Á nítjándu öld hóf helmingur mannkyns, konur, upp raust sína og krafðist sömu stjórnmálaréttinda og karlar, og var þeirri sjálfsögðu kröfu misjafnlega tekið. Þó fengu þær liðsinni margra frjálslyndra karla, þar á meðal Johns Stuarts Mills, sem skrifaði Kúgun kvenna (The Subjection of Women) árið 1869, en hún var fyrst gefin út í íslenskri þýðingu Sigurðar Jónassonar frá Eyjólfsstöðum árið 1900. Bókin hafði talsverð áhrif hér á landi. Upp úr aldamótum voru Hannes Hafstein og Skúli Thoroddsen báðir stuðningsmenn jafnréttis, þótt andstæðingar væru í mörgu öðru. Eiginkona Skúla, Theodóra Thoroddsen, andvarpaði yfir hlutskipti sínu og annarra kvenna:

Mitt var starfið hér í heim
heita og kalda daga
að skeina krakka og kemba þeim
og keppast við að staga.

 En þótt konur fengju víðast jafnréttiskröfum sínum framgengt á öndverðri tuttugustu öld, horfðu sumar þeirra bitrar um öxl. „Konur hafa í allar þessar aldir þjónað eins og speglar sem eru gæddir þeim töfrandi og unaðslegu eiginleikum að stækka mynd karlmannsins um helming,“ skrifaði Virginia Woolf. Sumum konum fannst þrengt að sér með gömlum hugmyndum um verkaskiptingu kynjanna. „Við fæðumst ekki konur; við verðum konur,“ sagði Simone de Beauvoir. Gloria Steinem mælti háðslega: „Karlmannslaus kona er eins og fiskur án reiðhjóls.“ En þær, sem reiðastar voru körlum fyrir fornar misgerðir og lengst gengu, sögðu með Andreu Dworkin: „Erfitt er að greina flekun frá nauðgun. Þegar ætlunin er að fleka, hefur nauðgarinn fyrir því að kaupa vínflösku.“

(Fróðleiksmoli í Morgunblaðinu 2. mars 2013.)

Biblían er ekki aðeins merk í sjálfri sér, heldur líka vegna þess, hversu margt í vestrænni og þá um leið íslenskri menningu vísar í hana. Í þeim skilningi er hún þrungin menningarsögulegri merkingu, og væri mikill skaði að því að hætta að kenna kristin fræði í skólum. Þá væri ein rót þjóðarsálarinnar slitin upp, og megum við illa við því.

Mörg heiti erlendra bóka vísa beint í Biblíuna, en þeim hefur ekki alltaf verið komið til skila á íslensku, ýmist af vangá eða nauðsyn. Til dæmis heitir ein glæpasaga Agötu Christies á ensku Pale Horse. Það vísar vitaskuld í Opinberun Jóhannesar, 6, 8: „Og ég sá, og sjá: Bleikur hestur; og sá er á honum sat, hann hét Dauði.“ En á íslensku var sögunni gefið nafnið Dularfulla kráin, og kom hún út 1965. Bleikur hestur hefði óneitanlega verið svipmeiri titill.

Önnur skáldsaga Christies heitir á ensku Evil under the Sun. Bókarheitið vísar í Prédikarann, þar sem kemur hvað eftir annað (5,12; 6, 1; 10, 5) fyrir orðalagið „Til er böl, sem ég hef séð undir sólinni“. Sagan birtist í íslenskri þýðingu 1983 undir heitinu Sólin var vitni. Er sú umritun skiljanleg: Böl undir sólinni hljómar illa.

Tvær af frægustu skáldsögum tuttugustu aldar bera einnig heiti úr Biblíunni, sem þó eru ekki heldur notuð í íslensku þýðingunum. Önnur er Markens Grøde eftir Knút Hamsun, sem kom út á frummálinu 1917. Orðin vísa í fimmtu bók Móse, 32, 13: „Hann lét hann fram bruna á hæðum landsins og lét hann njóta ávaxtar akursins.“ Helgi Hjörvar sneri bókinni á íslensku og kallaði Gróður jarðar, sem er sennilega betri þýðing en Ávöxtur akursins.

Hin skáldsagan er Grapes of Wrath eftir John Steinbeck, sem kom fyrst út 1939, en í íslenskri þýðingu Stefáns Bjarmans í tveimur bindum 1943–1944. Það kom mér á óvart, er ég las eitt sinn, að þeir Stefán og Halldór Kiljan Laxness hefðu velt því saman fyrir sér, hvaðan bókartitillinn væri. Hann vísar beint í Spádómsbók Jesaja, 63,5, um engilinn frá Edóm, hefnandann, sem berst á efsta degi við hið illa: „Ég tróð þjóðirnar í reiði minni og marði þær sundur í heift minni og lét löginn úr þeim renna á jörðina.“ Í Opinberun Jóhannesar, 14, 19, segir enn fremur: „Og engillinn brá sigð sinni á jörðina, skar af vínvið jarðarinnar og kastaði honum í reiði-vínþröng Guðs hina miklu.“ Stefán Bjarman tók þann kost að kalla verkið Þrúgur reiðinnar, og lætur það dável í eyrum, enda erfitt í þessu tilviki að nota orðalagið úr Biblíunni.

(Fróðleiksmoli í Morgunblaðinu 23. febrúar 2013.)

Frjálshyggjumenn samgleðjast þeim, sem vegnar vel, og tortryggja ríkisvaldið. Loftur Bjarnason útgerðarmaður sagði: „Ég hef getað sofið, þó að öðrum hafi gengið vel.“ Og hið aldna, argentínska skáld Jorge Luis Borges gekk eitt sinn yfir Austurvöll í fylgd Matthíasar Johannessens. Þegar hann sá Alþingishúsið, spurði hann, hvaða hús þetta væri. Matthías sagði honum það. Þá gall í Borges: „Þetta er þá þinghúsið ykkar, þetta er þá allt og sumt! Þið getið andað hérna fyrir stjórnvöldum!“

(Fróðleiksmoli í Morgunblaðinu 16. febrúar 2013, lítillega uppfærður.)

Ein er Why Capitalism? eftir Allan H. Meltzer, einn kunnasta hagfræðing Bandaríkjanna, fjörgamlan, en þó í fullu fjöri, nýkjörinn forseti Mont Pelerin-samtakanna, þar sem ég var í stjórn í sex ár (1998–2004). Þetta er stutt og skýr málsvörn kapítalismans, sem gerir fólki ekki aðeins kleift að brjótast úr fátækt í bjargálnir, heldur leyfir líka innan sinna vébanda fjölbreytni í leitinni að þroska. Ég keypti þessa bók í búð, þegar ég átti á dögunum leið um mína gömlu alma mater, Oxford.

Önnu er ljóðabók Stefáns Snævarrs, Bók bókanna, bækur ljóðanna, sem hann sendi mér með afmæliskveðju, en ég varð sextugur 19. febrúar síðast liðinn. Stefán hefur góða skáldgáfu. Bók hans er full af skemmtilegum hugdettum og líkingum, en ég hefði sjálfur fært þær í bundið mál, hefði ég verið höfundur. Ef til vill sýnir það aðeins, að ég sé of forn í skapi. En er ekki eitthvað til í því hjá Halldóri Laxness, að ljóð verði að vera þess eðlis, að þau megi syngja?

Þriðja bókin er stutt ævisaga Margrétar vinkonu minnar Thatchers eftir Clare Beckett. Bókin er fremur fjandsamleg Thatcher, sem getur verið kostur eins og galli. Horfa þarf á þann mikla stjórnmálamann frá mörgum hliðum.

Fjórða bókin er sjálfsævisaga Williams Rees-Moggs, sem var lengi ritstjóri Lundúnablaðsins Times og ötull stuðningsmaður Thatchers. Hún gefur góða mynd af fjölmenntuðum breskum yfirstéttarmanni og því lífi, sem hann lifði.

Annar höfundur var líka svo elskulegur að senda mér bók eftir sig. Hann var prófessor Øystein Sørensen í Oslóarháskóla, sem kom hingað og flutti tvo fyrirlestra á vegum Rannsóknarseturs um nýsköpun og hagvöxt haustið 2012, en Sørensen er einn virtasti sagnfræðingur Noregs. Bókin heitir „Fra Marx til Quisling“ og er um fimm kommúnista, sem gerðust nasistar. Ég kannaðist við nokkra þeirra úr rannsóknum mínum á sögu íslensku kommúnistahreyfingarinnar, en einn þessara manna, Haakon Meyer, sat þing Alþjóðasambands kommúnista í Moskvu 1922, og er til ljósmynd af honum með öðrum Norðurlandabúum á þinginu, þar á meðal Ólafi Friðrikssyni, og birtist sú mynd í bók minni, Íslenskum kommúnistum 1918–1998. Á þeirri mynd er líka Nils Flyg, sem var þá kommúnisti, en stofnaði upp úr 1930 fasistaflokk í Svíþjóð, sem gerðist hliðhollur þýskum nasistum.

Ég keypti síðan og las á Kindle bókina Bloodlands eftir prófessor Timothy Snyder, en þar er sögð hin hroðalega saga svæðisins á milli Þýskalands og Rússlands í kreppunni og seinni heimsstyrjöld, allt frá Úkraínu til Vestur-Póllands. Fyrst murkaði Stalín lífið úr milljónum bænda í Úkraínu. Síðan drap Hitler milljónir Gyðinga í Póllandi og marga aðra, — fyrir það, sem þeir voru, ekki fyrir það, sem þeir gerðu. Saman útrýmdi þeir Stalín og Hitler öllum frammámönnum Póllands, sem þeir náðu til, því að þeir vildu ekki, að neinn annar réði þar í landi. Allt mótlæti Íslendinga bliknar í samanburði við það, sem sumar aðrar þjóðir hafa orðið að þola.

Í hönd fóru þrettán og hálft gott ár, til 15. september 2004. Þá var markaðskapítalismi á Íslandi, sem merkti, að hagkerfið var opnað, meðal annars með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu, fyrirtæki ríkisins seld, atvinnufrelsi aukið, skattar lækkaðir, réttaröryggi einstaklinga aukið með stjórnsýslulögum og upplýsingalögum, lífeyrissjóðir efldir, traustum lagastoðum rennt undir sjávarútveg og fjárlagahalla eytt, jafnframt því sem biðstofa forsætisráðherra tæmdist (vegna þess að fyrirtæki þurftu að standa á eigin fótum, en gátu ekki vaðið í opinbera sjóði), verðbólga hjaðnaði vegna aðhalds í peningamálum og skatttekjur ríkisins jukust vegna góðærisins og þrátt fyrir skattalækkanirnar.

Eftir markaðskapítalismann, sem fylgt var frá því í apríl 1991 og fram í september 2004, tók hins vegar við á Íslandi klíkukapítalismi (sem Ayn Rand kallar „crony capitalism“), valdatíð fámennrar auðklíku með lystisnekkju í Mónakó-höfn og einkaþotu á fleygiferð milli Lundúna og Reykjavíkur, skrauthýsi á Manhattan og óskoruð yfirráð yfir stórmörkuðum, bönkum og fjölmiðlum. Þessi auðklíka átti sér fylgismenn, sem séð höfðu ofsjónum yfir markaðskapítalismanum árin á undan. Þegar höfuðpaurinn var ákærður fyrir efnahagsbrot eftir rækilega rannsókn (sem átti rætur að rekja til kæru frá fyrrverandi samstarfsmanni hans), skrifaði einn þessara fylgismanna, Þorvaldur Gylfason prófessor, í blað auðklíkunnar: „Nú virðist standa til að jafna um Jón Ásgeir og fimm aðra fyrir rétti. Hvað býr að baki?“ Stjórnmálamenn í Samfylkingunni stóðu líka í nánum tengslum við þessa auðklíku, en hirðskáld klíkunnar var Hallgrímur Helgason.

Auðklíkan tæmdi bankana, þótt hún tæki lánin á mörgum kennitölum, svo að áhættan virtist dreifðari en hún var í raun. Sennilega nefndi hún lystisnekkju sína og einkaþotu 101 vegna þess, að lánin voru á 100 kennitölum, þótt lántakandinn væri aðeins einn.  Vegna framferðis auðklíkunnar voru bankarnir því alls vanbúnir, þegar fjármálakreppan skall á. (Þess má geta, að faðir höfuðpaursins gerði sér ásamt dóttur sinni sérstaka ferð til háskólarektors 9. desember 2009 til að krefjast þess, að ég yrði rekinn úr starfi mínu hér í háskólanum fyrir andóf við auðklíkuna.)

Eftir að klíkukapítalismanum íslenska lauk með braki og brestum í hinni alþjóðlegu fjármálakreppu, tók við dalakofasósíalismi þeirra Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar. Þá skyldi sama táfýlan vera af öllum, enginn ganga uppréttur og því síður skara fram úr. Skattar voru hækkaðir á þá, sem skapað geta verðmætin, erlendir fjárfestar fældir frá landinu með gjaldeyrishöftum, sem áttu samt aðeins að vera til bráðabirgða, virkjanir stöðvaðar, óvissa mynduð í sjávarútvegi, samið stórkostlega af sér í Icesave-deilunni, kropið fyrir hrokagikkjunum í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, greiddir háir vexti af óþörfu láni hjá sjóðnum, efnt til ólöglegs kjörs í stjórnlagaráð, milljarði sóað að nauðsynjalausu í stjórnarskrármálið, öðrum milljarði í aðlögunarferli fyrir aðild að Evrópusambandinu, sem ekkert verður úr, tveir viðskiptabankanna seldir erlendum vogunarsjóðum í ógagnsæju ferli og svo framvegis. Fýlan lak ekki aðeins af forsætisráðherranum, heldur bjó heift í huga hennar og liðsmanna hennar. Grið voru rofin. Veist var að fyrrverandi stjórnmálaandstæðingum, einn fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins hrakinn úr Seðlabankanum og annar dreginn fyrir Landsdóm, og var hvort tveggja einsdæmi í íslenskri stjórnmálasögu.

Við eðlilegan markaðskapítalisma geta hvorki auðklíkur né valdaklíkur ráðið öllu um afkomu fólks og hlutskipti. Þar dreifast völdin. Þar eru þau í höndum neytenda og skattgreiðenda og fela því í sér frelsi til að velja og frelsi til að skapa. Þar er kjörorðið hvorki arðrán né ölmusa, heldur tækifæri — tækifæri vinnandi fólks til að bæta sinn hag.

There are several misleading or even wrong statements in the news item by Torbjørn Pedersen, NTB, on the Icelandic elections, published in Aftenposten 27 April 2013.

The Independence Party was not in power from 1980 to 2009. It was actually in government 1974–1978, 1983–1988 and 1991–2009, with coalition partners.

In the coalition government of the Independence Party and the Progressive Party in 1995–2007, the finance markets were not deregulated to any more extent than in other member-states of the European Economic Area, to which Norway belongs. The legal framework for the financial markets was precisely the same in Iceland as in other EEA countries.

Therefore, the common explanation for the collapse of the Icelandic banks, that there was too much deregulation in Iceland, is not plausible. The reason the banks collapsed was simply that they had grown rapidly, and the government and the central bank could not, on their own, keep them in operation during the international financial crisis, and there was no aid coming from abroad (while the US Fed, for example, helped the Danish and Swedish central banks at crucial moments in the crisis, thus saving Danske Bank and many other commercial banks). Moreover, the British made things worse by both forcibly closing the Icelandic-owned banks in London (unlike all other banks with offices, branches or affiliates in the United Kingdom) at the beginning of the crisis and by putting one of the banks, Landsbanki, on their list of terrorist organisations (and for a brief moment, also the Icelandic central bank and the Icelandic Ministry of Finance, and that for a country that does not even have a military force!)

There was perhaps one more reason for the collapse of the Icelandic banks: that risk was obscured by cross-ownership in the banks so that bank assets were overestimated. But the main factor was surely that in a financial crisis, a country with a large banking sector will suffer more than others.

For all these reasons, it is highly misleading to blame the two opposition parties, the Independence Party and the Progressive Party, for the 2008 bank collapse. It should perhaps also be pointed out that outgoing Prime Minister Johanna Sigurdardottir, leader of the Social Democrats, was a minister in the 2007–2009 government, and then a member of a special ministerial committee on government finances. It should also be pointed out that in 2007–2009 the minister of trade, bearing responsibility for the Financial Supervisory Agency, was from the ranks of the Social Democrats.

It is not true that there has been much economic growth in Iceland, after the 2008 collapse of the banks. In fact, the only economic growth there was, was from allowing owners of private pension accounts to take out their money. The left-wing government has raised taxes, discouraged investment, created uncertainty in the very important fisheries sector and imposed capital controls (which were supposed to be only temporary).

There has been, it is true, less unemployment in Iceland than in many other European countries. But this can be explained by the fact that the Icelanders have their own currency so that they could devaluate it in order to adjust wages to the current situation, whereas the euro countries did not have this option. It was indeed one of the campaign issues of the Social Democrats to adopt the euro which would presumable have brought about similar unemployment levels as those which can be observed in the euro area.

Nú þegar Jóhanna Sigurðardóttir dregur sig í hlé og heldur til Dýrafjarðar, en þangað renna öll vötn, sem kunnugt er, skilur hún flokk sinn eftir rjúkandi rúst. Hann háði misheppnaða kosningabaráttu, eflaust undir leiðsögn menntamannanna með hálfsoðnu þekkinguna, sem Samfylkingarfólk ber takmarkalausa virðingu fyrir, fyrirtækisins Arnarsson&Hjörvar og Jóhanns Haukssonar.

Það var fásinna að gera stjórnarskrármálið að einhverju úrslitaatriði, eins og Jóhanna reyndi fram á síðasta dag. Íslendingar hafa lítinn áhuga á því máli, eins og sést best á framboði Þorvaldar Gylfasonar prófessors, sem talaði jafnan digurbarkalega í nafni þjóðarinnar um stjórnarskrána, en framboð hans hlaut 2,5% atkvæða. 97,5% þjóðarinnar tóku því ekki undir með Þorvaldi.

Annað glappaskot Samfylkingarinnar var að gera aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru að sérstöku baráttumáli. Þjóðin hefur ekki neinn sérstakan áhuga á Evrópusambandsaðild, eins og komið hefur fram í ótal skoðanakönnunum. Sennilega er best að afgreiða málið eins og Svisslendingar: Evrópusambandið stakk þegjandi og hljóðalaust umsókn þeirra um aðild niður í skúffu, og þar verður hún geymd, uns og ef Svisslendingar skipta um skoðun.

Þriðja málið, sem reyndist Samfylkingunni þungt í skauti, var Icesave-málið, eins og Árni Páll Árnason, eftirmaður Jóhönnu í formannssæti, benti á. Þar ber Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra mikla ábyrgð ásamt Jóhönnu og Steingrími J. Sigfússyni, sem var fjármálaráðherra, á meðan málið var til afgreiðslu. Það, sem þetta fólk fullyrti um Icesave-málið, reyndist allt rangt. Þau skötuhjúin ætluðu að læsa Íslendinga inni í skuldafangelsi og gera síðan Sjálfstæðisflokkinn að sökudólgi.

Samfylkingin á nú fárra kosta völ. Ég veit ekki, hvort Guðbjartur Hannesson hefði orðið heppilegri leiðtogi, því að hann er enn tengdari Jóhönnu og mistökum hennar en Árni Páll. Sennilega sameinast Samfylkingin og Björt framtíð (sem Guðmundur Andri Thorsson kallar í gremju sinni Svört samtíð, því að hann kennir henni um fylgishrun stjórnarflokkanna) undir forystu Guðmundar Steingrímssonar, sem yrði þá forsætisráðherraefni flokksins í næstu kosningum, enda sonur og sonarsonur forsætisráðherra. Þá tæki Ísland að líkjast Grikklandi, þar sem þrír ættliðir Papandreou hafa hver af öðrum verið forsætisráðherrar vinstri stjórna.

Þetta er eitthvað málum blandið. Þessir útlendingar eru þá illa upplýstir. Hér hefur enginn raunverulegur hagvöxtur verið frá bankahruni, aðeins smávægileg aukning neyslu í eitt eða tvö ár vegna þess, að fólk fékk að taka út lífeyrissparnað sinn. Hér hefur hallarekstur ríkissjóðs verið mjög mikill og vaxið ár frá ári. Ekki er tekið á neinu í ríkisfjármálum. Þessi hagstjórn getur hvergi fengið góð meðmæli.

Ef til vill eru útlendingarnir hrifnir af því, að forystumenn stjórnarflokkanna kikna jafnan í hnjáliðunum, þegar þeir heyra erlent mál talað. Það sýndu þeir í Icesave-deilunni, í hinni óþörfu lántöku hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og í hinum einkennilega gjörningi, þegar tveir viðskiptabankanna voru afhentir erlendum vogunarsjóðum í ógagnsæju ferli.

Um kvöldið hlustaði ég á Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra, tala við Kjartan Gunnarsson, fyrrverandi framkvæmdastjóra Sjálfstæðisflokksins, um kosningabaráttu fyrr og nú. Var samtal þessara tveggja þaulreyndu og þrautþjálfuðu stjórnmálamanna hið forvitnilegasta. Kjartan kvað kosningabaráttuna 1982 hafa verið ánægjulegasta og eftirminnilegasta þeirra þrettán, sem hann skipulagði fyrir Sjálfstæðisflokkinn á starfsárum sínum frá 1980 til 2006. Má sjá þáttinn hér.

En því miður þarf að leiðrétta sumt það, sem Stefán segir. Til dæmis segir hann 19. apríl: „Davíð Oddsson stýrði Íslandi inn í stærsta bóluhagkerfi sögunnar og stærsta og dýrasta hrun sögunnar! Gerði svo Seðlabankann gjaldþrota.“

Bóluhagkerfið kom til sögu 2004, eftir að Davíð Oddsson lét af starfi forsætisráðherra, eins og kemur skýrt fram á þessu línuriti dr. Birgis Þórs Runólfssonar hagfræðidósents.

Það ár, 2004, breyttist hagkerfið úr markaðskapítalisma í klíkukapítalisma. Davíð Oddsson var einn fárra, sem vöruðu við hinni fámennu auðklíku, sem þá tók völdin. Stefán Ólafsson var hins vegar í aðdáendahópi auðklíkunnar, eins og kom ósjaldan fram í kaffitímum í félagsvísindadeild.

Bankahrunið á Íslandi var ekki heldur „stærsta og dýrasta hrun sögunnar“. Sjö aðrar þjóðir í Evrópu urðu verr úti í fjármálakreppunni, sem skall á haustið 2008, eins og sést skýrt á þessu línuriti Birgis Þórs.

Seðlabankinn varð ekki heldur gjaldþrota. Fyrirtæki verður gjaldþrota, þegar það getur ekki lengur greitt skuldir sínar. Það gerðist ekki í dæmi Seðlabankans. Skýringarnar á miklu reikningslegu tapi Seðlabankans vegna bankahrunsins voru auðvitað, að hann þurfti að gegna lögboðnu hlutverki sínu, að halda bönkunum uppi eins lengi og hægt væri. Með neyðarlögunum voru kröfur Seðlabankans á viðskiptabankana settar aftar en kröfur innstæðueigenda og með því rýrðar stórkostlega í verði. Jafnframt kom í ljós, að Fjármálaeftirlitið (undir forystu Samfylkingarmanna, en Jón Sigurðsson hagfræðingur var stjórnarformaður þess) hafði ekki gegnt hlutverki sínu nógu vel. Vandi bankanna reyndist ekki vera aðallega lausafjárskortur, heldur eiginfjárvandi. Eignir þeirra og þá aðallega lánasöfnin voru ekki eins traust og ætlað var.

Stefán Ólafsson sagði 31. mars: „Þegar gert er ráð fyrir að hægt sé að stórauka tekjur ríkissjóðs með mikum skattalækkunum (allt að því tvöfalda þær eins og línurit Hannesar bendir til), þá eru menn komnir inn á fagsvið gullgerðarmanna miðaldanna.“

Ég hef aldrei haldið því fram, að skattalækkanir myndi greiða fyrir sig sjálfar að öllu leyti til skamms tíma. Það, sem ég hef sagt (og enginn ágreiningur er um meðal þeirra, sem skoðað hafa málið), er, að við skattalækkanir fara af stað öfl, sem gera sitt til að vega á móti tekjutapi ríkisins í fyrstu. Menn skapa meiri verðmæti, leggja harðar að sér. Þessi áhrif (sem kölluð eru Laffer-áhrif eftir bandarískum hagfræðingi) koma síðan skýrar og frekar fram til langs tíma.

Í bloggi 22. febrúar sagði ég til dæmis:

Hvernig er hægt að lækka skatta við núverandi skilyrði? Svarið er, að sósíalistar hugsa sér alltaf, að lífið sé kyrrstætt. Þeir halda, að kakan sé föst stærð, sem við eigum að halda langa fundi um, hvernig skipta eigi, og skipta henni síðan í smærri og smærri sneiðar.

En frumskilyrði kökunnar er öflugt bakarí, og kakan getur stækkað, ef bakarinn fær það verð fyrir kökuna, sem hann er ánægður með. Lífið er ekki kyrrstætt, heldur á sér þar stað lífræn þróun (og stundum öfugþróun, eins og við höfum séð síðustu árin).

Síðan sagði ég, að:

með lækkun skatta myndu fjárfestingar aukast, hjól atvinnulífsins taka að snúast, fólk að skapa meiri verðmæti. … En hvað gerist til skamms tíma? Hvernig á að brúa bilið, þegar tekjur ríkisins lækka vegna skattalækkana? Svarið er einfalt. Það er verulegt svigrúm til að hagræða í ríkisrekstri. Í annan stað kemur vel til greina að selja einhverjar eignir, og í þriðja lagi má taka lán innan lands eða utan til skamms tíma, sé það notað til að brúa bilið, uns skatttekjur taka að aukast til langs tíma.

Hitt er annað mál, að stundum geta Laffer-áhrifin verið mjög öflug. Það sýndi ég á línuriti, sem ég tók frá Nóbelsverðlaunahafanum Edward Prescott, sem sýndi annars vegar skatthlutfall á fyrirtæki, hins vegar skatttekjur ríkisins af fyrirtækjum sem hlutfall af landsframleiðslu fyrir árin 1985 til 2003, þegar tekjuskattur á fyrirtæki var lækkaður mjög verulega (og þetta var fyrir lánsfjárbóluna).

Þótt ótrúlegt megi virðast, fullyrðir Stefán Ólafsson, að þetta línurit Prescotts sé falsað. Birgir Þór Runólfsson hefur svarað því vel á bloggi sínu, og nægir að vísa í það. Tölur Prescotts voru fengnar úr opinberum gögnum á þeim tíma, en Birgir Þór bendir á, að niðurstaðan er hin sama, ef teknar eru tölur hagstofunnar og tölur OECD. 

Allt þetta hefur komið fram opinberlega. Ég geri mér grein fyrir, að þetta mun ekki hafa nein áhrif á Stefán Ólafsson. Hann mun halda áfram að endurtaka missagnir sínar. En vonandi vilja einhverjir lesendur bloggs hans hafa það, sem sannara reynist.

Göran Persson, leiðtogi sænskra jafnaðarmanna, kom til Íslands skömmu eftir hrun bankanna haustið 2008 og sagði: Þið eigið að leysa vandann saman og gera það strax, eins og við gerðum í okkar bankakreppu. Þið eigið á þessu stigi málsins ekki að eyða tímanum í deilur. Síðan getið þið farið í kosningar.

Vinstri menn á Íslandi með þau Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingrím J. Sigfússon í fararbroddi hlustuðu ekki á Persson. Þeir voru fullir haturs á þeim, sem höfðu gersigrað þá í hverri orrustunni af annarri næstu fimmtán árin á undan. Þeir knúðu með ofbeldi fram stjórnarskipti og kosningar (eins og Stefán Gunnar Sveinsson sagnfræðingur rekur vel í nýútkominni bók um búsáhaldabyltinguna).

En hatur, hefnigirni og minnimáttarkennd eru aldrei góðir leiðsögumenn eða förunautar, og þess vegna gerðu vinstri menn ótal mistök, eftir að þeir komust til valda. Hér skulu aðeins nokkur rifjuð upp:

• Strax eftir hrun bankanna komst ekkert annað að hjá vinstri mönnum en að reka Davíð Oddsson úr starfi seðlabankastjóra, og hafði hann þó einn ráðamanna varað við lánsfjárþenslu bankanna. Þetta var undarleg forgangsröðun. Jafnframt voru tveir starfsbræður hans í Seðlabankanum reknir, þótt engum dytti í hug, að þeir hefðu nokkuð til saka unnið.
• Í stað Davíðs var fyrst ráðinn í Seðlabankann furðufugl frá Noregi, sem þekkti ekkert til seðlabanka, eðlis þeirra og starfsemi. Síðan var staða seðlabankastjóra auglýst og tveir rosknir og hrekklausir sjálfstæðismenn settir í nefnd til að fara yfir umsóknir, á meðan samið var á laun við Má Guðmundsson um kjör hans sem seðlabankastjóra.
• Már Guðmundsson höfðaði síðar mál gegn Seðlabankanum, þegar honum fundust laun hans of lág. Á sama tíma hvetja hann og undirmenn hans í bankanum fólk til að gæta hófs í launakröfum!
• Seðlabankinn hefur gert hver mistökin af öðrum undir stjórn Más Guðmundssonar og félaga hans. Til dæmis hefur danskur banki, sem tekinn var að veði fyrir láni til Kaupþings í miðju hruninu, verið seldur á verði langt undir bókfærðu virði bankans.
• Geir H. Haarde var dreginn fyrir Landsdóm, sem sýknaði hann af öllum efnislegum ákærum. Þetta var í fyrsta skipti í sögu Íslands, sem ráðherra hefur orðið að sæta stjórnmálaákærum af þessu tagi. Allir vita, að Geir var saklaus af ákærunum. Fjórir þingmenn Samfylkingarinnar vildu ákæra Geir, en ekki samráðherra hans, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur: Helgi Hjörvar, Skúli Helgason, Ólína Þorvarðardóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Þau settu þá Íslandsmet í hræsni.
• Í því ráðleysi, fáti og fumi, sem varð eftir hrun bankanna og myndun vinstri stjórnarinnar, ákvað ríkisstjórnin að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um stórlán. Þetta var alger óþarfi, en bakaði ríkissjóði vaxtagjöld upp á tugi milljarða á ári, á meðan stóra lánið lá óhreyft inni á bankareikningi. Þetta voru mistök, sem sennilega kostuðu Íslendinga um hundrað milljarða í heild. Íslendingar gátu tekið upp aðgerðaáætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til að skapa traust, en þeir þurftu ekki lánið frá sjóðnum, ekki síst með tilliti til þess, að sjóðurinn gerðist eins konar handrukkari fyrir Breta og Hollendinga í Icesave-deilunni.
• Vinstri stjórnin samdi við Breta og Hollendinga sumarið 2009 um að taka ábyrgð á gerðum einkabanka og viðsemjenda hans í hinu svokallaða Icesave-máli. Enginn lagabókstafur var fyrir þessari ábyrgð, eins og kom skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á bankahruninu. Þessi ábyrgð ríkissjóðs hefði samkvæmt mati samningamanna kostað 290 milljarða króna, en jafnframt hefði vaxtakostnaður verið um 241 milljarður kr. (og er þá stuðst við útreikninga dr. Sigurðar Hannessonar stærðfræðings). Hvers vegna samdi stjórnin um þetta? Vegna þess að hún vildi hengja myllustein um háls Sjálfstæðisflokksins. Hún vildi hafa reikninginn, sem hún ætlaði að senda honum, nógu háan. Stjórnin hugsaði ekki um hag þjóðarinnar, heldur aðeins um stundarhag.
• Þau Steingrímur og Jóhanna ætluðu að lauma fyrsta Icesave-samningnum óséðum í gegnum Alþingi, eins og lýst er vel í fróðlegri bók Sigurðar Más Jónssonar um Icesave-samningana. Vinstri menn höfðu ekkert á móti því að hneppa Íslendinga í skuldafangelsi, ef þeir gátu sjálf verið fangelsisstjórar, en hrakið andstæðinga sína í varanlegan skammarkrók sögunnar. Sem betur voru þeir stöðvaðir í tvennum þjóðaratkvæðagreiðslum, sem hefði hvor um sig átt að nægja til þess, að vinstri stjórnin segði af sér.
• Vinstri stjórnin samdi um það á laun að selja tvo bankana erlendum vogunarsjóðum. Enginn veit, hverjir keyptu eða á hvaða verði. Ekkert var gagnsætt í þessum viðskiptum. Á sama tíma hneykslast vinstri menn á því, hvernig staðið var að sölu ríkisbankanna 1998–2002!
• Í stað þess að tala máli Íslendinga opinberlega erlendis af dirfsku og karlmennsku, sat forsætisráðherrann, Jóhanna Sigurðardóttir, ein og önug í ráðuneyti sínu, gretti sig, horfði í gaupnir sér og tautaði ókvæðisorð um andstæðingana. Hún kom aðeins örsjaldan fram opinberlega, en við eitt slíkt tækifæri gat hún ekki einu sinni farið rétt með fæðingarstað Jóns Sigurðssonar.
• Vinstri stjórnin ákvað, að stjórnarskránni frá 1874 væri um það að kenna, að hin alþjóðlega fjármálakreppa skall harðar og fyrr á Íslendingum haustið 2008 en mörgum öðrum þjóðum. Hún efndi til kjörs á stjórnlagaþing, sem Hæstiréttur dæmi ógilt! Þá ákvað vinstri stjórnin að skipa sömu menn í svokallað stjórnlagaráð og kjörnir höfðu verið ógildu kjöri á stjórnlagaþingið. Þetta kostaði einn milljarð króna, sem tekinn var í raun af Landspítalanum og öðrum eðlilegum verkefnum hins opinbera.
• Samfylkingin hefur ekki haft áhuga á neinni endurreisn atvinnulífsins, heldur aðeins aðild að Evrópusambandinu, á meðan allt gengur á afturfótunum í Evrópu. Vinstri grænir hafa svikið öll loforð sín til kjósenda, þar á meðal um að beita sér gegn aðild að Evrópusambandinu. Íslendingar eru kerfisbundið afvegaleiddir, sagt, að samningaviðræður eigi sér stað, þegar um er að ræða aðlögunarviðræður. Evrópustofa og aðrar áróðursstofnanir Evrópusambandsins ausa stórfé í áróður á Íslandi með dyggri aðstoð Samfylkingarinnar og Ríkisútvarpsins.

Á sama tíma og ríkisstjórnir alls staðar annars staðar reyna að skapa atvinnu með því að lækka skatta á atvinnulíf og atvinnurekendur, hækkar vinstri stjórnin íslenska skatta á atvinnulíf og atvinnurekendur, fælir fjárfesta frá landinu og stöðvar allar framkvæmdir. Opinberar fjárfestingar á Íslandi eru í sögulegu lágmarki. Hagvöxtur hefur verið ofmetinn í mælingum. Stoðar lítt, þótt keyptir málsvarar stjórnarinnar tali um, að kreppunni sé lokið. Vinstri stjórnin hefur framlengt kreppuna. Ekki hefur verið tekið á stórfelldum hallarekstri ríkisins, þótt Göran Persson segði Íslendingum einmitt haustið 2008, að það yrði að gera.

Vinstri menn fengu sitt tækifæri. Þeir sýndu, að þeir höfðu ekkert til málanna að leggja. Þeir brugðust. Þess vegna munu stjórnarflokkarnir tveir gjalda afhroð í kosningunum framundan.

„Seðlabanki Íslands lánaði Kaupþingi í byrjun október 2008 fimm hundruð milljónir evra eins og mikið hefur verið fjallað um. Sem tryggingu fyrir endurgreiðslu tók Seðlabankinn veð í öllum hlutabréfum í FIH sem var með eigið fé upp á tæplega 1.100 milljónir evra samkvæmt uppgjöri bankans 30. september 2008.

Á síðastliðnu ári var FIH seldur og fullyrt er að endurheimtur Seðlabankans verði einungis u.þ.b. 250 milljónir evra, þrátt fyrir að bankinn hafi eigið fé yfir 735 milljónir evra samkvæmt ársuppgjöri fyrir árið 2012 og gert sé ráð fyrir góðri afkomu FIH á þessu ári samkvæmt stjórnendum bankans.

Hvað réði því að Seðlabankinn samþykkti sölu á FIH á brunaútsölu og tapaði með sölunni 250 milljónum evra af gjaldeyrisforða þjóðarinnar?

Hvað réði því að Seðlabankinn ákvað að selja FIH og taka við sem andvirði sölunnar hlutabréfi í skartgripasala í stað reiðufjár?

Getur verið að danska ríkið hafi sett Seðlabanka Íslands afarkosti og þvingað fram sölu? Kaupendur bankans voru danskir lífeyrissjóðir sem virðast hafa þrefaldað virði eignar sinnar við kaupin. Íslenska þjóðin sem eigandi Seðlabanka Íslands á heimtingu á að fá að vita hver er ástæða þess að stjórnendur Seðlabankans ákváðu að selja FIH á brunaútsölu.

Það er ennfremur athyglisvert að setja þetta mál í samhengi við stöðu íslenska ríkisins gagnvart kröfuhöfum í þrotabú gömlu íslensku bankanna sem eru þvert á fyrri spár rík að eignum. Heildarverðmæti eigna Glitnis og Kaupþings samkvæmt nýjustu uppgjörum þeirra eru 1.795 milljarðar íslenskra króna.

Ef íslenska ríkið hagaði sér með sambærilegum hætti og dönsk stjórnvöld gerðu í FIH-málinu þá myndi það þýða að íslenska ríkið bæri úr býtum um 1.200 milljarða íslenskra króna en kröfuhafar um 600 milljarða. Þessi niðurstaða þýddi að íslenska ríkið gæti greitt upp skuldir ríkissjóðs, snjóhengjan væri úr sögunni og einfalt mál yrði að aflétta gjaldeyrishöftunum.“

Þetta er fjármálahneyksli, sem þarf að rannsaka og fá skýringar á. Nýleg sala FIH-bankans sýnir, að núverandi yfirmenn Seðlabankans virðast ekki vera færir um að gæta hagsmuna Íslendinga gagnvart öðrum þjóðum (eins og þeir sýndu raunar með afskiptum sínum af Icesave-málinu og töku hins óþarfa láns með okurvöxtum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum).

Sú var tíð, að vindáttin var Sjálfstæðisflokknum hagstæð, og þá viðraði Stefán sig upp við Sjálfstæðisflokkinn. Hann gaf mér til dæmis 1999 bók sína Íslensku leiðina og skrifaði inn í eintakið, að íslenska leiðin væri bláa leiðin!

Og fyrri félagar Stefáns í Samfylkingunni sitja og klóra sér í kollinum yfir því, að brellumeistarinn, sem tínt gat allar kanínurnar upp úr pípuhattinum, breytt skattalækkunum í skattahækkanir og farsæld í fátækt, skuli nú reyna að hafa vistaskipti.

Verður mér þá hugsað til þýðingar Sveinbjarnar Egilssonar á vísu eftir Schiller:

Hjá virðum sumum viskan dýr
vegleg gyðja heitir.
Öðrum er hún kosta kýr,
kálf og mjólk sem veitir.