FŠrsluflokkur: Stjˇrnmßl og samfÚlag

Minningin um fˇrnarl÷mbin

RNH, Rannsˇknarsetur um nřsk÷pun og hagv÷xt,Yeonmi Park heldur ßsamt Almenna bˇkafÚlaginu og Al■jˇ­amßlastofnun Hßskˇla ═slands fund Ý samkomusal Veraldar, h˙ss Stofnunar VigdÝsar Finnbogadˇttur, Ý hßdeginu f÷studaginn 25. ßg˙st, ■ar sem Yeonmi Park, h÷fundur bˇkarinnaráMe­ lÝfi­ a­ ve­i, segir frß lÝfi sÝnu Ý Nor­ur-Kˇreu, sÝ­asta komm˙nistarÝkinu.

Park er a­eins 24 ßra, en h˙n fl˙­i fyrir tÝu ßrum frß Nor­ur-Kˇreu me­ mˇ­ur sinni. Bˇk hennar hefur veri­ ■řdd ß fj÷lda mßla og veri­ efst ß mets÷lulistum hÚrlendis. Bjarni Benediktsson forsŠtisrß­herra kynnir h÷fundinn, og Vera Kn˙tsdˇttir, stjˇrnmßlafrŠ­ingur og framkvŠmdastjˇri FÚlags Sameinu­u ■jˇ­anna ß ═slandi, stjˇrnar umrŠ­um a­ erindi Parks loknu.

Fundurinn er kl. 12:05ľ13:15. A­gangur er ˇkeypis og allir velkomnir, ß me­an h˙sr˙m leyfir.


┌tvarpsvi­tal vi­ mig: Styttur og minnismerki

╔g var n˙ Ý morgun Ý vi­tali ß Bylgjunni um ■a­, hvenŠr ß a­ fjarlŠgja styttur og minnismerki og hvenŠr ekki. ╔g rifja­i upp, a­ eftir strÝ­ voru allar styttur fjarlŠg­ar af nasistum, Hitler, G÷ring og G÷bbels, ß fyrrverandi yfirrß­asvŠ­i ■eirra. Margar styttur hef­u veri­ fjarlŠg­ar af LenÝn, StalÝn og ÷­rum k˙gurum Ý Austur-Evrˇpu eftir fall komm˙nismans, en ekki allar, og vŠri Úg einmitt Ý starfshˇpi Platform of European Memory and Conscience um a­ lßta fjarlŠgja sÝ­ustu minnismerkin um komm˙nistalei­togana.

Hvar Štti a­ draga m÷rkin? var Úg spur­ur. Svari­ er einfalt. Menn eiga ekki a­ hei­ra nÝ­inga, sem dŠmdir hafa veri­ e­a hef­u veri­ fyrir glŠpi gegn mannkyni, strÝ­sglŠpi og glŠpi gegn fri­num, en ■essir glŠpir voru skilgreindir Ý NŘrnberg-rÚttarh÷ldunum eftir strÝ­. Ůa­ merkir, a­ styttur og myndir til hei­urs Hitler, G÷ring, G÷bbels, LenÝn, StalÝn, Maˇ, Pol Pot og Castro eiga ekki rÚtt ß sÚr Ý frjßlsum menningarl÷ndum. Ůessa fj÷ldamor­ingja ß ekki a­ hei­ra. LÝklega třndu um 100 milljˇnir manna lÝfi s÷kum komm˙nismans, og ekki ■arf a­ minna ß Helf÷r gy­inga.

http://www.vb.is/media/cache/7f/49/7f497f9dd8735e1f5fd8483c3d168a1a.jpg

╔g kva­ hins vegar řmsar a­rar myndir og styttur ■ßtt Ý menningararfi okkar, hva­ sem li­i ˇlÝkum sko­unum ß vi­fangsefnunum Til dŠmis hef­i Ingibj÷rg Sˇlr˙n GÝsladˇttir lßti­ ■a­ ver­a sitt fyrsta verk a­ fjarlŠgja ˙r H÷f­a hi­ frŠga mßlverk af Bjarna Benediktssyni, sem vakti ß sÝnum tÝma yfir ■eim Ronald Reagan og MÝkhaÝl Gorbatsjov. Me­ ■vÝ hef­i h˙n sřnt s÷gunni ˇvir­ingu. Ůa­ vŠri hins vegar eins ˇvi­kunnanlegt a­ sjß brjˇstmynd af Brynjˇlfi Bjarnasyni, fyrsta og eina formanni komm˙nistaflokks ═slands, vi­ hßtÝ­asal Hßskˇla ═slands og ■a­ hef­i veri­ a­ sjß brjˇstmynd af einhverjum formanni nasistaflokks ■ar. Brynjˇlfur hef­i haft sßralÝtil tengsl vi­ Hßskˇlann og Ý rauninni jafnfrßleitt a­ skreyta anddyri Hßskˇlans me­ brjˇstmynd af honum og a­ veita g÷mlum nasista hei­ursdoktorsnafnbˇt, svo a­ nˇgu ˇlÝklegt dŠmi sÚ teki­.

╔g taldi herforingja Su­urrÝkjanna ekki strÝ­sglŠpamenn Ý sama skilningi og nasista og komm˙nista ß 20. ÷ld. Robert Lee hef­i a­ vÝsu ßtt ■rŠla, en ■a­ hef­u Washington og Jefferson lÝka ßtt. Ůess vegna Štti a­ fara varlega Ý a­ fjarlŠgja minnismerki um ■essa herforingja. Su­urrÝkin hef­u tapa­ borgarastrÝ­inu, en herforingjar ■eirra hef­u ekki veri­ verri menn en starfsbrŠ­ur ■eirra ˙r Nor­urrÝkjunum, eftir ■vÝ sem Úg best vissi. Raunar hef­i gott or­ fari­ af Lee.

Ekki vannst tÝmi til a­ rŠ­a fleiri dŠmi, en yfir Arnarhˇli gnŠfir stytta af Ingˇlfi Arnarsyni, fyrsta landnßmsmanninum, en hann ßtti ■rŠla, sem frŠgt er. A­ lokum barst tali­ a­ Trump BandarÝkjaforseta. ╔g kva­ eina skřringuna ß fur­umiklum stu­ningi vi­ hann vera, a­ gjß vŠri a­ myndast milli hßskˇla, opinberra stofnana og fj÷lmi­la annars vegar og al■ř­ufˇlks hins vegar. ═ hßskˇlum og ÷­rum stofnunum vŠri reynt a­ ■agga ni­ur řmsar sko­anir. Ůetta vŠru or­in vÝgi ja­arfˇlks (svipa­ og ger­ist Ý Icesave-deilunni ß ═slandi, ■egar fulltr˙ar 98% landsmanna ßttu sÚr a­eins ■rjßr e­a fjˇrar raddir Ý Hßskˇlanum, auk ■ess sem ˇtr˙lega hßtt hlutfall hßskˇlakennara sty­ur ja­arflokk, Samfylkinguna, sem a­eins hlaut 5,7% Ý sÝ­ustu ■ingkosningum).

Trum hef­i til dŠmis nŠrst ß ˙tlendingaand˙­. Sjßlfur vŠri Úg hlynntur meginreglunni um frjßlsan innflutning fˇlks, en andvÝgur innflutningi ■eirra, sem a­eins koma til a­ njˇta velfer­arbˇta e­a til a­ reyna a­ ney­a okkur til a­ taka upp si­i ÷fgam˙slima. ╔g hef enga sam˙­ me­ ■vÝ fˇlki. Vi­ Šttum tvÝmŠlalaust a­ her­a landamŠraeftirlit okkar og taka upp s÷mu str÷ngu reglur og Nor­menn.


Nř syndaaflausn

Ůegar rÝkisstjˇrn breska Verkamannaflokksins loka­i a­ nau­synjalausu breskum b÷nkum Ý eigu ═slendinga hausti­ 2008, setti hry­juverkal÷g ß Ýslenskar stofnanir og fyrirtŠki, greiddi tafarlaust ˙t Icesave-innstŠ­ur Ý Landsbankanum (Ý sta­ ■ess a­ veita ßrsfrest til ■ess, eins og reglur leyf­u) og kraf­ist ■ess sÝ­an, a­ Ýslenska rÝki­ endurgreiddi hinu breska alla upphŠ­ina me­ v÷xtum, vildi hˇpur menntamanna fara a­ kr÷fum ■eirra. Ůau Ůorvaldur Gylfason, Stefßn Ëlafsson, Sigurbj÷rg Sigurgeirsdˇttir og Vilhjßlmur ┴rnason t÷ldu okkur ═slendinga samsek Landsbankanum og ■ess vegna ÷ll samßbyrg um skuldbindingar hans. Hef­i veri­ fari­ a­ vilja ■eirra, hef­i vaxtakostna­urinn einn numi­ um 200 millj÷r­um krˇna.

Ůessi hugmynd um nau­synlega yfirbˇt er ekki nř. LÝklega hafa engir tveir vi­bur­ir greypst eins Ý huga ■jˇ­arinnar og Tyrkjarßni­ 1627 og bankahruni­ 2008. ═slendingar vissu Ý bŠ­i skiptin, a­ ■eir voru hjßlparvana, en hÚldu um lei­, a­ ■eir Šttu ekki a­ra ˇvini en eld og Ýs. Ůess vegna voru ■eir ■rumu lostnir. Strax eftir Tyrkjarßni­ t÷ldu skßld og a­rir menntamenn, a­ ■a­ ähef­i ekki veri­ anna­ en refsing og rei­idˇmur gu­s fyrir ljˇtan lifna­ manna hÚr ß landiô, eins og Jˇn Ůorkelsson skrifa­i Ý inngangi a­ safnriti sÝnu um rßni­. LŠrdˇmurinn, sem af ■essu mŠtti draga, vŠri a­ i­ka gˇ­a si­i og sŠkja betur kirkjur, sag­i ArngrÝmur lŠr­i. Einnig ■yrfti a­ refsa ˇbˇtam÷nnum har­ar, kva­ Gu­mundur Erlendsson Ý RŠningjarÝmum.

Vilhjßlmur ┴rnason og a­rir spekingar, sem skrifa­ hafa um bankahruni­, sleppa a­ vÝsu ÷llu gu­sor­i, en vir­ast telja hruni­ hafa veri­ refsingu fyrir ßgirnd og ˇhˇf bankamanna, sem ■jˇ­in ÷ll hafi teki­ ■ßtt Ý og sÚ ■vÝ samsek ■eim um. 200 milljar­arnir, sem Icesave-samningarnir hef­u kosta­ ■jˇ­ina, vŠru nau­synleg yfirbˇt. Me­ ■eim fengi h˙n syndaaflausn. LŠrdˇmurinn, sem af ■essu megi draga, sÚ a­ i­ka gˇ­a si­i og sŠkja betur heimspekifyrirlestra Vilhjßlms og fÚlaga. Einnig ■urfi a­ refsa ˇbˇtam÷nnum har­ar, eins og Ůorvaldur Gylfason skrifar vikulega Ý bla­ ■a­, sem Jˇn ┴sgeir Jˇhannesson gefur enn ˙t og dreifir ˇkeypis til landsmanna.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. ßg˙st 2017.)


Bernanke um ═sland

┴hugi sumra frŠ­imanna ß bankahruninu 2008 vir­ist einskor­ast vi­ a­ leita uppi innlenda s÷kudˇlga og gera a­ ■eim hrˇp, ekki reyna a­ skřra hina flˇknu atbur­arßs. Til dŠmis voru minningar ÷rlagavaldsins Alistairs Darlings, fjßrmßlarß­herra Breta, ekki einu sinni til ß Ůjˇ­arbˇkhl÷­unni, fyrr en Úg ger­i rß­stafanir til a­ ˙tvega ■Šr. Margt er ■ar misjafnt sagt um ═sland. Anna­ dŠmi er, a­ minningar Bens Bernankes, se­labankastjˇra BandarÝkjanna, Hugur til verka (The Courage to Act), eru enn ekki til ß Ůjˇ­arbˇkhl÷­unni, og skrifar hann ■ar ■ˇ um ═sland.

Bernanke segir (bls. 349): äSum lÝtil l÷nd me­ stˇra banka voru ■ess vanmegna a­ halda ßfram ein sÝns li­s. Til dŠmis var ═sland me­ sÝna 300 ■˙sund Ýb˙a bŠkist÷­ ■riggja stˇrra banka, og teyg­i starfsemi ■eirra sig til annarra Nor­urlanda, Bretlands og Hollands. ═ ÷ndver­um oktˇber h÷f­u allir ■rÝr bankarnir falli­, svo a­ hluthafar (a­allega innlendir) og skuldabrÚfaeigendur (a­allega erlendir) misstu allt sitt. Vi­ h÷f­um eins og Evrˇpski se­labankinn og Englandsbanki hafna­ bei­ni ═slands um gjaldeyrisskiptasamninga. ═slenskar og bandarÝskar fjßrmßlastofnanir voru Ý litlum tengslum, og vandi bankanna var hvort sem er of stˇr til ■ess, a­ hann yr­i leystur me­ gjaldeyrisskiptasamningum.ô

A­ vÝsu misstu skuldabrÚfaeigendur ekki allt sitt. Talsvert fÚkkst upp Ý kr÷fur ■eirra. En s˙ ßbending Bernankes, a­ lÝtil tengsl hef­u veri­ milli Ýslenskra og bandarÝskra fjßrmßlastofnana, vekur upp ■ß spurningu, hvers vegna evrˇpskir se­labankar vildu ■ß ekki veita hinum Ýslenska a­gang a­ lausafÚ. Mikil tengsl voru milli Ýslenskra og evrˇpskra fjßrmßlastofnana. Hva­ sem ■vÝ lÝ­ur, var vandinn ekki of stˇr ß bandarÝskan mŠlikvar­a: Ef ■riggja milljar­a dala samningur hef­i ekki duga­, ■ß hef­i ßtt a­ gera tÝu milljar­a dala samning. ┴ me­an ═sland var herna­arlega mikilvŠgt, hef­u BandarÝkjamenn ekki hika­ vi­: Eftir strÝ­ fÚkk ═sland tv÷falt meiri Marshall-a­sto­ ß mann en Holland, sem ■ß lß Ý r˙stum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. ßg˙st 2017.)


Ney­arl÷gin og stjˇrnarskrßin

Ůeir Jˇn Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi hŠstarÚttardˇmari, og Sigmundur DavÝ­ Gunnlaugsson, fyrrverandi forsŠtisrß­herra, hafa bß­ir lagt or­ Ý belg um sÝ­asta frˇ­leiksmola minn, ■ar sem Úg nota­i l÷gmßl heilags Tˇmasar af AkvÝnas um tvennar aflei­ingar til a­ r÷ksty­ja ney­arl÷gin Ýslensku frß 6. oktˇber 2008. Me­ ■eim var sparifjßreigendum veittur forgangur fram yfir a­ra kr÷fuhafa Ý b˙ fjßrmßlastofnana. Ůetta fˇl Ý sÚr, a­ um 10 milljar­ar evra fŠr­ust Ý raun frß handh÷fum skuldabrÚfa til sparifjßreigenda. ╔g benti ß, a­ Štlun l÷ggjafans var ekki a­ fŠra fÚ milli hˇpa, heldur a­ tryggja st÷­ugleika, afstřra ney­arßstandi, eins og hef­i myndast, hef­u sparifjßreigendur ˇttast um fÚ sitt. Ůess vegna brytu ney­arl÷gin ekki Ý bßg vi­ eignarrÚttarßkvŠ­i stjˇrnarskrßrinnar.

L÷ggjafinn haf­i vafalaust rÚtt fyrir sÚr um, a­ tryggja ■yrfti st÷­ugleika, afstřra ney­arßstandi. S˙ r÷ksemd ein og sÚr nŠg­i til ■ess, a­ hann hlaut a­ hafa r˙mar heimildir. Ekki var um afturvirka eignauppt÷ku a­ rŠ­a, ■vÝ a­ l÷gin voru um uppgj÷r b˙a, sem framundan kynnu a­ vera. (Hef­i R˙ssalßni­ til dŠmis or­i­ a­ veruleika, ■ß hef­u bankarnir hugsanlega sta­ist, og ■ß hef­i ef til vill ekki reynt ß l÷gin.) Minna mß ß, a­ launakr÷fur hafa forgang Ý venjulegum ■rotab˙um.

Stundum eru a­ger­ir nau­synlegar vegna ■jˇ­arhagsmuna, ■ˇtt einhverjir hˇpar ver­i illa ˙ti. Vi­ ˙tfŠrslu fiskvei­il÷gs÷gunnar misstu tugir ■˙sunda breskra sjˇmanna a­gang a­ ═slandsmi­um, sem ■eir h÷f­u haft allt frß 1412. Vi­ ur­um ■ß a­ taka lÝfshagsmuni Ýslensku ■jˇ­arinnar fram yfir atvinnuhagsmuni breskra sjˇmanna.

A­alatri­i­ er, a­ ekki ver­ur sÚ­, hvernig hŠgt hef­i veri­ a­ ganga skemmra en gert var me­ ney­arl÷gunum til a­ nß sama ßrangri. Hitt er anna­ mßl, a­ mikilvŠgara var Ý ■ßgu st÷­ugleika a­ rˇa innlenda sparifjßreigendur en erlenda skuldabrÚfaeigendur, sem hef­u lÝka ßtt a­ hafa betri skilyr­i en a­rir til a­ meta ßhŠttu. Ůegar upp var sta­i­ voru skuldabrÚfaeigendur eflaust lÝka betur settir en ella vi­ ■a­, a­ ney­arßstandi var afstřrt. Ůa­ hef­i ekki veri­ ■eim Ý hag, a­ Ýslenska hagkerfi­ hef­i hruni­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. ßg˙st 2017.)


Voru ney­arl÷gin eignaupptaka?

═ Icesave-deilunni fullyrti Vilhjßlmur ┴rnason heimspekiprˇfessor (Ý FrÚttabla­inu 9. aprÝl 2011), a­ ney­arl÷gin frß 6. oktˇber 2008 hef­u fali­ Ý sÚr mismunun milli innlendra og erlendra innstŠ­ueigenda. Ůa­ var rangt: Kr÷fum allra innstŠ­ueigenda var samkvŠmt l÷gunum veittur forgangur fram yfir a­rar kr÷fur. Ef um mismunun var a­ rŠ­a, ■ß var h˙n milli innstŠ­ueigenda annars vegar og skuldabrÚfaeigenda hins vegar.

Nokkrir skuldabrÚfaeigendur h÷f­u­u einmitt mßl gegn slitastjˇrn Landsbankans til a­ fella ■ennan forgang ˙r gildi. HŠstirÚttur ˙rskur­a­i hins vegar Ý oktˇber 2011, a­ ney­arl÷gin stŠ­ust stjˇrnarskrß. ١tt flestir ═slendingar hafi ■ß sennilega anda­ lÚttar, hef­i r÷kstu­ningur rÚttarins mßtt vera skřrari. ═ sÚratkvŠ­i taldi Jˇn Steinar Gunnlaugsson um a­ rŠ­a afturvirka eignauppt÷ku hjß afm÷rku­um hˇpi, sem vŠri ˇheimil samkvŠmt stjˇrnarskrß. SamkvŠmt nřrri bˇk ┴sgeirs Jˇnssonar og Hersis Sigurgeirssonar voru um tÝu milljar­ar evra Ý raun fŠr­ir me­ ney­arl÷gunum frß skuldabrÚfaeigendum til innstŠ­ueigenda.

R÷k Jˇns Steinars eru einf÷ld og skřr, og ■eim ■arf a­ svara. En til er svar vi­ ■eim, sem heilagur Tˇmas af AkvÝnas setti fram Ý Summa Theologica, II. bˇk, II. hluta, Spurningu 67, grein 7. äEkkert kemur Ý veg fyrir, a­ a­ger­ hafi tvennar aflei­ingar, ■ar sem a­eins ÷nnur var Štlunarverk og hin ekki.ô Ůetta er Ý ka■ˇlskri heimspeki kalla­ l÷gmßli­ um tvennar aflei­ingar. Til dŠmis kann tilraun til a­ bjarga lÝfi ■unga­rar konu fyrirsjßanlega a­ valda fˇsturlßti, en s˙ aflei­ing var ekki Štlunarverk og a­ger­in ■ess vegna ekki nau­synlega fordŠmanleg af ■eirri ßstŠ­u.

Ătlunin me­ ney­arl÷gunum var ekki a­ taka upp fÚ annarra kr÷fuhafa og fŠra til sparifjßreigenda, heldur a­ afstřra upplausn ß ═slandi vi­ hrun bankanna, jafnvel ney­arßstandi. SamkvŠmt l÷gmßlinu um tvennar aflei­ingar voru ney­arl÷gin ■vÝ ekki ˇrÚttmŠt eignaupptaka, ■ˇtt fyrirsjßanlega leiddi af ■eim, a­ fÚ fŠr­ist milli hˇpa.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. j˙lÝ 2017.)


┴takanleg saga kvenhetju

Fyrir nokkrum ßrum kom ˙t ß Ýslensku lŠsileg bˇk, Engan ■arf a­ ÷funda, eftir bandarÝsku bla­akonuna Barb÷ru Demick, en ■ar segir frß ÷rl÷gum nokkurra einstaklinga frß Nor­ur-Kˇreu.

N˙ hefur Almenna bˇkafÚlagi­ gefi­ ˙t a­ra bˇk um Nor­ur-Kˇreu, ekki sÝ­ri, Me­ lÝfi­ a­ ve­i, eftir Yeonmi Park, sem er a­eins 24 ßra, fŠdd Ý oktˇber 1993. Foreldrar Park voru tilt÷lulega vel stŠ­ eftir ■vÝ, sem ger­ist Ý Nor­ur-Kˇreu, uns hungursney­ skall ■ar ß um mi­jan tÝunda ßratug og fˇlk var­ a­ bjarga sÚr sjßlft. Tali­ er, a­ m÷rg hundru­ ■˙sund manns hafi ■ß solti­ Ý hel. Fa­ir Park hˇf svartamarka­sbrask til a­ hafa Ý og ß fj÷lskyldu sÝna, en var sendur Ý ■rŠlab˙­ir. Mˇ­ir hennar var lÝka um skei­ fangelsu­.

ŮŠr mŠ­gur ßkvß­u vori­ 2007 a­ flřja nor­ur til KÝna. En smyglararnir, sem fengnir voru til a­ koma ■eim yfir landamŠrin, stundu­u mansal. Strax og til KÝna kom, var mˇ­ur Park nau­ga­ og sÝ­ar henni sjßlfri, og bß­ar voru ■Šr seldar Ý nau­ungarhjˇnab÷nd. Ma­urinn, sem tˇk Park a­ sÚr, lag­i ßst ß hana, en fˇr misjafnlega me­ hana. ŮŠr mŠ­gur gßfust ekki upp, og tˇkst ■eim Ý febr˙ar 2009 a­ komast til MongˇlÝu eftir margra sˇlarhringa gang Ý fimbulkulda yfir GˇbÝ-ey­im÷rkina. Ůar bei­ ■eirra ˇvissa, sem lauk me­ ■vÝ, a­ su­ur-kˇresk stjˇrnv÷ld fengu ■Šr afhentar. Lřsing Park ß vandanum vi­ a­ ver­a skyndilega frjßls og ■urfa a­ velja og hafna er ekki sÝ­ur forvitnileg en ß k˙guninni Ý Nor­ur-Kˇreu og hremmingum Ý KÝna og MongˇlÝu.

Park haf­i ekki noti­ skˇlag÷ngu Ý m÷rg ßr, en h˙n vann ■a­ upp me­ kappsemi samfara gˇ­um gßfum, lŠr­i ensku og ÷­la­ist sjßlfstraust. H˙n slˇ Ý gegn Ý al■jˇ­legum sjˇnvarps■Štti hausti­ 2014, og ß tveimur d÷gum horf­u 50 milljˇnir manna ß rŠ­u hennar ß Youtube. Bˇk hennar kom ˙t ß ensku hausti­ 2015, og stundar h˙n n˙ hßskˇlanßm Ý BandarÝkjunum, jafnframt ■vÝ sem h˙n vekur ÷tullega athygli ß mannrÚttindabrotum Ý Nor­ur-Kˇreu.

Er ekki samlÝ­unin uppspretta hins Š­sta s÷ngs? SamlÝ­unin me­ ■eim ┴stu Sˇllilju og Yeonmi Park ß j÷r­inni?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. j˙nÝ 2017.)


Kammerherrann fŠr fyrir kampavÝni

Um skei­ h÷f­u sumir Ýslenskir fj÷lmi­lar mikinn ßhuga ß tapi Se­labankans af 500 milljˇn evra ney­arlßni til Kaup■ings, sem veitt var Ý mi­ju bankahruninu, 6. oktˇber 2008. Ůegar Ý ljˇs kom, a­ Mßr Gu­mundsson var ßbyrgur fyrir tapinu, ekki DavÝ­ Oddsson, misstu ■essir fj÷lmi­lar skyndilega ßhuga ß mßlinu.

Fyrir ney­arlßninu, sem veitt var eftir ßkv÷r­un rÝkisstjˇrnarinnar, tˇk Se­labankinn, sem ■ß var undir forystu DavÝ­s, allsherjarve­ Ý FIH-banka Ý Danm÷rku, sem ■ß var Ý eigu Kaup■ings. Eftir fall Kaup■ings leysti Se­labankinn til sÝn ve­i­. Ůegar Mßr var or­inn se­labankastjˇri, ßkva­ hann hausti­ 2010 a­ selja FIH-bankann hˇpi danskra fjßrfesta fyrir 5 milljar­a danskra krˇna, ■ß 670 milljˇnir evra. ┴ me­al kaupenda voru hinn ÷flugi ATP lÝfeyrissjˇ­ur og au­mennirnir Christian Dyvig og Fritz Schur kammerherra, en hann er vinur og fer­afÚlagi Hinriks drottningarmanns.

Sß hŠngur var ß, a­ a­eins skyldu greiddir ˙t 1,9 milljar­ar (255 milljˇnir evra), en frß eftirst÷­vum skyldi draga bˇkfŠrt tap FIH banka til ßrsloka 2014. Hinir nřju eigendur flřttu sÚr a­ fŠra allt tap ß ■etta tÝmabil. Jafnframt veitti danska rÝki­ ■eim ÷flugan stu­ning. Ůa­ framlengdi lßnalÝnu til bankans, tˇk vi­ ßhŠttus÷mum fasteignalßnum hans og veitti ATP lÝfeyrissjˇ­num sÚrstaka undan■ßgu til a­ eiga meira en helming Ý bankanum.

Dyvig, Schur og a­rir eigendur loku­u bankanum Ý nokkrum ßf÷ngum, en sitja eftir me­ eigi­ fÚ hans, sem er n˙ meti­ ß um fjˇra milljar­a danskra krˇna, 60 milljar­a Ýslenskra krˇna. Se­labankinn vir­ist ekkert geta fengi­ af ■essu mikla fÚ. Hann tapar m÷rgum tugum milljar­a.

N˙ hafa Dyvig og Schur fengi­ nřjan gla­ning, sem fari­ hefur fram hjß Ýslenskum fj÷lmi­lum. Ůeir unnu 15. september 2016 mßl fyrir Evrˇpudˇmstˇlnum um ■a­, a­ stu­ningur danska rÝkisins vi­ ■ß hef­i ekki veri­ ˇe­lilegur, svo a­ ■eir fß endurgreiddar 310 milljˇnir danskra krˇna (n˙ um 4,6 milljar­ar Ýslenskra krˇna), sem framkvŠmdastjˇrn ESB haf­i ß­ur krafi­ ■ß um fyrir stu­ninginn. Schur kammerherra ß ■vÝ fyrir kampavÝni Ý veislum me­ konungsfj÷lskyldunni, og Ý d÷nskum hallars÷lum hlřtur a­ glymja hlßtur yfir sau­unum uppi ß ═slandi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. j˙nÝ 2017.)


═slenska blˇ­i­ ˇlgar

═ sÝ­ustu viku sag­i Úg hÚr frß ■vÝ, a­ Úg rakst ß Ýslenskulegt nafn, ■egar Úg sko­a­i lista um 100 rÝkustu menn Danmerkur ßri­ 2015. Ůa­ var dßnarb˙ Haldors Tops°es efnaverkfrŠ­ings. ╔g lag­ist Ý gr˙sk og komst a­ ■vÝ, a­ Haldor var afkomandi Halldˇrs ThorgrÝmsens sřslumanns og Finns Jˇnssonar biskups. Langamma hans var dˇttir Halldˇrs sřslumanns, SigrÝ­ur ThorgrÝmsen. N˙ hefur Baldur SÝmonarson efnafrŠ­ingur sent mÚr frekari frˇ­leik um ■ennan au­j÷fur me­ Ýslenskt blˇ­ Ý Š­um.

Danska verkfrŠ­ingafÚlagi­ sŠmdi Haldor Tops°e nafnbˇtinni äverkfrŠ­ingur aldarinnarô ßri­ 1999. FyrirtŠki hans, samnefnt honum, framlei­ir kÝsil Ý hßlflei­ara Ý t÷lvum og sÝmum og ˙tbřr efnahvata (katalysatora), sem eru nota­ir Ý ßbur­arframlei­slu. FyrirtŠki­ er enn Ý eigu fj÷lskyldunnar, og er sonur Haldors, Henrik, forstjˇri. Svo einkennilega vill til, a­ daginn eftir a­ pistill minn um Haldor Tops°e birtist, var dagskrß um ■ennan merka frumkv÷­ul Ý danska sjˇnvarpinu, TV2.

╔g benti lÝka ß ■a­, a­ hinn kunni danski rith÷fundur ß 19. ÷ld, Vilhelm Tops°e, ritstjˇri Dagbladet og skßldsagnah÷fundur, brautry­jandi Ý raunsŠisbˇkmenntum, var afabrˇ­ir au­j÷fursins. En annar afkomandi Halldˇrs ThorgrÝmsens og Finns Jˇnssonar er lÝka danskur rith÷fundur, Vilhelm Tops°e yngri, sem hefur gefi­ ˙t nokkrar skßlds÷gur. Baldur SÝmonarson rifjar upp, a­ hann er kvŠntur s÷ngkonunni Elisabeth Meyer-Tops°e, sem hefur nokkrum sinnum haldi­ tˇnleika ß ═slandi og einnig kennt řmsum ═slendingum s÷ng. Er h˙n a­allega kunn fyrir hlutverk sÝn Ý s÷ngleikjum Wagners.

Morgunbla­inu birtist 10. september 1995 vi­tal vi­ ■au hjˇn, sk÷mmu ß­ur en Elisabeth hÚlt hÚr fyrst tˇnleika. Ma­ur hennar kva­st ■ß vera enn ßhugasamari en h˙n um ═sland. äLangamma hans var Ýslensk, og hann segir afkomendurna vera ßkaflega stolta af Ýslensku Štterni sÝnu, auk ■ess sem ■eir noti ■a­ til a­ skřra skaphita sinn. Ůegar ■eim renni Ý skap, ßlÝti ■eir, a­ Ýslenska blˇ­i­ Ý ■eim ˇlgi.ô

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 1. j˙lÝ 2017.)


Au­j÷fur af Ýslenskum Šttum

═ rannsˇknum mÝnum ß bankahruninu 2008 rakst Úg ß ■a­, a­ danski fjßraflama­urinn Christian Dyvig rata­i ßri­ 2015 ß lista um 100 rÝkustu Danina vegna grˇ­a sÝns af kaupum ß FIH-banka. ╔g tˇk ■ß eftir ■vÝ, a­ ß sama lista var dßnarb˙ Haldors Tops°es og raunar Ý tÝunda sŠti me­ 7,2 milljar­a danskra krˇna eign (um 110 milljar­ar Ýslenskra krˇna). Fornafni­ hljˇma­i kunnuglega, og eftir nokkurt gr˙sk komst Úg a­ ■vÝ, a­ ■essi danski au­j÷fur var Ýslenskur a­ langfe­gatali.

Haldor Tops°e fŠddist 1913, ger­ist efnaverkfrŠ­ingur og stofna­i fyrirtŠki 1940, sem ber heiti hans og stendur enn framarlega Ý efnai­na­i ß al■jˇ­avettvangi. Hann lÚst 2013, sk÷mmu ß­ur en hann hef­i or­i­ hundra­ ßra. Fa­ir hans var Flemming Tops°e li­sforingi, en afi hans Haldor Tops°e, kunnur danskur efnafrŠ­ingur og fÚlagi Ý danska VÝsindafÚlaginu. Mˇ­ir Haldors eldra var hßlf-Ýslensk, SigrÝ­ur ThorgrÝmsen. H˙n var dˇttir Halldˇrs ThorgrÝmsens, sem fŠddist byltingarßri­ 1789, lŠr­i l÷g Ý Danm÷rku og var sřsluma­ur Ý Gullbringu- og Kjˇsarsřslu 1814ľ1818, en dŠmdur frß embŠtti. Hann var sÝ­ar rekinn ˙r skrifarastarfi og lÚst Ý umkomuleysi Ý Laugarnesi 1846. Halldˇr var sonur Gu­mundar dˇmkirkjuprests ŮorgrÝmssonar og og konu hans SigrÝ­ar Halldˇrsdˇttur prˇfasts Finnssonar biskups.

Eftir a­ Halldˇr ThorgrÝmsen missti embŠtti, sendi hann konu sÝna og dˇttur til Danmerkur. SigrÝ­ur giftist S°ren Christian Tops°e, sem var bŠjarfˇgeti Ý smßbŠnum Skelsk°r ß Su­vestur-Sjßlandi. Annar sonur ■eirra SigrÝ­ar var Vilhelm Tops°e, ritstjˇri hŠgra bla­sins Dagbladet Ý Kaupmannah÷fn og kunnur rith÷fundur Ý Danm÷rku. SigrÝ­ur var raunar lÝka langamma prˇfessors Peters Bredsdorffs, sem ger­i a­alskipulag ReykjavÝkur 1962.

Haldor Tops°e kom til ═slands 1951, rannsaka­i nřtingu jar­varma ß ═slandi og skrifa­i um ■a­ skřrslu. En ßri­ sem hann lÚst, 2013, kom ˙t bˇk samnefnd honum eftir danska bla­amanninn Thomas Larsen. ═ vi­tali vi­ bˇkarh÷fund kva­ Tops°e afa sinn og nafna hafa tali­, a­ Tops°e-Šttin hef­i noti­ sterkra Ýslenskra erf­avÝsa (gena). Haldor eldri hef­i veri­ stoltur af ■vÝ a­ geta raki­ Šttir sÝnar til Gunnlaugs Ormstungu og Egils SkallagrÝmssonar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. j˙nÝ 2017.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband