald■rot margra skuldunauta bankanna.

═ fjˇr­a lagi lŠkkar endurheimtuhlutfall vi­ bruna˙ts÷lur. ═ BandarÝkjunum eru fjßrmßlastofnanir venjulega endurskipulag­ar eftir f÷stum reglum. En allur gangur var ß ■vÝ, hvernig fari­ var me­ eigur Ýslensku bankanna. ═ Bretlandi var a­ mestu leyti komi­ Ý veg fyrir bruna˙ts÷lur. Ůar voru endurheimtuhlutf÷ll Heritable og KSF 98% og 87%. Ůeir voru ■vÝ greinilega ekki gjald■rota. Annars sta­ar fÚkkst a­eins 10ľ20% raunvir­is fyrir banka, til dŠmis Ý Noregi og Danm÷rku, ■ar sem stjˇrnv÷ld kn˙­u fram bruna˙ts÷lur.

Bankahruni­ 2008 var vissulega stˇrt. En ˇ■arfi er a­ gera meira ˙r ■vÝ en efni standa til.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 7. oktˇber 2017.)


Hverjir geta tala­ Ý nafni ■jˇ­arinnar um stjˇrnarskrß?

äŮjˇ­inô hefur vali­ stjˇrnarskrß, segja Gunnar Smßri, Ůorvaldur Gylfason og fleiri. ═ kosningum til stjˇrnlaga■ings var ■ßtttakan a­eins 36,8%. M.÷.o. h÷f­u 63,2% ekki ßhuga. Kosningarnar voru sÝ­an dŠmdar ˇl÷glegar. Ůß skipa­i stjˇrnin sama fˇlk Ý ästjˇrnlagarß­ô. Kj÷rsˇknin um till÷gur ■ess var 48,4%. M.÷.o. h÷f­u 51,6% ■jˇ­arinnar ekki ßhuga. Af ■eim, sem kusu, vildu 67% mi­a vi­ uppkasti­ frß ästjˇrnlagarß­inuô. Ůetta merkir, a­ einn ■ri­ji kjˇsenda sam■ykkti ■etta uppkast. Tveir ■ri­ju hluta ■jˇ­arinnar sam■ykktu ■a­ ekki, mŠttu anna­hvort ekki ß kj÷rsta­ e­a greiddu ekki atkvŠ­i me­ ■vÝ. Til samanbur­ar var kj÷rsˇknin vegna lř­veldisstjˇrnarskrßrinnar 1944 98,4%, og hana sam■ykktu 98,5% ■eirra, sem greiddu atkvŠ­i. Getum vi­, sem sty­jum g÷mlu, gˇ­u lř­veldisstjˇrnarskrßna, ekki frekar tala­ Ý nafni ■jˇ­arinnar en ■essir fulltr˙ar eins ■ri­ja hluta ■jˇ­arinnar, sem leist vel ß uppkast hins ˇl÷glega ästjˇrnlagarß­sô, en ■a­ hˇf hvern fund ß a­ syngja saman og hefur sÝ­an veri­ a­ kynna skrÝpaleik sinn erlendis?


Bloggi­ sem hvarf

HagfrŠ­ingurinn Gauti B. Eggertsson birti ß bloggi sÝnu 8. oktˇber 2009 lista um mestu mist÷kin, sem ger­ hef­u veri­ fyrir og Ý bankahruninu Ýslenska. Hann hefur n˙ eytt ■essu bloggi, en fj÷lmi­lum Ý eigu Jˇns ┴sgeirs Jˇhannessonar ■ˇtti ■a­ frÚttnŠmt eins og allt anna­, sem var til ■ess falli­ a­ gera lÝti­ ˙r DavÝ­ Oddssyni. ═ FrÚttabla­inu og ß visir.is var bloggi­ ■vÝ endursagt ß ■eim tÝma.

Gauti skrifa­i: äStŠrstu mist÷kin eru lÝklega fˇlgin Ý ve­lßnavi­skiptum Se­labanka ═slands sem ollu gjald■roti hans. ═ ■essum vi­skiptum t÷pu­ust um 300 milljar­ar, sem jafnast ß vi­ um 1 milljˇn ß hvert mannsbarn ß ═slandi, e­a um 5 milljˇnir ß hverja ■riggja barna fj÷lskyldu. Ůessi mist÷k lenda beint ß Ýslenskum skattgrei­endum.ô

Gauti getur ■ess ekki, a­ reglur Se­labankans um ve­ voru ■rengri en flestra annarra banka, til dŠmis Se­labankans bandarÝska, en ■ar starfa­i Gauti frß 2004 til 2012. Hann nefnir ekki heldur, a­ me­ Ney­arl÷gunum frß 6. oktˇber 2008 var kr÷fum Se­labankans ß bankana skipa­ aftur fyrir kr÷fur innstŠ­ueigenda. Olli ■a­ miklu um bˇkfŠrt tap hans ■ß. Raunar kemur fram Ý nřlegri bˇk ┴sgeirs Jˇnssonar og Hersis Sigurgeirssonar, a­ lÝklega ver­ur tap skattgrei­enda af bankahruninu ekkert.

Tveir dˇmar, hvor Ý sÝnu landi, skipta hÚr sÝ­an mßli, ■ˇtt ■eir vŠru kve­nir upp, eftir a­ Gauti skrifa­i bloggi­. Vori­ 2011 ger­i HŠstirÚttur BandarÝkjanna Se­labankanum ■ar Ý landi eftir mikinn mßlarekstur a­ upplřsa um ve­lßn til banka Ý lßnsfjßrkreppunni. Sanna­ist ■ß, eins og Úg hef ß­ur bent hÚr ß, a­ bankinn haf­i lßna­ gegn miklu lakari ve­um en Se­labankinn Ýslenski.

HŠstirÚttur ═slands komst a­ ■eirri ni­urst÷­u vori­ 2016 (Ý mßli nr. 130/2016), a­ ekkert hef­i veri­ athugavert vi­ ve­lßn Se­labankans, og yr­i ■vÝ ■rotab˙ eins lßntakandans a­ endurgrei­a honum skuld sÝna. Se­labankinn hef­i ekki broti­ neinar reglur.

Skiljanlegt er ■vÝ, a­ Gauti skyldi ey­a bloggi sÝnu.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 9. september 2017.)


Deilt um einstefnuna Ý Hßskˇlanum

╔g hef Ý nokkrum fŠrslum ß Facebook deilt ß rÚtttr˙na­arkˇrinn, sem teki­ hefur vi­ af frjßlsa samkeppni hugmynda Ý vÝsindum. Fyrst skrifa­i Úg:

NorrŠna fÚlagi­ o. fl. halda ß nŠstunni fund um norsku kosningarnar: Ůar er a­alrŠ­uma­ur bla­ama­ur af Klassekampen, ÷fgavinstrabla­i (MÝmir Kristjßnsson, fyrrv. forma­ur R°d ungdom), en sÝ­an eru Ý pallbor­i framkvŠmdastjˇri Vinstri grŠnna (Bj÷rg Eva Erlendsdˇttir), forma­ur ungra pÝrata (Bj÷rt Gu­jˇnsdˇttir) og Magn˙s ١r Hafsteinsson.

SÝ­an skrifa­i Úg um fyrirhuga­ mßl■ing um äUmhverfisˇgn og ■÷rfina ß nřrri si­bˇtô:

┴ fundi Al■jˇ­amßlastofnunar um norsku kosningarnar tala ■rÝr einstaklingar yst til vinstri (framkvŠmdastjˇri Vinstri-grŠnna, bla­ama­ur ß Klassekampen og forma­ur Ungra pÝrata) og einn ß mi­junni (var Ý Frjßlslynda flokknum sßluga ß ═slandi). HÚr er anna­ dŠmi um hina fur­ulegu einstefnu, sem er a­ vera sÝfellt algengari Ý Hßskˇlanum. Allir vita, hva­ ■essi kˇr mun syngja saman, og engin r÷dd mun hljˇma ÷­ru vÝsi.

Me­ fŠrslunni setti Úg mynd af fundarbo­inu um umhverfisˇgnina og ■÷rf ß si­bˇt. ═ ■ri­ja skipti skrifa­i Úg um fyrirlestur um nřfrjßlshyggju:

Screen Shot 2017-09-01 at 09.16.20

Hßskˇlinn heldur ßfram einstefnunni. A­eins eru bo­nir fram fyrirlesarar af vinstri vŠng. ═ kynningu ß ■essum er sagt: äGuy Standing er breskur hagfrŠ­ingur vi­ Lund˙narhßskˇla sem er ■ekktur fyrir gagnrřni sÝna ß kapÝtalisma og vi­tekna efnahagslega hugsun.ô Hann hefur me­ ÷­rum s÷mu sko­anir og 98% samkennara minna og 5,7% ■jˇ­arinnar.
á

Andri Sigur­sson skrifa­i ■ß ß Facebook vegg minn:

Hannes, neoliberalismi er ■a­ sem vi­ b˙um vi­. Hversvegna Šttum vi­ ekki a­ gagnrřna hann? Ůa­ er hin vÝsindalega a­fer­. Hvernig Štlar ■˙ a­ ■rˇast ßfram annars? Nei alveg rÚtt, ■˙ ert sßttu vi­ ßstandi­. Ůa­ er ■annig sem vi­ st÷­num.

╔g svara­i honum:

MÚr finnst sjßlfsagt a­ gagnrřna nřfrjßlshyggju (og hef raunar ekkert ß mˇti heitinu). En ■ß ver­ur a­ vera skřrt, vi­ hva­ er ßtt, en nřfrjßlshyggja sÚ ekki notu­ sem samheiti um allt, sem venjulegt fˇlk hlřtur a­ vera mˇtfalli­. E­lilegast vŠri a­ leggja Ý heiti­ ■ß merkingu, a­ ■etta sÚ hreyfing, sem ■au Thatcher og Reagan beittu sÚr fyrir og framkvŠmdu og sem ■eir Hayek og Friedman voru hugmyndasmi­ir a­. ╔g gŠti kannast vi­ mig Ý ■eirri merkingu sem nřfrjßlshyggjuma­ur. Og ■ß ver­ur lÝka a­ tryggja, a­ andstŠ­ sjˇnarmi­ nřfrjßlshyggjumannanna sjßlfra komist lÝka a­, ■vÝ a­ vÝsindin eru frjßls samkeppni hugmynda. En Ý Hßskˇlanum er r÷mm andsta­a frß ■essum 98%, sem hafa s÷mu sko­anir og 5,7% ■jˇ­arinnar, vi­ ■a­ a­ hleypa andstŠ­um sjˇnarmi­um a­. Ůetta er ja­ar, sem heimtar a­ vera mi­ja, m˙s, sem kynnir sig sem ljˇn, ■˙fa, sem vill heita fjall. ╔g gŠti nefnt m÷rg skřr dŠmi um ■a­. ┴ Úg a­ nefna einhver?


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband