Frsluflokkur: Bloggar

Talnabrellur um tekjuskiptingu

Stefn lafsson prfessor birti grein Morgunblainu 31. gst 2006 undir heitinu Aukning jafnaar slandi. ar hlt hann v fram, a elisbreyting hefi ori slenska hagkerfinu nstu fimmtn r undan. a hefi fstum orum breyst r norrnu velferarrki me tiltlulega jafna tekjuskiptingu tt til Bretlands og Bandarkjanna, ar sem tekjuskipting vri miklu jafnari. Hann birti me mynd af svoklluum Gini-stulum, sem mla jafna tekjuskiptingu, og sagi: Eins og sj m mynd 1 eru frndjir okkar Skandinavu me hva jfnustu tekjuskiptinguna Evrpu, eins og r hafa lengi veri. Einnig sagi hann: Vi erum hins vegar n orin jafnftis Bretlandi, sem ekkt er samt Bandarkjunum fyrir jafna tekjuskiptingu og mikinn stttamun samflagsmlum. etta eru umskipti tekjuskiptingu slandi sem lkja m vi byltingu v svii.


Rangt reiknaur Gini-stuull Stefns

GiniStefanHr birti g 1. mynd tlur r um nokkra Gini-stula 2004, sem Stefn notai grein sinni Morgunblainu 31. gst. Svrtu slurnar eru Gini-stular vimiunarja Stefns, Norurlanda annars vegar og Bretlands hins vegar, en Stefn segir a land ekkt fyrir jafna tekjuskiptingu og mikinn stttamun samflagsmlum. Myndin snir vissulega a, sem henni er tla, a tekjuskipting slandi hafi frst lkt horf og Bretlandi: Gini-stular fyrir Norurlndum eru um og yfir 0,25, en Gini-stuull fyrir Bretland 2004 0,34 og fyrir sland sama r 0,35. Eftir grein Stefns Morgunblainu hfust innfjlgar umrur um a, a sland vri a breytast til hins verra. g benti hins vegar a fyrirlestri Hskla slands 31. janar 2007, a tlur Stefns vru rangar. Hann tki me Gini-stulinum fyrir sland allar tekjur, jafnt atvinnutekjur sem fjrmagnstekjur, en Gini-stulum fyrir arar jir vri ekki reikna me eim hluta fjrmagnstekna, sem stafai af sluhagnai af hlutabrfum og verbrfum. Hann bri saman sambrilega hluti. etta vri eins og hann legi saman innflutning eplum og appelsnum til slands og bri saman vi innflutning eplum einum saman til annarra ja, en kmist san a eirri niurstu, a neysla slendinga eplum vri venjumikil.

ar e sluhagnaur af hlutabrfum og verbrfum skiptist jafnt eli mlsins samkvmt, verur hann til a hkka Gini-stuulinn fyrir sland verulega. lyktanir Stefns um a, a tekjuskipting slandi vri a breytast r v, sem hn vri Norurlndum, og lkt horf og Bretlandi, voru v dregnar af rngum forsendum. Stefn yngdi vogina eins og Schougaard kaupmaur forum, sem sagi vi Skla Magnsson: Mldu rtt, strkur! og tti vi, a hann skyldi mla rangt. Skmmu eftir a g flutti fyrirlestur minn, birti Evrpusambandi nja rannskn lfskjrum og tekjudreifingu lndum lfunnar. ar eru allir Gini-stular reiknair rttan htt, me atvinnutekjum og fjrmagnstekjum rum en sluhagnai af hlutabrfum og verbrfum. Gini-stularnir um Norurlnd, sland og Bretland samkvmt essari rannskn sjst 2. mynd (en allar tlur eru agengilegar heimasu Hagstofu slands, ar sem skrsla Evrpusambandsins er birt heild).

GiniESBessi mynd snir, a ri 2004 var tekjuskipting sland svipu og Norurlndum, su viurkenndar, aljlegar reikningsaferir notaar. Gini-stuullinn fyrir sland var 0,25, aeins hrri en Svj og Danmrku og aeins lgri en Finnlandi og Noregi, en talsvert lgri en Bretlandi. Allt tal Stefns og skoanasystkina hans um a, a tekjuskipting vri hr a komast svipa horf og Bretlandi, sem ekkt vri fyrir jafna tekjuskiptingu og mikinn stttamun samflagsmlum, var r lausu lofti gripi. Hin mikla frtt hans um svo mikil umskipti, a lkja mtti vi byltingu, var reist rngum tlum. Fjalli tk jstt, og ms fddist.

ess m raunar geta, a rannskn Evrpusambandsins kom einnig fram, a flk vi lgtekjumrk er nstfst hlutfallslega slandi allri Evrpu og um lei sennilega heiminum. a er aeins Svj, ar sem frri ba vi slk lgtekjumrk ea httu ftkt, eins og a er kalla. Tlurnar rannskn Evrpusambandsins eru fr 2003 og 2004. etta er athyglisvert ljsi ess, a fyrir kosningarnar 2003 hldu Stefn og skoanasystkini hans v fram, a ftkt hefi aukist slandi, svo a til vandra horfi, eins og meal annars m sj frttaskringu Hildar Einarsdttur hr blainu 26. janar 2003. Enginn dregur efa, a ftkt s til slandi eins og rum lndum. En a skiptir auvita mli a vita, a hn er minni hr en nnast alls staar annars staar byggu bli.


Stefn leirttir ekki villuna um Gini-stula

Stefn lafsson leirttir ekki villu sna beint, heldur viurkennir hana beint me v a skipta um vimi. N ber hann sland ekki lengur saman vi Norurlnd og Bretland, heldur vi sland fyrir tu rum. Silfri Egils sunnudaginn 25. febrar og grein Morgunblainu daginn eftir fullyrir hann, a tekjuskipting slandi hafi ori jafnari hin sari r, auk ess sem a gefi ekki ngu ga mynd af tekjuskiptingunni a sleppa sluhagnai af hlutabrfum og verbrfum. Setjum svo rkrunnar vegna, a Stefn hafi rtt fyrir sr um etta hvort tveggja. a breytir samt engu um, a hann og skoanasystkin hans hldu ru fram sastlii haust. var aalatrii, a tlur, sem fengnar vru me aljlegum reikningsaferum, sndu, a tekjuskiptingin slandi vri a frast svipa horf og Bretlandi og jafnvel Bandarkjunum. Orai Jn Baldvin Hannibalsson a eftirminnilega, egar hann fullyrti sjnvarpi, a sland vri a breytast skrpamynd af Bandarkjunum, um lei og hann mlti fyrir um, a Stefn lafsson yri rherra nrri vinstri stjrn.

g tel lklegt, a tekjuskipting slandi hafi ori eitthva jafnari hin sari r, ef allar tekjur eru skoaar, fjrmagnstekjur jafnt og atvinnutekjur, eins og Stefn vill gera. tt allir hafi ori rkari, hafa hinir rku ori rkari hraar en hinir ftku. En anna er a mnum dmi mikilvgara: Hinir ftku slandi hafa ori rkari hraar en langflestum rum lndum. tlum Stefns sjlfs (sem nlgast m heimasu hans) kemur til dmis fram, a rin 1995-2000 btnuu kjr 20% tekjulgsta hpsins slandi um 3,1% ri a mealtali, en kjr sama hps a mealtali lndum OECD um 1,6%. Arar tlur, sem g hef fengi fr OECD og kynnt opinberlega, hnga smu tt. Me rum orum hafa kjr hinna tekjulgstu slandi batna 50-100% hraar hin sari r en kjr hinna tekjulgstu a mealtali lndum OECD, sem eru rkustu lnd heims. etta er gur rangur. Er a san srstakt hyggjuefni, a njar fjrmagnstekjur hafa myndast? Slkar tekjur voru nnast ekki til ur og stafa af v, a fjrmagn hefur flust hendur einstaklinga og ber ar miklu strri og betri vxt en ur. Skatttekjur rkisins af fjrmagnstekjum nmu 2006 um 18 milljrum krna. Er a ekki fagnaarefni, a um 100 fjlskyldur, sem hafa verulegar fjrmagnstekjur, kjsa a telja r fram slandi frekar en Sviss, eins og eim stendur reianlega til boa?

g hef lka bent , a tkifrum flks til a komast t r ftkt hefur fjlga slandi me opnara og frjlsara hagkerfi. N er fjrmagn ekki lengur skammta eftir stjrnmlatkum umskjenda, heldur greislugetu eirra og hagnaarvon. Hr er full atvinna, svo a menn geta unni sig t r erfileikum, lkt v sem er til dmis Svj, ar sem atvinnuleysi er miki, srstaklega hj ungu flki. slandi eru lka traustir lfeyrissjir, raunir hinir sterkustu heimi. Jfnuur hr hefur essum skilningi aukist.


Nokkrar arar reikningsskekkjur Stefns

Um a m deila, hvort telja eigi sluhagna af hlutabrfum me tekjum, eins og Stefn lafsson vill gera. Vissulega er frlegt a gera a. Reikningsafer Evrpusambandsins er skr: ar er slkum tekjum sleppt. Til ess eru gildar stur. Hlutabrf eru eignir eins og hs. a er ekki alltaf sluhagnaur af eim. au hkka ea lkka veri. rki a endurgreia fjrmagnseigendum, egar eir selja hlutabrf sn me tapi? Tkum einfalt dmi til frekari skringar. Stefn lafsson einblishs Fossvogi, sem var eflaust 50 milljn krna viri fyrir remur rum. Setjum svo, sem er lklegt, a a hafi hkka veri um tuttugu milljnir krnur vegna grisins 2005-2006. Skuldar Stefn rkissji 2 milljnir krna fjrmagnstekjuskatt fyrir essi tv r? a er elilegt. etta eru ekki reglulegar tekjur og va ekki skattlagar. Unnt er a vsu a fresta skattgreislum af sluhagnai me endurfjrfestingum, en mis slensk fyrirtki, sem vilja leysa t ennan hagna, hafa flust til annarra landa, ar sem slkur sluhagnaur er ekki skattlagur. a er raunverulegt hyggjuefni lkt msum umruefnum Stefns.

Stefn gerir san vonda villu, egar hann tekur n Morgunblainu 26. febrar 2007 a dmi um jfnu slandi, a fjrmagnstekjuskattur s 10%, en skattur af atvinnutekjum htt 40%. raun og veru er fjrmagnstekjuskatturinn 26,2%, eins og sst einfldu dmi. Hlutaflag eigu eins manns grir eina milljn krna. a greiir 18% tekjuskatt. eru eftir 820 sund krnur, sem maurinn tekur t ar. Af eim innir hann af hndum 10% fjrmagnstekjuskatt ea 82 sund krnur. Hann hefur samtals greitt 262 sund krnur af essari einu milljn ea 26,2%. egar um hsaleigu er a ra, hefur fasteignin, sem leig er, eflaust a mestu leyti veri reist fyrir f, sem egar hefur veri greiddur tekjuskattur af. Sama er a segja um innstur bnkum.

Silfri Egils 25. janar 2007 fr Stefn enn fremur me stalausa stafi um skattlagningu rum lndum. g benti honum ar , a skattleysismrk eru miklu lgri Svj og rlandi en hr. Hann svarai v til, a lgtekjuflk greiddi ar lgra hlutfall af tekjum snum en htekjuflk, v a bum lndum s tekjuskattur stighkkandi lkt v, sem er hr landi, ar sem eru raun aeins tv skattstig, 0% skattur , sem hafa tekjur undir skattleysismrkum, og 35,78% skattur tekjur umfram skattleysismrk. Flki er a vsu a reikna t skattbyri annars staar. En af yfirliti OECD um skattkerfi aildarrkjanna, sem nlgast m heimasu stofnunarinnar, s g ekki betur en lgtekjumaur (til dmis maur me 100 sund krna mnaartekjur) greii hrra hlutfall atvinnutekna tekjuskatt Svj og rlandi en slandi. etta stafar af miklu lgri skattleysismrkum essum lndum. Stefn fullyrti lka Silfri Egils, a fjrmagnstekjuskattur vri 40% rlandi. etta er rangt, eins og sj m sunni www.evca.com. Fjrmagnstekjuskattur rlandi er 20% hagna umfram verblgu, en vegna ess a tekjuskattur fyrirtki er ar talsvert lgri en hr, 12,5%, er hann raun 30%, eins og sj m me sams konar treikningum og fjrmagnstekjuskatti slandi. 26,2% og 30% er bita munur, ekki fjr.


Strkostlegur rangur af skattalkkunum

Sannleikurinn er s, a skattalkkanirnar sasta hlfan annan ratug slandi hafa skila strkostlegum rangri. Til dmis hafa skatttekjur af fyrirtkjum hkka mjg, tt skattheimtan ea skatthlutfalli hafi lkka. 45% tekjuskattur fyrirtki skilai 1991 rkissj rskum tveimur milljrum krna, en 18% skattur skilar 2007 34 milljrum krna. etta er trlegt, en satt. Nlega lagi nefnd um fjrmlamarkainn, sem forstisrherra skipai undir forystu Sigurar Einarssonar Kaupingi, til, a tekjuskattur fyrirtki yri lkkaur niur 10%, svo a slendingar gtu keppt um fyrirtki og fjrmagn vi ra, sem Stefn lafsson tekur einmitt stundum dmi af me velknun. Af reynslu sustu fimmtn ra m ra, a skatttekjur rkisins urfa alls ekki a lkka vi etta. Hitt er anna ml, a jafna arf muninn milli tekjuskatts atvinnutekjur og fjrmagnstekjur. Ef tekjuskattur fyrirtki lkkai niur 10%, yrfti hann a vera 19% atvinnutekjur, til ess a hann yri jafn 10% fjrmagnstekjuskatti af stum, sem egar hafa veri nefndar. Allir myndu hagnast essu, ekki sst lglaunaflk. tt vissulega s ftkt hr hverfandi og tekjuskipting ein hin jafnasta heimi samkvmt aljlegum knnunum, m gera betur.

Morgunblai 28. febrar 2007.


Jfnuur hefur aukist slandi

D.OddssonStefn lafsson prfessor heldur v fram, a jfnuur hafi aukist svo slandi, a helst s a lkja vi Chile undir herforingjastjrn Pinochets. Hann segir, a Dav Oddsson hreyki sr af skattalkkunum, en hafi raun hkka skatta meira en nokkur annar vestrnn jarleitogi og s v aljlegur skattakngur. Fr 1991 hafi kjr hinna tekjulgstu versna samanburi vi ara hpa og skattbyri eirra yngst. Til stunings essum furulegu stahfingum beitir Stefn msum rursbrellum. En sannleikurinn er s, a jfnuur hefur aukist slandi, um lei og skattar hafa veri lkkair, en kjr hinna tekjulgstu hafa batna hraar og eru betri en flestum rum vestrnum lndum, tt auvita su au samkvmt skilgreiningu ekki g.


Skattahkkunarbrella Stefns

Til a skilja skattahkkunarbrellu Stefns skulum vi taka einfalt dmi. landi einu eru 100 fyrirtki. au bera 30% tekjuskatt. Atvinnulfi landinu er veikt og mrg fyrirtki rekin me tapi, svo a aeins 10 eirra hafa tekjur umfram gjld til a greia af. essi 10 fyrirtki greia hvert 300 sund kr. tekjuskatt, svo a skatttekjur rkisins af eim eru samtals 3 milljnir kr. N tekur n rkisstjrn vi, sem eflir atvinnulfi og lkkar tekjuskatt fyrirtki niur 20%. Tap snst va gra, og n fyrirtki eru stofnu. Fyrirtkin vera 150, og 140 eirra gra og greia 200 sund kr. hvert tekjuskatt, svo a skatttekjur rkisins af eim eru samtals 28 milljnir kr.

etta myndi Stefn lafsson kalla skattahkkun. Skatttekjur rkisins af fyrirtkjunum fara r 3 milljnum kr. 28 millj. kr. En auvita er etta skattalkkun r 30% 20%, sem ber ann vxt, a skattstofninn vex og skatttekjur rkisins aukast. raun og veru gerist eitthva sambrilegt slandi sastliinn ratug. Tekjuskattur fyrirtkja lkkai, en skatttekjur af eim hkkuu. egar tekjuskatturinn var 45% ri 1991, nmu tekjur rkisins af honum um 2 milljrum kr. sasta ri, egar hann var 18%, nmu tekjur rkisins af honum um 30 milljrum kr. Gert er r fyrir, a r hkki upp 34 milljara kr. essu ri.

ur greiddu bankarnir ekki skatta, svo a heiti gti. eir voru eigu rkisins og reknir me tapi. Stundum var meira a segja a leggja eim til f r rkissji. sasta ri greiddu einkabankarnir samtals um 11 milljara kr. tekjuskatt auk allra annarra tekna, sem rki hefur af eim. Skatttekjur af bnkunum fru me rum orum r 0 kr. 11 milljara kr. Stefn lafsson myndi kalla etta skattahkkun. En auvita er etta afleiing af blmlegra atvinnulfi.

Ef tap fyrirtkis snst gra, fer a a greia tekjuskatt, sem a geri ekki ur. Vissulega hefur skattbyri fyrirtkisins yngst. En a er ekki skattahkkun eiginlegum skilningi. Hlisttt vi um einstaklinga. Vi skulum taka einfalt dmi. landi einu hefur maur svo lgar tekjur eitt ri, a hann lendir undir skattleysismrkum og hltur margvslegar btur. Nsta r er tekjuskattur einstaklinga lkkaur r 40% 35%. etta sama r hkka tekjur mannsins dmi okkar verulega, svo a hann lendir ofan skattleysismarka (sem vi gerum r fyrir essu dmi, a su breytt milli ranna, enda s engin verblga landinu). Maurinn fer a greia tekjuskatt og missir einhverjar btur, ar sem r eru tekjutengdar.

etta myndi Stefn lafsson kalla skattahkkun, tt tekjuskatturinn hafi veri lkkaur r 40% 35%. Vissulega hefur skattbyri mannsins dminu yngst. En hn hefur yngst af smu stu og fyrirtkisins, sem var ur reki me tapi, svo a a greiddi ekki tekjuskatt, en er n reki me gra og ber v skatt. Tekjur mannsins hafa hkka, svo a hann er aflgufr. Eitthva sambrilegt hefur gerst slandi. Samkvmt tlum Stefns lafssonar sjlfs hafa tekjur tekjulgsta hpsins slandi hkka um 36% fyrir skatta rin 1995-2004. essi hpur greiir n meiri skatta en ur. a er elileg afleiing af grinu, ekki skattahkkun stjrnvalda. San m alltaf deila um, hvar skattleysismrk eiga a vera. Sjlfum ykir mr elilegt a tengja au vi vsitlu neysluvers, eins og n hefur veri gert.

Skattar slandi hafa lkka verulega fr 1991. Tekjuskattur s, sem rki innheimtir af einstaklingum, hefur lkka r rmum 30% tp 23%. Tekjuskattur fyrirtki hefur lkka r 45% 18%. Astugjald hefur veri fellt niur, einnig eignaskattur og htekjuskattur. Erfafjrskattur hefur lka lkka. essar skattalkkanir hafa bori meiri og betri vxt en stuningsmenn eirra oru a vona. Atvinnulfi hefur blmgast, tap fyrirtkja snist gra, kjr manna batna, neysla aukist og skatttekjur rkisins af llum essum stum hkka. Hugtk eru misnotu, ef etta er kalla skattahkkun, eins og Stefn lafsson gerir.

Einnig skiptir mli, a tveir dulbnir skattar hafa falli niur fr 1991. Annar flst verblgu, sem er raun skattur notendur peninga (eins og allir hagfringar eru sammla um). Hn hefur hjana. Hinn skatturinn flst skuldasfnun rkisins, sem er raun skattur komandi kynslir. Rki hefur greitt upp mestallar skuldir snar. Stefn lafsson minnist ekki etta. v sur getur hann ess, a skatttekjur rkisins sem hlutfall af landsframleislu mun samkvmt tlunum vera hi sama 2008 og a var 1992, 32%, svo a skattheimta mun ekki aukast v tmabili, en skatttekjur sveitarflaga sem hlutfall af landsframleislu hafa aukist r 8% 12% og munu ekki lkka. Og auvita egir Stefn um a, a sama tma og rki greiddi upp mestallar skuldir snar, jukust skuldir sveitarflaganna strkostlega.


jafnaarbrella Stefns

Til a skilja jafnaarbrellu Stefns skulum vi taka einfalt dmi. skagfirskri sveit ba 18 bndur, hver me 4 milljn kr. rstekjur. Heildartekjurnar eru 72 milljnir kr. San kaupir Jn sgeir Jhannesson jr sveitinni og telur ar fram tekjur snar, sem eru 60 milljnir kr. atvinnutekjur og 400 milljnir kr. fjrmagnstekjur. Einnig kaupir Lilja Plmadttir ar jr og gerist framteljandi, en hn hefur 12 milljnir kr. atvinnutekjur og 100 milljnir kr. fjrmagnstekjur. Heimilum sveitinni hefur fjlga 20 og heildartekjur snarhkka, 144 milljnir kr. atvinnutekjur og 500 milljnir kr. fjrmagnstekjur og samtals 644 milljnir kr. Jarir hkka san veri og framkvmdir aukast, veiiskli er reistur og hesths og vegur lagur, svo a tekjur bndanna 18 hkka. Sveitarflagi fr strauknar tekjur. Allir gra. Enginn tapar. etta kallar Stefn lafsson aukinn jfnu.

Hugtakanotkun Stefns lafssonar er hpin. slenska ori jfnuur er ekki smu merkingar og jfn tekjuskipting. a merkir miklu frekar, a menn su ekki jafningjar, sumir beiti ara rangsleitni, viri ekki settar reglur. eim skilningi voru Hrafnkell Freysgoi og Grettir smundarson jafnaarmenn. dmi okkar r Skagafiri er tekjuskiptingin vissulega orin jafnari. En a er ekki vegna ess, a neinn hafi veri rtti beittur, heldur vegna ess a sumir eru ornir rkari. Eitthva sambrilegt hefur gerst slandi sustu fimmtn r. Um 100-600 strauugar fjlskyldur hafa ori til og kjsa a telja fjrmagnstekjur snar fram slandi, tt r gtu tali r fram annars staar, til dmis Sviss ea Lxemborg. sta ess a akka fyrir ennan nja tekjustofn kvartar Stefn lafsson undan v, a etta flk greii aeins 10% af fjrmagnstekjum snum tekjuskatt, mean venjulegt launaflk greii um 35% af atvinnutekjum snum.

Tekjur rkisins af fjrmagnstekjum nmu sasta ri um 18 milljrum kr. Af essum tekjum fellur rskur helmingur til vegna sluhagnaar af hlutabrfum. a eru reglulegar tekjur (og rauninni ekki tekjur, heldur innlausn eigna), og erlendis er eim ess vegna jafnan sleppt tlum um tekjuskiptingu. essi hagnaur skiptist afar jafnt, en arar fjrmagnstekjur miklu jafnar og lkar launatekjum. Stefn lafsson hefur hr blainu (31. gst 2006) og var birt lnurit me svoklluum Gini-stulum, sem eiga a sna aukinn jfnu. Hann hefur ekki sleppt r slensku tlunum sluhagnai af hlutabrfum, svo a r yru sambrilegar vi hinar erlendu. ess sta hefur hann klifa v, a slenskur Gini-stuull um jfnu hafi aukist um tu stig tu rum, r 0,25 0,35. En ef fjrmagnstekjur eru undanskildar, hefur stuullinn slenski samkvmt tlum Stefns sjlfs hkka fyrir samblisflk eftir skatt r 0,20 0,24 rin 1995-2004. a er miklu minni hkkun.

tt Stefn lafsson ki, hefur tekjuskipting ori jafnari slandi. Teygst hefur r tekjunum upp vi. Me niurfellingu htekjuskatts og tiltlulega hgri uppfrslu skattleysismarka minnkuu lka jfnunarhrif skatta. En aalatrii er, a kjr allra hpa hafa batna strkostlega. Samkvmt tlum Stefns sjlfs hafa tekjur 10% tekjulgsta hpsins eftir skatt hkka um 2,7% a mealtali ri 1995-2004. Stefn ber etta saman vi tekjuhkkanir annarra hpa slandi. En hann tti ess sta a bera etta saman vi tekjuhkkanir sama hps rum lndum. g tvegai mr njustu ggn um etta fr Efnahags- og samvinnustofnuninni, O. E. C. D. Samkvmt eim hkkuu tekjur 10% tekjulgsta hpsins a mealtali aildarrkjunum um 1,8% ri 1996-2000. Me rum orum hafa kjr tekjulgsta hpsins slandi batna talsvert meira en smu hpa flestum grannrkjum okkar. N r batna au enn meira, ar sem skattleysismrk hafa hkka verulega, barnabtur lka hkka og margt fleira veri gert lglaunaflki til hagsbta.

tt tekjuskipting hafi vissulega ori jafnari slandi, hefur jfnuur ekki aukist, heldur minnka. fyrsta lagi hefur fjrmagn frst r hndum rkisins til einkaaila. a er ekki lengur skammta eftir flokksskrteinum, heldur hagnaarvon. ur urfti almenningur a ba lngum birum fyrir utan bankana eftir fyrirgreislu, mean flokksgingar ltu greipar spa um sji. Munur var Jni og sra Jni. etta leiddi af sr mikinn jfnu, sem n er horfinn. N rur greislugeta lnum.

ru lagi hefur verblga hjana. Launaflk var ur helsta frnarlamb verblgunnar. a gat ekki vari sig eins vel gegn henni og fyrirtki. etta fl sr mikinn jfnu, sem n er nr horfinn.

rija lagi hefur rki htt a safna skuldum. a er ori nr skuldlaust. ur beitti kynslin, sem tk lnin og eyddi fnu, komandi kynslir rangsleitni me v a auka skuldabyri hennar. etta var jfnuur milli kynsla, sem n er nr horfinn.

fjra lagi er verulegt atvinnuleysi slandi. a er hins vegar miki flestum aildarrkjum O. E. C. D. Til dmis er atvinnuleysi um 15% Svj (tt reynt s a dulba a) og bitnar aallega ungu flki. Atvinnuleysi er eli snu samtk eirra, sem hafa vinnu, gegn eim, sem eru a leita sr a vinnu. a hefur fr me sr mikinn jfnu milli essara tveggja hpa. essi jfnuur er horfinn slandi.

fimmta lagi hafa lfeyrissjirnir slensku veri styrktir lkt v, sem er mrgum Evrpurkjum, ar sem eir munu brlega komast rot. Hr safna lfeyrisegar sjina. Sar meir urfa eir ekki a vera hir n og miskunn eirra, sem stjrna sjunum hverju sinni. Slkur jfnuur er n a hverfa.


Lausn vandans?

Til a sj, a Stefn lafsson vekur ekki mls raunverulegum vanda, m benda nrtkustu lausnina eftir forsendum hans. Ef ngu mrg fyrirtki eru rekin me tapi, svo a au greia ekki skatt, minnka skatttekjur rkisins. Myndi Stefn fagna essu og kalla skattalkkun? Ef ngu margir einstaklingar lkka tekjum, svo a eir komast undir skattleysismrk, minnka skatttekjur rkisins og skattbyri hinna ftkustu lttist. Myndi Stefn fagna essu og kalla skattalkkun? Ef au Lilja Plmadttir og Jn sgeir Jhannesson dmi okkar flytjast r skagfirsku sveitinni, verur tekjuskiptingin ar jafnari. Myndu bndurnir fagna v og tala um aukinn jfnu? Ef fjrmagnstekjuskattur verur hkkaur, mun eim fkka, sem kjsa a telja hann fram hr landi. Rkasta flki mun gera hi sama og Svj og flytjast burt. Myndi Stefn fagna v og tala um aukinn jfnu?

Svj hefur lngum veri tali fyrirmyndarrki jafnaarmanna. En a hefur dregist aftur r rum lndum. ri 1964 voru lfskjr ar, mld vergri landsframleislu mann, um 90% af lfskjrum Bandarkjamanna. N eru au um 75% af lfskjrum Bandarkjamanna. Gengi Svj Bandarkin, vri rki eitt hi ftkasta ar, samt Mississippi og Arkansas. Rannsknarstofnun vinstri sinnara Bandarkjamanna, Institute for Policy Studies Washington-borg, hefur gefi t bk, The State of Working America, sem Stefn lafsson styst vi skrifum snum. ar kemur fram ( 8. kafla), a tekjulgsti hpurinn Svj hefur minni tekjur en tekjulgsti hpurinn Bandarkjunum, tt vissulega s tekjumunur miklu meiri Bandarkjunum en Svj.

Vi slendingar urfum hins vegar hvorki a skja fyrirmyndir til Bandarkjanna n Svjar. Vi hfum fr 1991 fari slensku leiina, sem felst atvinnufrelsi, opnu hagkerfi, lgum skttum og mrgum tkifrum, en etta gerir okkur kleift a gera vel vi , sem minnst mega sn, jafnframt v sem arir f a njta sn.

Morgunblai 1. febrar 2007.


Af mannavldum?

GoreHausti 1981 var g nkominn til Bretlands framhaldsnm. birtu 364 kunnir hagfringar yfirlsingu um, a stefna Margrtar Thatchers efnahagsmlum vri rng, enda hlyti hn fyrr en sar a hverfa fr henni. neri mlstofunni skorai leitogi Verkamannaflokksins jrnfrna a nefna tvo hagfringa, sem vru sammla henni. Alan Walters og Patrick Minford, svarai hn. g var sar staddur ar, sem Thatcher rifjai etta upp hljandi og sagi, a sem betur fer hefi andstingur sinn aeins bei um tv nfn. Hn hefi ekki geta nefnt fleiri! Thatcher hlt fast vi stefnu sna, sem reyndist vel. Vori 1987 var g aftur sestur a slandi. birtu au Gurn Ptursdttir lffringur, sta orleifsdttir jarfringur og Guni Jhannesson verkfringur skrslu, sem tvarpi kynnti sem strfrtt. Hn var um a, a Tjrnin hyrfi lklega remur vikur, yri byrja a grafa fyrir rhsi norvesturhorni hennar. Dav Oddsson borgarstjri sinnti essu hvergi, rhsi reis, og enn er Tjrnin snum sta.

g lri a hafa ekki sjlfkrafa vsindamanna r, tt eir fari margir saman. Vsindi eru ekki krfing, heldur frjls samkeppni hugmynda. au telja ekki nef, heldur skoa ggn. etta vi um rttu tilgtu, a jrin s a hlna, a s mannkyni a kenna og valdi ess a gera eitthva vi v. skarsverlaunahafinn Al Gore krefst ess, a vi gerbreytum umsvifalaust lfshttum okkar. g er ekki srfringur loftslagsfrum fremur en Gore. En nrri heimildamynd, Blekkingarnar miklu um hlnun jarar, sem frumsnd var bresku sjnvarpi 8. mars sastliinn, tala vsindamenn, sem efast um essa tilgtu. eir vefengja fstir, a jrin hafi hlna um skei. En eir benda , a loftslag tekur sfelldum breytingum. vst s, a menn ri rslitum me losun koltvsrings og gildis hans t andrmslofti. Sem kunnugt er mynda essi efni samt vatnsgufu eins konar hjp kringum jrina, sem minnkar varmatgeislun hennar, svo a hn er ngu hl til a vera byggileg.

Ein rksemd efasemdamanna er, a breytingar hitastigi jarar virast ekki standa neinu sambandi vi losun manna koltvsringi. Um og eftir landnm 9. ld var til dmis hlindaskei hr ti Dumbshafi. Vatnajkull var miklu minni en n, tvskiptur og kallaist Klofajkull. losuu menn sraltinn koltvsring t andrmslofti. San tk vi litla sldin svonefnda um 1500-1800. Sustu hundra rin hefur hitastig sveiflast til, tt heldur hafi a fikra sig upp vi (um a giska 0,6 stig). Til dmis var hlindaskei rin 1930-1940, en san klnai fram undir 1980, tt losun koltvsringi hafi straukist. Stuningsmenn tilgtunnar um hlnun af mannavldum geta auvita (og hafa) skrt essa klnun me rum hrifattum, en viurkenna eir um lei, a fleira ri loftslagsbreytingum en losun manna koltvsringi.

nnur rksemd efasemdamanna er, a losun manna koltvsringi veldur ekki miklu um grurhsahrifin. Vatnsgufa er 98% grurhsalofttegunda. egar lfverur anda fr sr ea rotna og egar eldfjll gjsa, streymir meiri koltvsringur t andrmslofti en vegna brennslu olu ea kola. Jafnvel tt einhver grurhsahrif kunni a vera af mannavldum, mun san breyta sralitlu um au, tt reynt s a minnka losun koltvsringi, tt a s raunar skilegt af rum stum. rija rksemd efasemdamanna er, a breytingar hitastigi jarar virast standa beinu sambandi vi virkni slar. Koma geislar r rum slum ti geimi og vindar fr okkar sl ar vi sgu flknu ferli. Stuningsmenn tilgtunnar um hlnun af mannavldum geta auvita (og hafa) bent , a nkvmar mlingar essu eru ekki til langt aftur tmann. En hi sama er a segja um tilgtu eirra. Slvirknikenningin hefur lka ann kost, a hn nr til fyrri loftslagsbreytinga (ef hn reynist rtt), v a slin hefur alltaf haft hrif, en mannkyn aeins nlega.

Enginn dregur grurhsahrifin efa. eirra vegna er jrin byggileg. En spurningin er, hva mennirnir hafa gert og geta gert. Hugsanleg svr a rannsaka fordmalaust sta ess a ba um sig skotgrfum.

Frttablai 30. mars 2007


Saga mur

Asa marsbyrjun essu ri birtist Morgunblainu takanleg frsgn roskinnar konu, su Hjlmarsdttur, sem hafi veri ftk, einst mir Hafnarfiri sjunda ratug sustu aldar og ali ar upp fimm brn. Margrt Bjrnsdttir, forstumaur Stofnunar stjrnmla og stjrnsslu Hskla slands og aalskipuleggjandi kosningabarttu Samfylkingarinnar, reyndi ar a notfra sr sgu su rri snum. asendri grein Morgunblainu 12. mars kva hn etta einmitt minningu um, a jfnuur hefi aukist slandi valdat nverandi rkisstjrnar, eins og Stefn lafsson prfessor hefi snt. Margrt benti einnig nlegar fullyringar annars samstarfsmanns sns, Helga Gunnlaugssonar prfessors, um nin tengsl jafnaar og afbrota.

a var erfitt a vera ftkur Hafnarfiri sjunda ratug sustu aldar. En jfnuur hefur ar aukist eim skilningi, a atvinnutkifrum hefur fjlga. Ein meginstan er lveri, sem reis lok ess ratugar. Fjldi Hafnfiringa fkk vel launaa vinnu lverinu ea vi jnustu, sem v er tengd. Margrt Bjrnsdttir og flagar hennar, eir Stefn og Helgi, neita a skilja, a forsenda gra lfskjara er flugt atvinnulf. dugir ekki a stva allt, eins og vinstri grnir krefjast, ea fresta llu, eins og Samfylkingin vill. Eitthva verur a vera til skiptanna. Vi lifum ekki lengi fjallagrsum og munnvatni. Raunar hefur margoft komi fram aljlegum skrslum, a slandi eru almenn lfskjr einhver hin bestu heimi og ftkt veruleg, tt tekjuskipting s tiltlulega jfn.

Frsgn su Hjlmarsdttur var mr umhugsunarefni. Hver skyldu kjr slenskrar konu hennar sporum vera fjrutu rum sar, 2007? g skoai upplsingar um a heimasum rkisskattstjra og Tryggingastofnunar. Setjum svo, a konan hafi 130 sund kr. mnaarlaun. Hn ntur lka mralauna a upph 13.846 kr. mnui og barnalfeyris (ea smu upphar melag, ef barnsfair hennar er lfi) me fimm brnum, 18.284 kr. me hverju, samtals 91.420 kr. mnui. Setjum einnig svo, a tv barnanna su yngri en sj ra. Hn fr samkvmt v barnabtur a upph 104.192 kr. mnui. Hn greiir aeins skatt af atvinnutekjum snum og mralaunum. Ef gert er r fyrir fullum lfeyrissparnai (sem hn ntur gs af sar meir) og framlagi stttarflag, eru rstfunartekjur hennar eftir skatt 327.024 kr. mnui. (Til a hafa smu rstfunartekjur eftir skatt yrfti einhleyp og barnlaus kona a hafa um 480 sund kr. mnaarlaun.)

327 sund krna mnaartekjur eru ekki miki handa fimm barna fjlskyldu, en a er meira en grannlndum okkar. Vru sa og brn hennar fimm a heyja lfsbarttu sna n, vri annar mikilvgur munur astum eirra hr og Norurlndum. au brnin, sem vru orin stlpu, ttu auvelt me a f hr vinnu, til dmis Bnus ea vi blaatbur, og legu til heimilisins. Svj og var Norurlndum er hins vegar miki atvinnuleysi og aallega rum ungs flks. ar stendur mnnum vissulega til boa a komast btur, en ekki a vinna sig r ftkt bjarglnir. a er essum skilningi, sem g held v fram, a jfnuur hafi rtt fyrir svartagallsraus Stefns lafssonar aukist slandi: Tkifrum hefur fjlga, leiir opnast.

Fullyring Margrtar Bjrnsdttur um, a aukinn jfnuur leiddi til fleiri afbrota, var mr lka umhugsunarefni. g skoai tlur um afbrot heimasu hagstofunnar. au eru hr ftari en vast annars staar. Ein besta mlingin fjlda afbrota er, hversu margir eru sakfelldir fyrir brot almennum hegningarlgum hverja sund ba aldrinum 16-69 ra. etta hlutfall hefur lkka talsvert sustu sextn rin, r 4,8 ri 1991 niur 3,5 ri 2005. Annar mlikvari er fjldi skrra lkamsmeiinga hverja sund ba. etta hlutfall hefur fari r 5,0 ri 1999 niur 4,4 ri 2005. Fullyringar Margrtar og flaga hennar, eirra Stefns og Helga, um jfnu og afbrot slandi eru greinilega marklausar.

Frttablai 22. mars 2007.


Vistvn strija

egar feramenn sigldu inn Reykjavkurhfn fyrir seinna str, su eir ykkan kolamkk liggja yfir borginni. etta breyttist, eftir a bjarbar tku a dla heitu vatni r irum jarar, leia a ppur um hs sn og hita au annig upp. Lofti yfir borginni var skyndilega hreint. slendingar eru lka svo heppnir, a hr m vinna raforku me vatnsafli, svo a ekki arf a brenna olu ea kolum v skyni. a er vi slka brennslu annars staar, sem koltvsringur er losaur t andrmslofti, en margir hafa af v hyggjur, v a eir telja me rttu ea rngu, a vi a hlni jrin hflega.

Myvatna sktur skkku vi, ef nttruverndarsinnar lmast gegn vatnsaflsvirkjunum. r eru mengunarlausar lkt flestum rum orkugjfum. Me eim er lka notu endurnjanleg aulind, en ekki gengi snefilefni. Eini annmarkinn, sem kann a vera slkum virkjunum fr sjnarmii nttruverndarsinna, er, a talsvert land fer sums staar undir vatn. En vi hfum ng af landi lkt orku. a er meiri pri a vtnum en grjti. Raunar m nefna, a Elliavatn er a mestu leyti uppistuln, og ingvallavatn og Mvatn mynduust bi, egar eldgos stfluu r.

Raforkan slenska er a mestu leyti seld til l- og jrnblendiframleislu. Nttruverndarsinnar ttu a fagna aukinni lframleislu af tveimur stum. fyrsta lagi er essi mlmur lttur, svo a flugvlar og nnur farartki urfa v minna eldsneyti sem strri hluti eirra er r li. eim skilningi er l vistvnt. Jakob Bjrnsson, fyrrverandi orkumlastjri, telur, a li, sem framleitt er slandi, hafi ri 2004 spara losun 1.628 sund tonnum af koltvsringi og gildi ess t andrmslofti. ar e linaur slandi losai sjlfur a r 446 sund tonn t andrmslofti, nam hreinn vinningur af slenskum lbrslum fr essu sjnarmii s 1.182 sund tonnum.

ru lagi breytum vi slendingar engu um eftirspurn eftir li. Ef a er ekki unni me rafmagni r slenskum vatns- ea gufuaflsvirkjunum, er a framleitt erlendis me brennslu eldsneyti, sem hefur fr me sr strkostlega losun koltvsrings t andrmslofti. Tali er, a me v a framleia li hr sparist 3.474 sund tonn af koltvsringi, sem ella hefi veri losa t andrmslofti annars staar heiminum.

Vi erum vitaskuld ll hlynnt nttruvernd eim skilningi, a vi viljum tryggja, a virkjanir pri ekki umhverfi og verksmijur hreinki a sem minnst. Vi viljum hreint loft og trt vatn. a fum vi ekki me v a stva alla framrun og htta ntingu nttrunnar, eins og sumir krefjast, heldur me v a gera einkaaila byrga fyrir slkri ntingu, svo a hn veri skynsamleg. a tekst best me myndun einkaeignarrttar einstkum nttrugum, v a verleggja menn essi gi. taka eir nttruna me reikninginn. etta er kjarninn grnni frjlshyggju.

Nttran er eins og auurinn gur jnn, en vondur hsbndi. fgafulla nttruverndarsinna tti ef til vill frekar a kalla nttrusinna, v a eir hafna v boori fyrstu Msebkar, a mennirnir eigi a gera nttruna sr undirgefna, nta sr fiska loftsins, fugla sjvarins og nnur gi, ar meal auvita jarvarma og vatnsafl.

Strvirkjanir stula ekki aeins a nttruvernd, heldur lka festu atvinnumlum. Enginn fer me r, en fjrmagn m flytja milli landa me einu pennastriki. Einu frambrilegu rkin gegn v a virkja Neri-jrs og selja raforkuna til tveggja ea riggja lvera eru, a a borgi sig ekki. Andstingar slkrar virkjunar vera a sna, a unnt s a vaxta a f, sem lagt s hana, annan og hagkvmari htt. a arf a skoa vandlega og fordmalaust. Hitt veit g, a kvaranir um etta vera ekki skynsamlegar, mean stjrnmlamenn ra ferinni og Landsvirkjun er rkisfyrirtki, hversu gir sem stjrnendur ess eru. Ekki verur of oft a minnt, a menn fara betur me eigi f en annarra og a a, sem allir eiga, hirir enginn um.

Frttablai 16. mars 2007.


vintri lkast

1-geirri 1991, egar tekjuskattur fyrirtki var 45%, skilai hann tveimur milljrum krna rkissj. ri 2007, egar skatturinn er kominn niur 18%, er gert r fyrir, a hann skili 34 milljrum krna rkissj. etta er vintri lkast, eflaust einhver best heppnaa skattalkkun sgunnar. etta er skrt dmi um hinn svokallaa Laffer-boga, sem bandarski hagfringurinn Arthur Laffer rissai desember 1974 upp munnurrku veitingahsi Washington-borg. Laffer-boginn er lkastur liggjandi hlfhring og snir, hvernig skatttekjur ( $) rsa me aukinni skattheimtu ( %), uns kemur a kvenum takmrkum, en eftir a falla skatttekjurnar, jafnvel tt skattheimtan s aukin. 100% skattheimta skilar ekki krnu rkissj fremur en 0% skattheimta.

Ronald Reagan Bandarkjaforseti tk hugmyndina a baki Laffer-boganum upp, egar hann beitti sr fyrir strfelldum skattalkkunum: Skatttekjur rkisins geta aukist, tt skattheimtan minnki, vegna ess a skattalkkanir rva flk og fyrirtki til da. Andstingar Reagans klluu etta voodoo-hagfri, en etta er forn speki. Jn orlksson fjrmlarherra sagi Alingi 1925: a er almenn regla, viurkennd af srfringum skattamlum meira en 100 r, a takmrk eru fyrir v, hve miki m hkka einstaka skatta; egar komi er a essu takmarki, leiir frekari hkkun ekki til aukningar skatttekjum, heldur til lkkunar eim. Og fugt: egar komi er fram yfir au takmrk, sem Jn orlksson talai um, leiir lkkun skattanna til aukningar skatttekjum.

N er hinum miklu framkvmdum hlendinu a ljka hr og htt vi niursveiflu atvinnulfinu. er einmitt rtti tminn til a rast frekari skattalkkanir. Ef tekjuskattur fyrirtki er lkkaur niur 10%, verur hann jafnlgur og msum rkjum Mi- og Austur-Evrpu, en lgri en rlandi, ar sem hann er 12,5%. rar hafa n gum rangri a laa til sn fjrmagn og fyrirtki. Vi ttum a geta gert enn betur. Eins og reynsla okkar snir, arf minni skattheimta ekki a hafa fr me sr lgri skatttekjur, heldur jafnvel hrri. Fyrirtki munu sj sr hag a setjast a hr frekar en lndum Evrpusambandsins, ar sem rengt er a eim msan veg.

Jafnframt arf a lkka tekjuskatt atvinnutekjur til jafns vi fjrmagnstekjur. N greia menn 35,78% skatt af atvinnutekjum, en ekki 10% af fjrmagnstekjum, heldur 26,2% raun. etta sst einfldu dmi. Maur fyrirtki, sem grir 1 millj. kr. Fyrirtki greiir v 180 s. kr. tekjuskatt. Eigandinn hirir eftir a ar, 820 s. kr. Af honum verur hann a inna af hndum 82 s. kr. fjrmagnstekjuskatt. Samtals hefur hann v greitt tekjuskatt 262 s. kr. ea 26,2% af heildartekjunum. Ef fjrmagnstekjuskattur og tekjuskattur fyrirtki eru hvorir tveggja 10%, tti tekjuskattur einstaklinga a vera 19%, eins og sst sama dmi. Maur fyrirtki, sem grir 1 millj. kr. Fyrirtki greiir 100 s. kr. tekjuskatt. Eigandinn hirir eftir a ar, 900 s. kr. Af v verur hann a inna af hndum 90 s. kr. fjrmagnstekjuskatt. Samtals greiir hann v tekjuskatt 190 s. kr. ea 19% af heildartekjum.

Um lei og tekjuskattur fyrirtki yri lkkaur 10% og einstaklinga 19%, yrfti a fella niur skattgreislur af sluhagnai af hlutabrfum og verbrfum, eins og Geir H. Haarde forstisrherra hefur bent . etta eru raun ekki tekjur, heldur innlausn eigna. Fyrirtki hafa geta fresta skattgreislum af essu endalaust, en ef au vilja a ekki, hafa au flust til tlanda, sem er skilegt. a er betra, a fjrmagnseigendur su slandi og greii hr lga skatta en a eir komi sr fyrir rum lndum og greii hr enga skatta. slenska vintri heldur fram, ef vi vkjum ekki af slensku leiinni, sem felst lkkun skatta og aukinni vermtaskpun.

Frttablai 9. mars 2007.


Hamingjusm og umburarlynd

Sustu misserin hafa tveir vinstri sinnair prfessorar, Stefn lafsson og orvaldur Gylfason, mla hr skrattann vegginn. Stefn kva rkisstjrnina hafa auki jfnu hraar en herforingjastjrn Pinochets Chile. orvaldur lkti Dav Oddssyni vi Kim Il Sung Norur-Kreu. eir Stefn og orvaldur feta ftspor Jns Grunnvkings, sem skrifai snemma tjndu ld, a sland mtti raunar kallast einslags hrgald af grjti, me grasgeirum fr sj upp eftir skora, og sagi san: Landslur rasamur me okkaml og eyir sjlfum sr; yfri samykkt og sundurlynt flk, gjarnt lka, hreinlynt og illa geja. eir gu menn eru miklu frri og f engu ri.

Lklega telja eir Stefn og orvaldur sig til eirra gu manna, sem engu fi ri. En aljlegar mlingar ganga vert rur essara tveggja Grunnvkinga okkar daga. Samkvmt vtkri rannskn hagstofu Evrpusambandsins, sem birtist febrarbyrjun 2007 og skoa m heimasu Hagstofu slands, er ftkt (egar hn er skilgreind vi lgtekjumrk) einna minnst heimi slandi. Tekjuskipting er lka tiltlulega jfn hr. Evrpu er hn aeins jafnari Slvenu, Danmrku og Svj, en jafnari 27 lndum. Kjr ftks flks eru auvita samkvmt skilgreiningu aldrei g, en htt er a fullyra, a au eru va skrri en slandi.

Vi erum lka til fyrirmyndar um a, a vi sameinum vistvnan atvinnurekstur og arsaman. sama tma og tgerarfyrirtki flestum rum lndum urfa mikla opinbera styrki, er afkoma slkra fyrirtkja brileg hr. Kvtakerfi er ekki fullkomi, en a er skrsta kerfi, sem fundist hefur til a takmarka agang a takmarkari aulind. Meginkosturinn vi a er, a tgerarmenn hafa beina hagsmuni af v a nta aulindina skynsamlega. sama tma og arar jir brenna olu og kolum til a hita upp hs og bra l og losa annig strkostlegt magn af koltvsringi t andrmslofti, flum vi hita og raforku me gufu- og vatnsaflsvirkjunum. annig leggjum vi miki af mrkum til a minnka mengun heiminum.

aljlegri mlingu, sem tveir hagfriprfessorar, annar stralu, hinn Bandarkjunum, geru ri 2005, kom enn fremur ljs, a slendingar voru hamingjasamasta j Vesturlanda. Hagfringarnir mldu msa tti, sem vanmetnir eru hagtlum, svo sem lfslkur, heilsufar og menntunarstig. essar niurstur um astur eru svipaar og komist hefur veri a aljlegum vihorfsknnunum. vtkum rannsknum hollenska flagsfriprfessorsins Ruut Veenhoven hafa slendingar jafnan reynst vera ein hamingjasamasta j heimi. knnunum Flagsvsindastofnunar Hskla slands og Gallups hafa fengist svipaar niurstur. Breski slfriprfessorinn Adrian White reyndi 2006 a vinna r msum knnunum annarra, og telur hann slendinga fjru hamingjusmustu j heimi.

Hvers vegna eru slendingar hamingjusamir? fyrsta lagi mlast fmennar jir jafnan hamingjusamari en fjlmennar, meal annars vegna ess a menn lenda ar sjaldnar utangars, fjlskyldu- og vinatengsl eru sterk. ru lagi eru lfslkur hr miklar og heilsufar gott. rija stan er, a hagsld er mikil slandi og tkifri til a komast t r ftkt mrg. v er stundum haldi fram, a kaptalismi geri flk hamingjusamt, segir White. En egar flk er spurt, hvort a s hamingjusamt, svarar a frekar jtandi, ef a ntur gra lfskjara og agangs a heilsugslu og sklagngu. Hann btir vi, a mis hyggjuefni vestrnna ntmamanna virist blikna samanburi vi skortinn va, til dmis Rsslandi, Knaveldi og Indlandi, svo a ekki s minnst rsnau Afrkulnd.

Samkvmt nbirtri knnun Hsklans Belfast eru slendingar lka hpi umburarlyndustu ja. Svar voru einir umburarlyndari gagnvart minnihutahpum, en fast hla okkar fylgja Danir og Kanadamenn. rtt fyrir nldur eirra Grunnvkinga hefur aldrei veri betra a ba slandi. Vonandi tekur flk ekki mark eim, enda vri htta , a gamli ski spdmurinn rttist: Ef skrattinn er mlaur vegginn, kemur hann.

Frttablai 2. mars 2007


Talnabrellur um banka

JohannaFullyringar orvalds Gylfasonar prfessors um jfnu slandi eru hraktar nrri skrslu Evrpusambandsins um lfskjr og tekjudreifingu, sem nlgast m heimasu hagstofunnar. ar kemur fram, a tekjuskipting slandi var ri 2004 ein hin jafnasta Evrpu. rj rki voru me jafnari tekjuskiptingu, 27 me jafnari. samanburi milli landa hafi orvaldur gert vonda villu. Hann hafi reikna me sluhagnai af hlutabrfum og verbrfum tlum fyrir sland, en essum strum er jafnan sleppt tlum fyrir nnur lnd. Flknara var a ekki.

En egar eitthva er reki ofan orvald, leirttir hann a ekki, heldur skiptir um umruefni. Hr blainu gr blstast hann yfir Sjlfstisflokknum. N fullyrir hann heimasu sinni, a Landsbankinn og Bnaarbankinn hafi veri seldir undirveri. Bankarnir stundi vaxtaokur vegna vangetu hinna nju eigenda. Til marks um a snir orvaldur lnurit um, hvernig vaxtamunur inn- og tlna hafi straukist eftir slu bankanna og s n um 15%. Einnig getur ar a lta lnurit um neikva innlnsvexti sparisjsbkum.

ar e bankarnir gra vel um essar mundir, er jarvegur frjsamur fyrir sakanir sem essar. Sumir tra v, a eins gri hljti t a vera annars tap, og au Gumundur lafsson og Jhanna Sigurardttir hafa sjnvarpi bergmla or orvalds. En tlur orvalds um vaxtaokur virast fengnar me svipuum brellum og tlurnar um jfnu. Svo er a sj sem hann dragi innlnsvexti sparisjsbkum fr tlnsvxtum skammtmalnum (60 daga vxlum). annig fr hann sinn 15% vaxtamun. etta er frleit reikningsafer, enda er aeins 1,5% innlna geymt sparisjsbkum og meginorri allra tlna til heimila (um 85%) er hsnisln, ekki skammtmaln.

Samkvmt viurkenndri reikningsafer, sem Selabankinn notar, er vaxtamunur inn- og tlna slandi n 1,9% og hefur lkka talsvert sustu r. Hann var til dmis 3,3% ri 2001, ri ur en gengi var fr slu bankanna. (essi vaxtamunur er reiknaur sem munurinn heildarvaxtatekjum og heildarvaxtagjldum bankanna hlutfalli af mealtali niurstu efnahagsreikninga eirra upphafi og lok rs.) nnur lei til a gera sr grein fyrir vaxtamun er a reikna t, hva vaxtatekjur eru strt hlutfall af hagnai bankanna. etta hlutfall hefur hrapa r 666% ri 1995 77% ri 2004.

a segir sitt, a maur, sem leitar me logandi ljsi a einhverju misjfnu um bankana, skuli veifa vxtum sparisjsbkum, en horfa fram hj vxtum 98,5% innlna. Raunar vita langflestir slendingar af eigin reynslu, a vaxtakjr hafa batna. ur gtu menn aeins fengi vertrygg hsnisln fr balnasji og lfeyrissjum 6-7% vxtum. N bja viskiptabankarnir vertrygg hsnisln tplega 5% vxtum. Hitt er anna ml, a vaxtamunur milli slands og tlanda er mikill, vegna ess a Selabankinn krefst hrra vaxta peningum til viskiptabankanna, svo a verblga hjani. a merkir, a vextir eru hir slandi jafnt innlnum og tlnum, ekki, a vaxtamunur inn- og tlna s hr mikill.

Vegna adrttana orvalds um slu bankanna verur san a rifja upp, a reynt var a f erlenda aila til a kaupa randi hluti bnkunum hausti 2001. eir hfu ekki huga. Sumari 2002 barst vnt bo um virur um kaup randi hlut Landsbankann fr Bjrglfi Gumundssyni og fleirum, sem hfu efnast Rsslandi. var kvei a auglsa ennan hlut til slu, og brust rj fullngjandi tilbo. kvei var a ri HSBC, eins virtasta fjrmlafyrirtkis heims, a taka tilboi Bjrglfs og flaga, enda gtu eir best snt fram greislugetu. Rkisendurskoun fr vandlega yfir sluna og taldi ekkert athugavert. Raunar kom ljs, egar endurskounarstofan KPMG rannsakai bankann eftir kaupin, a ekki hafi ngilegt f veri lagt afskriftasj, og var veri til eirra Bjrglfs lkka fyrir viki. rslok 2003 geri Rkisendurskoun ara skrslu a krfu Vinstri hreyfingarinnar - Grns frambos um slu nokkurra rkisfyrirtkja, ar meal Landsbankans og Bnaarbankans, og fann ar ekkert mlisvert heldur.

Viskiptabankarnir hafa dafna vonum framar, frt t kvarnar til Evrpu og grtt t og fingri. a er ekki f, sem almenningur hefur ori af, eins og orvaldur Gylfason virist tra, heldur f, sem hefi ekki ori til, hefu bankarnir ekki veri seldir.

Frttablai 23. febrar 2007.


Nr Dyrhlagatisti?

BjrnJnsllum getur skjtlast. En a er misjafnt, hversu illa eim verur og hversu vel eir taka v san. Frgt var, egar Finnur prfessor Magnsson las ma 1834 kvi undir fornyrislagi r jkulrispum Runamo Svj. tti a einhver mesta hung, sem ori hefi norrnum frum. Mikill lrdmur leiddi Finn gnur. Hann var hinn vnsti maur, en lt lti fara fyrir sr eftir etta.

Anna dmi var, egar Bjrn Jnsson ritstjri birti Sunnanfara 1901 mynd af Gatkletti vi Arnarstapa Snfellsnesi, en sagi, a hn vri af Dyrhlaey. Keppinautur hans, Hannes orsteinsson, ritstjri jlfs, var ekki seinn a benda villuna. En Bjrn vildi ekki viurkenna hana, tt augljs vri, og kallai jlfur hann stundum eftir a Dyrhlagatistann. etta uppnefni var v srara sem Bjrn hafi skum rltra kvakasta ekki loki prfi fr Kaupmannahafnarhskla.

a var llu saklausara, egar Sigurur Sklason norrnufringur gaf t Sgu Hafnarfjarar 1933. Hann hafi mislesi te fyrir tjru verslunarskrslum og gert Hafnfiringa fyrir viki a kfum tedrykkjumnnum. Jn Helgason orti um muninn Kristi og Siguri:

Fyrst kom einn og breytti vatni vn
og vann sr me v frg sem aldrei dvn.
En annar kom og breytti tjru te
og tk a launum aeins h og sp.


Sigurur bar ekki sitt barr eftir etta. Hann hefi auvita tt a sj villuna, en geri a ekki.

Alrmdasta dmi var af Gubrandi Jnssyni prfessor. Hann skrifai tvarpsgagnrni Vsi 19. nvember 1938, a erindi, sem dr. Bjrn Karel rlfsson skjalavrur hefi flutt, hefi veri efnisrkt, en of urrt, og flutningurinn var of ver og svfandi. S hngur var , a erindi hafi falli niur. Gubrandur afsakai sig me v, a hann hefi sofna vi tvarpi og ekki lesi rtt r hrarituu minnisblai. Hlegi var um allt land. etta var Jni Helgasyni tilefni til gamankvisins Hraritunar.

Sigurur A. Magnsson fll san fyrir gamalkunnu bragi, egar borin var undir hann ljabk, sem tveir blaamenn Vikunni hfu soi saman eina sumarnttina ri 1963. Hann fr hinum lofsamlegustu orum um bkina, sem prakkararnir nefndu auvita okur. orti Loftur Gumundsson:

Dmdi sig hinn dma strangi
drann mesta glpa flokki.
Alltaf hefi Mera-Mangi
muninn ekkt skeii og brokki.


Fair Sigurar var kunnur hestamaur og kallaur Mera-Mangi.

myndir5g s ekki betur en orvaldur Gylfason, sem er einmitt prfessor eins og eir Finnur og Gubrandur, s kominn ennan fra flokk. Hann birti hr blainu 10. gst 2006 grein um Gini-stula, sem ttu a sna, a tekjuskipting slandi hefi tu rum breyst r v, sem hn var Noregi, a, sem hn vri Bretlandi. En orvaldur gi ekki a v, a Gini-stularnir fyrir nnur lnd voru reiknair n sluhagnaar af hlutabrfum og verbrfum, eins og venjan er, en eir Gini-stular, sem hann reiknai t fyrir sland, voru a slkum hagnai metldum.

etta er svipu villa og ef Sigurur gamli Sklason hefi lagt saman tlur um notkun slendinga tei og tjru, fengi t ha tlu, bori hana saman vi tlur um notkun annarra ja tei einu saman og san fullyrt, a slendingar drykkju miklu meira te en arar jir. Samkvmt nrri skrslu Evrpusambandsins um tekjuskiptingu 2003-2004, sem er agengileg heimasu hagstofunnar, er tekjuskipting slandi ein hin jafnasta Evrpu, aeins jafnari remur lndum og jafnari 27 lndum.

orvaldur ber ekki fyrir sig eins og Gubrandur, a hann hafi dotta yfir minnisblai. ess sta skiptir hann um umruefni, eins og sst grein hans hr blainu gr. ar vkur hann talinu a v, a tekjuskiptingin s orin hr eitthva jafnari en hn var fyrir 10-15 rum, sem er eflaust rtt, en minnist ekki samanbur Gini-stula fyrir sland og nnur lnd, sem var aalatrii mli hans sastlii haust. orvaldur rtir annig enn fyrir, a mynd sn af tekjuskiptingunni s rng. Hfum vi slendingar eignast njan Dyrhlagatista?

Frttablai 16. febrar 2007.


Ginningarffl

Prfessorarnir orvaldur Gylfason og Stefn lafsson hafa klifa v sustu mnui, a jfnuur hafi hr straukist. Stjrnarandstingar hafa teki hressilega undir me eim. Til marks um aukinn jfnu nefna eir orvaldur og Stefn svonefndan Gini-stuul, sem er mlikvari tekjuskiptingu. ar sem tekjuskiptingin er jfn, er stuullinn 0, en ar sem hn er eins jfn og framast m vera (einn maur hefur allar tekjurnar), er stuullinn 1.

Hinn 10. gst 2006 birti orvaldur Gylfason grein Frttablainu undir fyrirsgninni Hernaur gegn jfnui. ar kva hann rkisskattstjraembtti hafa reikna t fyrir sig Gini-stula fyrir sland tlf r aftur tmann. (a er aukaatrii, a enginn hj embttinu kannast vi a hafa gert etta.) Samkvmt tlum orvalds var Gini-stuull fyrir sland ri 2005 0,36 og hafi hkka rlega a mealtali um rsk 0,1 stig. orvaldur kva sgulegt, a tekjuskiptingin slandi vri orin eins jfn og Bretlandi.

Hinn 31. gst 2006 birti Stefn lafsson grein Morgunblainu undir fyrirsgninni Aukning jafnaar slandi. ar geri hann tlur orvalds a snum, enda vru r, sagi Stefn, gu samrmi vi lfskjaraknnun, sem Evrpusambandi vinnur a samstarfi vi hagstofur aildarrkjanna auk Sviss, Noregs og slands. Stefn birti me greininni lnurit um, a Gini-stuullinn fyrir sland hefi fari r 0,25 ri 1995 0,35 ri 2004. etta vri miklu jafnari tekjuskipting en annars staar Norurlndum.

Stefn btti um betur vitali vi Frttablai 30. oktber 2006. ar sagi hann, a jfnuur hefi aukist hraar slandi sustu tu rin en Chile valdadgum herforingjastjrnar Pinochets. essi ummli ttu sta slkum tindum, a Frttastofa tvarpsins birti sama dag srstaka frtt um au. Greinarnar og vitlin m sj heimasum orvalds, Stefns, Frttablasins og Morgunblasins Netinu.

g benti a opinberlega fyrir skmmu, a eir orvaldur og Stefn hafa rangt fyrir sr. stan er einfld. tlum eim um Gini-stula, sem eir notuu fyrir sland, var sluhagnaur af hlutabrfum tekinn me. Hann veldur mestu um, hversu jfn tekjuskiptingin mlist slandi, v a hann skiptist fremur jafnt. tlum eim um Gini-stula, sem orvaldur og Stefn notuu fyrir nnur lnd, er sluhagnaur af hlutabrfum hins vegar ekki tekinn me, enda er a ekki venja, ar e etta eru reglulegar fjrmagnstekjur.

Hvorki orvaldur n Stefn hafa leirtt tlur snar opinberlega, en Stefn ltur essa atriis stuttlega geti nlegri ritger vefriti Stofnunar stjrnsslu og stjrnmla. Um eitt hundra manns lesa a rit, sund sinnum frri en su ummli Stefns Morgunblainu og Frttablainu.

N er nkomin t skrsla Hagstofu slands, Lgtekjumrk og tekjudreifing 2003-2004. ar er stust vi lfskjaraknnun Evrpusambandsins, sem Stefn vitnai . Margt kemur ar merkilegt fram. ri 2004 reyndist ftkt (samkvmt skilgreiningu Evrpusambandsins) til dmis vera einna minnst slandi af llum Evrpulndum. Hn var aeins minni einu landi, Svj, en meiri 28 lndum, ar meal Noregi, Danmrku og Finnlandi.

Ekki var sur athyglisvert, a tekjuskipting slandi var samkvmt skrslunni jafnari en langflestum rum lndum Evrpu. Gini-stuull ri 2004 fyrir sland var 0,25. Hann var aeins lgri remur lndum, Slvenu, Svj og Danmrku, og munar litlu. Gini-stuull var hrri (tekjuskipting jafnari) 28 lndum. Hann var 0,26 fyrir Finnland og 0,28 fyrir Noreg.

essar tlur eru reiknaar t eins llum Evrpulndum, n sluhagnaar af hlutabrfum. r sna, a jafnaartal eirra orvalds og Stefns var t blinn. Tlur eirra um Gini-stula fyrir sland voru rangar ea a minnsta kosti sambrilegar vi tlur fr rum lndum. Stjrnarandstingar uru ginningarffl eirra.

Frttablai 9. febrar 2007.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband