Ljˇni­ Ý Luzern

Lionmonumentlucerne═ gr˙ski mÝnu Ý ritum ■eirra Karls Marx og Fri­riks Engels tˇk Úg eftir ■vÝ, a­ ■ar er ß einum sta­ minnst ß Ýslenska myndh÷ggvarann Bertel Thorvaldsen. Ůa­ er Ý grein eftir Engels frß ■vÝ Ý nˇvember 1847 um svissneska borgarastrÝ­i­. Engels haf­i ekkert gott a­ segja um Svisslendinga, sem vŠru frumstŠ­ fjalla■jˇ­ og leg­u ŠtÝ­ afturhalds÷flum li­. VŠri ■eim helst saman a­ jafna vi­ Nor­menn, sem lÝka vŠru ■r÷ngsřn ˙tkjßlka■jˇ­.

Enn fremur sag­i Engels: „Menn skyldu ekki Štla, a­ ■essir mßlali­ar vŠru taldir ˙rhrak ■jˇ­a sinna e­a a­ ■eim vŠri afneita­ af l÷ndum sÝnum. Hafa Ýb˙ar Luzern ekki fengi­ hinn rÚtttr˙a­a ═slending Thorvaldsen til a­ a­ h÷ggva Ý klett vi­ borgarhli­i­ stˇrt ljˇn? Ůa­ er sŠrt spjˇti, en verndar til hinstu stundar liljuprřddan skj÷ld Bourbon-Šttarinnar me­ loppu sinni, og ß ■etta ß vera til minningar um hina f÷llnu Svisslendinga 10. ßg˙st 1792 vi­ Louvre! ┴ ■ennan veg hei­rar svissneska bandalagi­ hina f÷lu ■jˇnustulund sona sinna. Ůa­ lifir ß ■vÝ a­ selja menn og heldur ■a­ hßtÝ­legt.“

TvŠr villur eru a­ vÝsu Ý frßs÷gn Engels. Thorvaldsen ger­i ekki sjßlfur hina frŠgu h÷ggmynd Ý klett vi­ Luzern, heldur var ■a­ Lukas Ahorn, sem hjˇ hana Ý bergi­ eftir uppdrŠtti Thorvaldsens. Og svissnesku hermennirnir fÚllu ekki Ý bardaga um Louvre-h÷ll 1792, heldur ■egar ParÝsarm˙gurinn rÚ­st ß Tuileries-h÷ll, ■ar sem franska konungsfj÷lskyldan haf­ist ■ß vi­. Lßgu um sex hundru­ Svisslendingar Ý valnum, er yfir lauk. ═ sveit franskra ■jˇ­var­li­a, sem einnig v÷r­u konungsh÷llina, var HervÚ de Tocqueville, fa­ir hins frŠga rith÷fundar Alexis, sem greindi Fr÷nsku stjˇrnarbyltinguna af skarpskyggni, og var HervÚ einn fßrra, sem komust lÝfs af. Konungsfj÷lskyldan leita­i skjˇls hjß L÷ggjafarsamkomunni, en ■a­ reyndist ekki traustara en svo, a­ konungur var hßlsh÷ggvinn Ý jan˙ar 1793 og ádrottning Ý oktober. Margir hafa lřst minnismerkinu Ý Luzern, ■ar ß me­al bandarÝski rith÷fundurinn Mark Twain, enski sagnfrŠ­ingurinn Thomas Carlyle og heimspekingurinn ┴g˙st H. Bjarnason, sem var ß fer­ um Sviss ßri­ 1902, en frßs÷gn hans birtist Ý Sumarbla­inu 1917.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. september 2020.)


StˇrlŠti a­ fornu og nřju

Gu­mundur Finnbogason landsbˇkav÷r­ur benti ß ■a­ fyrir l÷ngu, a­ verulegur samhljˇmur vŠri me­ si­frŠ­ikenningu Aristˇtelesar og bo­skap Hßvamßla. Kristjßn Kristjßnsson heimspekiprˇfessor hefur teki­ upp ■ennan ■rß­ Ý nokkrum frˇ­legum ritger­um. Kristjßn hefur sÚrstaklega rŠtt um dyg­ina stˇrlŠti, sem Aristˇteles lřsir Ý Si­frŠ­i NÝkomakkosar. ═ Ýslenskri ■ř­ingu Si­frŠ­innar eftir Svavar Hrafn Svavarsson er ■essi dyg­ k÷llu­ „mikillŠti“ og sagt af nokkurri lÝtisvir­ingu, a­ h˙n stangist ß vi­ si­fer­ishugmyndir okkar daga. ╔g tel ■ř­ingu Svavars Hrafns hŠpna, enda ß henni neikvŠ­ur blŠr. MikillŠti er anna­ nafn ß drambi. Dyg­ Aristˇtelesar var hins vegar fˇlgin Ý ■vÝ, a­ ma­ur vŠri stˇr Ý sni­um, vissi af ■vÝ og vŠri f˙s til a­ vi­urkenna ■a­. H˙n vŠri me­alhˇfsdyg­, en ß ÷­rum ja­rinum vŠri yfirlŠti og ß hinum vanmetakennd.

Eins og Gu­mundur og Kristjßn benda ß, var stˇrlŠti mikils meti­ ß ═slandi a­ fornu, en andstŠ­u ■ess var lřst Ý Hßvamßlum: LÝtilla sanda, lÝtilla sŠva, lÝtil eru ge­ guma. ╔g er hins vegar ˇsammßla Svavari Hrafni um, a­ stˇrmenni e­a afbur­amenn sÚu ekki lengur til, ■ˇtt ef til vill tali ■eir ekki allir dj˙pri r÷ddu e­a stÝgi ■ungt til jar­ar, eins og Aristˇteles lřsti ■eim. Sumir breg­a stˇrum svip yfir lÝti­ hverfi. Bestu dŠmin a­ fornu um stˇrlŠti eru tvŠr landnßmskonur. Au­ur dj˙p˙­ga fˇr vi­ tuttugusta mann til brˇ­ur sÝns Helga, en hann bau­ henni og helmingi li­s hennar vetrarvist. H˙n hvarf frß hin rei­asta og fˇr til annars brˇ­ur sÝns, Bj÷rns, sem bau­ ■eim ÷llum til sÝn, enda vissi hann af veglyndi systur sinnar. Steinunn hin gamla fˇr til frŠnda sÝns Ingˇlfs Arnarsonar, sem vildi gefa henni Rosmhvalanes. H˙n vildi kaupa j÷r­ina, en ekki ■iggja, og gaf fyrir heklu flekkˇtta.

═ skßlds÷gum Ayns Rands, Uppsprettunni og Undirst÷­unni, eru hetjurnar stˇrlßtar Ý skilningi Aristˇtelesar og Forn-═slendinga. Howard Roark lŠtur a­ra ekki segja sÚr fyrir verkum. John Galt neitar a­ vera ■rŠll m˙gsins. Hank Rearden vill uppskera eins og hann sßir. Hvarvetna eru til menn, sem geta or­i­ afbur­amenn. En ■ar eru lÝka til menn, sem vilja ver­a afŠtur. Skßlds÷gur Rands eru um afbur­amenn, sem vinna fyrir sjßlfa sig, ekki afŠturnar. StˇrlŠti er ekki ˙relt dyg­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. september 2020.)


Kaldar kve­jur

═ ═slendinga s÷gum eru ■rÝr l÷­rungar s÷gulegir. Au­ur VÚsteinsdˇttir tˇk fÚ ■a­, sem reynt var a­ bera ß hana, til a­ h˙n seg­i til manns sÝns, og rak Ý nasir Eyjˇlfs hins grßa. „Skaltu ■a­ muna, vesall ma­ur, me­an ■˙ lifir a­ kona hefur bari­ ■ig.“ Ůorvaldi Halldˇrssyni, fyrsta manni Gu­r˙nar ËsvÝfursdˇttur, sinna­ist svo vi­ hana sakir ey­slusemi hennar, a­ hann rak henni kinnhest. „N˙ gafstu mÚr ■a­ er oss konum ■ykir miklu skipta a­ vÚr eigum vel a­ gert en ■a­ er litaraft gott,“ sag­i h˙n. Gunnar ß HlÝ­arenda missti eitt sinn stjˇrn ß sÚr, eftir a­ kona hans, Hallger­ur Langbrˇk, haf­i lßti­ stela mat, og l÷­runga­i hana. Ůegar hann l÷ngu sÝ­ar ba­ um lokk ˙r hßri hennar til a­ nota Ý bogastreng, ■ß er ˇvinir hans sˇttu a­ honum, sag­i h˙n: „Ůß skal Úg n˙ muna ■Úr kinnhestinn og hir­i eg aldrei hvort ■˙ ver­ ■ig lengur e­a skemur.“

FrŠgasti l÷­rungurinn eftir ■a­ var sß, sem Hermann Jˇnasson forsŠtisrß­herra veitti Brynjˇlfi Bjarnasyni, foringja Ýslenskra komm˙nista, Ý rß­herraherberginu Ý Al■ingish˙sinu 14. mars 1940, eftir a­ ■eim haf­i or­i­ sunduror­a um vetrarstrÝ­i­ finnska, en StalÝn haf­i rß­ist ß Finna nokkrum mßnu­um ß­ur, og studdi Brynjˇlfur StalÝn ˇlÝkt flestum ═slendingum. Svo sem vi­ var a­ b˙ast, haf­i Ůjˇ­viljinn, mßlgagn komm˙nista (sem n˙ k÷llu­u sig sˇsÝalista) hin verstu or­ um Hermann.

═ nř˙tkominni bˇk Kjartans Ëlafssonar um Ýslensku sˇsÝalistahreyfinguna er rifja­ upp, a­ ß flokks■ingi SˇsÝalistaflokksins Ý nˇvember 1966 var hart deilt um, hvort leggja Štti flokkinn ni­ur og gera Al■ř­ubandalagi­ (sem veri­ haf­i kosningabandalag) a­ stjˇrnmßlaflokki. Brynjˇlfur Bjarnason var ■vÝ andvÝgur, en var­ undir. Kjartan haf­i haft forystu um mßli­, en hann segir Ý bˇkinni, a­ hann hafi veri­ ß lei­ ˙t Ý lok ■ingsins, ■egar Brynjˇlfur hafi gengi­ upp a­ honum og reki­ honum l÷­rung (bls. 455). Raunar bŠtir Kjartan ■vÝ vi­, a­ hann hafi tvisvar sÚ­ hinn a­alforingja Ýslenskra sˇsÝalista, Einar Olgeirsson, slß til manna, ■egar hann reiddist. Vi­ hin hljˇtum a­ ■akka okkar sŠla fyrir a­ hafa aldrei veri­ Ý flokki me­ ■essum m÷nnum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. september 2020.)


Selurinn Snorri

Ůegar Úg var barn a­ aldri fyrir r÷skum sextÝu ßrum, gleypti Úg Ý mig s÷guna um Selinn Snorra eftir norska teiknarann og rith÷fundinn Fri­■jˇf (Frithjof) SŠlen. Ůa­ fˇr ■ß au­vita­ fram hjß mÚr, a­ riti­ er ekki a­eins skemmtileg myndasaga handa b÷rnum, heldur lÝka snj÷ll dŠmisaga um hernßm Noregs. Snorri er saklaus kˇpur Ý ═shafinu, sem veit ekki af neinum hßska, en er tr˙gjarn og ˇvarfŠrinn. Vinir hans eru a­rir selir og rostungurinn Skeggi frŠndi. En hann ß lÝka ˇvini. Honum stafar hŠtta af Ýsbirninum Vo­a, sem er tßkn r˙ssneskra komm˙nista, en Hitler og StalÝn voru Ý bandalagi frß 1939 til 1941 og hrundu saman af sta­ seinni heimsstyrj÷ld. Mßvahjˇnin Sultur og Sv÷ng eru ß sveimi Ý kringum selina, en ■au eru fulltr˙ar norsku kvislinganna. Ůau eru me­ glampa Ý gulum augunum og rau­ merki yfir ■eim. „Ůa­ var eins og ■au vŠru alltaf a­ bÝ­a eftir einhverju.“ Snorri er ginntur Ý hŠttufer­ ß Ýsjaka, en Ý kringum hann er hßhyrningurinn Glefsir ß sveimi og hyggur ß illt. Hvalurinn er tßkn ■řskra nasista. S÷gunni lřkur vel, ■vÝ a­ saman lei­a Snorri og Skeggi frŠndi Glefsi Ý gildru, og vinnur Skeggi, sem er tßkn bresku ■jˇ­arinnar, ß Glefsi.

Fri­■jˇfur notar dřras÷gu til a­ koma bo­skap sÝnum ß framfŠri eins og George Orwell Ý DřrabŠ, en s˙ saga er um sorgleg endalok r˙ssnesku byltingarinnar. Sjßlfur er Fri­■jˇfur a­allega Ý list sinni undir ßhrifum frß bandarÝska teiknimyndah÷fundinum Walt Disney. Bˇkin kom ˙t ß norsku hausti­ 1941, r÷sku ßri eftir a­ nasistar hernßmu Noreg, og var h˙n b÷nnu­ innan mßna­ar, en ˙tgefandinn haf­i veri­ vara­ur vi­, og var bˇkin ■ß uppseld frß honum. H÷fundurinn bar­ist Ý andspyrnuhreyfingunni norsku og flř­i til Bretlands ßri­ 1944, en sneri heim Ý strÝ­slok. Rit hans er fj÷rlega skrifu­ barnabˇk me­ vel ger­um myndum, sem lesa mß sem sjßlfstŠtt Švintřri um dřralÝf Ý ═shafinu, og kom h˙n ˙t ß sŠnsku 1946 og ß ensku og Ýslensku 1950. Sagan hefur noti­ fßdŠma vinsŠlda hÚr ß landi og komi­ ˙t Ý sex ˙tgßfum, en einnig veri­ sett upp Ý Leikbr˙­ulandi. Snorri selur er au­vita­ fulltr˙i norsku ■jˇ­arinnar, og ■a­ er engin tilviljun, a­ Fri­■jˇfur teiknari velur honum nafn hins Ýslenska sagnritara, sem skrß­i s÷gu Nor­manna frß ÷ndver­u.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. september 2020.)


Hva­ skřrir rith÷fundarferil Snorra?

2.1 Snorri_sturluson_1930Eftir ■vÝ sem Úg sko­a betur rith÷fundarferil Snorra Sturlusonar, myndast skřrar tilgßta um hann Ý mÝnum huga. H˙n er ■essi: Snorri semur Eddu, ß­ur en hann fer ß fund Noregskonungs, Ý ■vÝ skyni a­ endurvekja skßldskaparlistina, hef­bundna a­fer­ ═slendinga til a­ afla sÚr fjßr og frama Ý konungsgar­i. Ůegar hann kemur til Noregs 1218, eru ■eir Hßkon konungur og Sk˙li jarl Švarei­ir ═slendingum fyrir ßt÷k vi­ norska kaupmenn. Hafa ■eir vi­ or­ a­ senda her til ═slands. Snorri ver­ur ■ess ßskynja, a­ ■eir Štli raunar a­ ganga lengra og leggja undir sig ═sland. Hann vill sjßlfur, a­ ═slendingar sÚu vinir konungs, ekki ■egnar. NŠrtŠkt er ■vÝ a­ fri­a konung me­ blÝ­mŠlum, en setjast vi­ ■a­, ■egar heim kemur 1220, a­ semja s÷gu ■ess konungs, sem ß­ur haf­i ßrangurslaust seilst til mannaforrß­a ß ═slandi, Ëlafs digra, n˙verandi konungi til eftirbreytni.

Snorri semur ■essa s÷gu, Ëlafs s÷gu helga, fyrst allra konungasagna, og er ris hennar, ■egar Einar ŮverŠingur flytur rŠ­u sÝna ß Al■ingi 1024 og minnir ß, a­ konungar sÚu misjafnir, sumir gˇ­ir og a­rir vondir, og sÚ ■vÝ best a­ hafa engan konung. ═ henni er lÝka rŠ­a ١rgnřs l÷gmanns til SvÝakonungs 1018 um, a­ hann skuli settur af, haldi hann ekki fri­ og l÷g vi­ bŠndur. Snorri hefur frjßlsari hendur um a­ bera SvÝakonungi illa s÷guna en Ëlafi digra, dřrlingi norsku kirkjunnar.

SÝ­an ßkve­ur Snorri a­ teygja verki­ Ý bß­ar ßttir, skrifa heildars÷gu Noregskonunga, Heimskringlu. Hann gerir ■ar greinarmun ß hinum gˇ­u konungum, sem hÚldu sk÷ttum Ý hˇfi og virtu hin fornu l÷g, og hinum vondu, sem voru ßgjarnir og ˇfri­samir. Framarlega Ý Heimskringlu setur hann s÷gu, sem hann hefur eflaust sami­ sjßlfur eins og rŠ­ur Einars og ١rgnřs. H˙n er um landvŠttirnar, sem verja ═sland, en me­ henni er Snorri a­ segja Noregskonungi, a­ erfi­ara kunni a­ vera a­ leggja ═sland undir sig me­ hervaldi en hann haldi. Snorri er eins og Sighvatur ١r­arson ß undan honum hinn fullkomni hir­ma­ur. Hann segir konungi ˇbeint hug sinn Ý rŠ­um Einars og ١rgnřs og s÷gunni um landvŠttirnar. Heimskringla er Bers÷glismßl Ý ˇbundnu mßli.

Jafnframt er Heimskringla Ý raun um ßrekstur tveggja stjˇrnmßlahugmynda, hinnar fornu germ÷nsku hugmyndar um Genossenschaft, lř­vald, jafningjasamband, eins og var ß ═slandi, og hinnar nřju hugmyndar, sem kemur frß Rˇm, um Herrschaft, drottinvald, konungsstjˇrn, eins og haf­i myndast Ý Noregi, en um ■ann ßrekstur mŠtti segja margt.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. ßg˙st 2020.)


Popper og ═sland

20.2 Popper.youngHÚr Ý bla­inu hef Úg bent ß, a­ sumir kunnustu heimspekingar s÷gunnar hafa minnst ß ═slendinga. Rousseau sag­i, a­ Ýslenskir nßmsmenn Ý Kaupmannah÷fn yndu sÚr ■ar svo illa, a­ ■eir řmist veslu­ust upp og gŠfu upp ÷ndina e­a drukknu­u Ý sjˇ, ■egar ■eir Štlu­u a­ synda aftur heim til ═slands. Marx og Engels v÷ldu ═slendingum hin verstu or­. Ůeir vŠru ruddar og sˇ­ar og Šttu ekkert gott skili­ frekar en a­rar afdala■jˇ­ir Evrˇpu.

Einn kunnasti heimspekingur tuttugustu aldar, Karl R. Popper, minntist lÝka ß ═slendinga ß einum sta­ Ý bˇkum sÝnum. Hann var a­ andmŠla hugmyndinni um ■jˇ­rÝki. Eina dŠmi­, sem honum gŠti hugkvŠmst um, a­ sami hˇpur deildi s÷gu, tungu, landi og rÝki, vŠri ═sland. Popper bŠtti ■ˇ vi­, a­ Atlantshafi­ skildi ═sland frß ÷­rum l÷ndum og a­ ═slendingar sŠju ekki sjßlfir um landvarnir, heldur treystu ß samstarfi­ innan Atlantshafsbandalagsins. ═sland vŠri ■ess vegna ekki eins skřr undantekning frß reglunni og virtist fljˇtt ß liti­ vera.

Ůegar Úg heimsˇtti Popper 31. jan˙ar 1985 Ý Penn Ý Buckinghamshire til ■ess a­ rŠ­a vi­ hann um heimsins b÷l og b÷lvabŠtur, spur­i hann mig brosandi, hvort Úg hef­i teki­ eftir ■essum ummŠlum. Jß, Úg haf­i gert ■a­. Hann sag­i mÚr ■ß, a­ hann og kona hans hef­u ß nßmsßrum sÝnum Ý VÝnarborg laust fyrir 1930 haft mikinn ßhuga ß ═slandi. SÚrstaklega hef­u ■au hrifist af ■vÝ, a­ ═slendingar skyldu hafa fundi­ Vesturheim, en um lei­ hef­u ■au velt ■vÝ mj÷g fyrir sÚr, hvers vegna bygg­ norrŠnna manna ß GrŠnlandi skyldi hafa lagst ni­ur.

Fundur Vesturheims var au­vita­ sÚrstakt afrek, eins og Popper benti ß. En gßtan um bygg­ina Ý GrŠnlandi er enn ˇleyst, ■ˇtt mÚr finnist lÝklegast, a­ sÝ­ustu Ýb˙arnir hafi řmist falli­ fyrir In˙Ýtum (sem fornmenn k÷llu­u SkrŠlingja) e­a hrakist til ═slands og blandast ■ar ■jˇ­inni. Ef til vill eiga vÝsindamenn okkar eftir a­ rß­a ■essa gßtu.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 22. ßg˙st 2020.)


Fyrra Samherjamßli­: Hli­stŠ­ur

═ ßg˙st 2020 birti Samherji myndband um frÚttaflutning RÝkis˙tvarpsins af mßli frß 2012, sem snerist um fiskver­ og skilaskyldu og kalla mŠtti fyrra Samherjamßli­ til a­ greina ■a­ frß nřlegra mßli, en ■a­ snřst um umsvif fyrirtŠkisins Ý NamibÝu. Ůrßtt fyrir margra ßra rannsˇkn Ý ■essu fyrra mßli var ni­ursta­a saksˇknara s˙, a­ ekki vŠri tilefni til ßkŠru. SamkvŠmt myndbandinu birti RÝkis˙tvarpi­ mj÷g ˇnßkvŠmar frÚttir af ■essu mßli. Ůa­ vitna­i Ý skřrslu, sem sÝ­an hefur ekki reynst vera til. A­eins var um rŠ­a ˇfullkomin vinnug÷gn, sem lauma­ haf­i veri­ ˇl÷glega til frÚttamanns.

Rifjast ■ß upp tv÷ hli­stŠ­ mßl. ┴rin 2006–2008 haf­i Ůorvaldur Gylfason prˇfessor uppi stˇr or­ um, a­ tekjudreifing ß ═slandi vŠri or­in miklu ˇjafnari en Ý grannl÷ndum. Vitna­i hann Ý ˙treikninga ß svonefndum Gini stu­lum frß RÝkisskattstjˇraembŠttinu. En ■egar Ragnar ┴rnason prˇfessor grennsla­ist fyrir um ■essi g÷gn, kom Ý ljˇs, a­ embŠtti­ haf­i ekki reikna­ ˙t neina Gini stu­la og ■vÝ sÝ­ur afhent Ůorvaldi slÝka ˙treikninga. Ekki er vita­, hva­an Ůorvaldur fÚkk t÷lur sÝnar, en lÝklega hefur einhver starfsma­ur embŠttisins reikna­ ■Šr ˙t upp ß sitt eindŠmi fyrir hann. T÷lurnar voru auk ■ess ekki sambŠrilegar vi­ t÷lur frß ÷­rum l÷ndum, enda var og er tekjudreifing ß ═slandi einhver hin jafnasta Ý heimi.

┴ri­ 2007 hÚlt Jˇn Ëlafsson heimspekingur ■vÝ fram, a­ Al■jˇ­asamband komm˙nista, Komintern, hef­i veri­ andsn˙i­ stofnun SˇsÝalistaflokksins 1938. Vitna­i hann Ý minnisbla­ innan ˙r Komintern, ■ar sem starfsma­ur lÚt Ý ljˇs efasemdir um mßli­. ١r Whitehead prˇfessor benti ■egar ß, a­ vinnugagn vŠri anna­ en opinber afsta­a. Allt benti til ■ess, kva­ ١r, a­ ni­ursta­a Kominterns hef­i veri­ a­ sty­ja stofnun SˇsÝalistaflokksins, enda hef­i vi­ hana veri­ fari­ Ý hvÝvetna a­ fyrirmŠlum ■ess. Komm˙nistaflokkar ß Nor­url÷ndum hef­u sent flokknum heillaˇskaskeyti vi­ stofnunina, og samstarf hef­i strax tekist milli SˇsÝalistaflokksins og Kominterns, svo sem ■egar Kristinn E. AndrÚsson gaf Komintern skřrslu Ý Moskvu 1940 og ■ß­i fjßrstyrk. ╔g fann sÝ­an Ý g÷gnum SˇsÝalistaflokksins brÚf frß 1938, ■ar sem opinber talsma­ur Šskulř­ssamtaka Kominterns Ý Moskvu lřsti yfir ßnŠgju me­ hinn nřja flokk, og tekur ■a­ af ÷ll tvÝmŠli.

R÷kvillan Ý ÷llum ■remur dŠmunum er hin sama, a­ kynna vinnug÷gn sem endanlega ni­urst÷­u. Vanda­a heimildarřni vanta­i. En um Samherja mß hafa frŠg or­ frß nÝtjßndu ÷ld: Ůetta fyrirtŠki er Šgilega grimmt. Ůa­ ver sig, ef ß ■a­ er rß­ist.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 15. ßg˙st 2020.)


Hin hli­in ß sigrinum

Eitt af ■vÝ, sem menn lŠra Ý gr˙ski um s÷guna, er, a­ fleiri hli­ar eru ß henni en okkur voru kenndar Ý skˇlum. Enginn sag­i okkur til dŠmis frß ■vÝ, a­ Ý lok seinna strÝ­s voru ß milli tÝu og fjˇrtßn milljˇnir manna af ■řskum Šttum reknar til Ůřskalands frß heimkynnum sÝnum Ý Austur-Pr˙sslandi, Pˇllandi og TÚkkˇslˇvakÝu, ■ar sem fˇlki­ haf­i b˙i­ mann fram af manni. Tali­ er, a­ hßtt Ý milljˇn manns hafi lßtist Ý ■essum flutningum.

Miskunnarleysi ■řskra nasista Ý Mi­- og Austur-Evrˇpu Ý strÝ­inu afsakar ekki miskunnarleysi sigurvegaranna Ý seinna strÝ­i gagnvart fˇlki af ■řsku bergi brotnu, a­ minnsta kosti ekki a­ dˇmi ■eirra okkar, sem hafna hugmyndinni um samsekt ■jˇ­a, en tr˙a ß ßbyrg­ einstaklinga ß eigin ger­um og ekki neina s÷k ■eirra ß fŠ­ingarsta­ sÝnum.

Ůa­ var eitt af kyrrlßtum afrekum Ůjˇ­verja eftir strÝ­, a­ ■eir gßtu teki­ vi­ ÷llu ■essu fˇlki, ßn ■ess a­ allt fŠri ˙r skor­um. Ůetta voru mestu fˇlksflutningar mannkynss÷gunnar. Skřringin ß ■vÝ, hversu ˇtr˙lega vel tˇkst til, var tvÝ■Štt: Ůeir Konrad Adenauer og Ludwig Erhard h÷f­u komi­ ß atvinnufrelsi Ý Vestur-Ůřskalandi, svo a­ atvinnulÝfi­ ˇx hratt og ÷rugglega og allt ■etta a­komufˇlk fÚkk st÷rf. Og Ý ÷­ru lagi var tilt÷lulega au­velt fyrir hina nau­ugu innflytjendur a­ laga sig a­ a­stŠ­um, ■vÝ a­ ■eir deildu tungu og menningu me­ ■eim, sem fyrir voru. Í­rum ■rŠ­i gßtu ■eir veri­ fegnir a­ lenda ekki undir oki komm˙nista.

Adenauer var lÝka kŠnn stjˇrnmßlama­ur. ١tt hann vŠri viss um, a­ Ůjˇ­verjar myndu aldrei endurheimta ■au svŠ­i, sem af ■eim h÷f­u veri­ tekin, datt honum ekki Ý hug a­ segja ■a­ opinberlega. Hann leysti brřnan vanda fljˇtt og vel, en leyf­i tÝmanum og ■÷gninni a­ grŠ­a sßr s÷gunnar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 7. ßg˙st 2020.)


Barn e­a ˇvinur?

Nor­urlanda■jˇ­ir eru me­ rÚttu taldar einhverjar hinar ßgŠtustu Ý heimi. Ůess vegna ver­um vi­ hissa, ■egar vi­ rekumst ß dŠmi um hrottaskap e­a l÷gleysur hjß ■eim, svo sem ■egar 62 ■˙sund manns voru ger­ ˇfrjˇ, flestir ßn ■ess a­ vita af ■vÝ e­a gegn eigin vilja, Ý SvÝ■jˇ­ ßrin 1935–1975 e­a ■egar Nor­menn settu Ý seinna strÝ­i afturvirk l÷g um, a­ skrßning Ý nasistaflokkinn norska vŠri glŠpsamleg. ═ gr˙ski mÝnu ß d÷gunum rakst Úg ß ˇtr˙legt dŠmi.

═ strÝ­slok komust 250 ■˙sund ■řskir flˇttamenn til Danmerkur yfir Eystrasalt frß svŠ­um, sem veri­ h÷f­u undir yfirrß­um Ůjˇ­verja, en R˙ssar voru a­ hertaka. Allt ■etta fˇlk, einnig b÷rnin, var sett Ý sÚrstakar b˙­ir, umkringdar hßum gaddavÝrsgir­ingum. Danska lŠknafÚlagi­ sendi frß sÚr tilkynningu um, a­ lŠknar myndu ekki hlynna ß neinn hßtt a­ fˇlkinu, og danski Rau­i krossinn neita­i a­ veita ■vÝ a­sto­. Ůetta haf­i ■Šr aflei­ingar, a­ ■essir flˇttamenn, flestir allslausir og margir vannŠr­ir, dˇu unnv÷rpum, samtals um 13 ■˙sund manns. Af ■eim voru sj÷ ■˙sund b÷rn undir fimm ßra aldri. Enginn vafi er ß ■vÝ, a­ langflest barnanna dˇu vegna ■ess, a­ ■au fengu enga a­hlynningu lŠkna.

Fleira flˇttafˇlk dˇ en allir ■eir Danir, sem fÚllu Ý seinna strÝ­i. ┴ri­ 2006 gaf danski sagnfrŠ­ingurinn Kirsten Lylloff ˙t bˇkina Barn e­a ˇvinur? Umkomulaus ■řsk flˇttab÷rn Ý Danm÷rku 1945–1949 (Barn eller fjende? Uledsagede tyske flygtningeb°rn i Danmark 1945-1949), ■ar sem h˙n rekur ■essa ljˇtu s÷gu. Au­vita­ komu ■řskir nasistar fram af ˇtr˙legri grimmd Ý strÝ­inu, ■ˇtt raunar vŠri framfer­i ■eirra Ý Danm÷rku ekki eins harkalegt og vÝ­a annars sta­ar. En ■a­ rÚttlŠtir ekki, a­ nÝ­st sÚ ß umkomulausum smßb÷rnum. Sam■ykkt danska lŠknafÚlagsins er me­ ˇlÝkindum.

Er si­menningin a­eins ■unn skßn utan ß ß villimanninum? Breytast menn Ý nashyrninga, ■egar ■eir berjast vi­ nashyrninga, eins og lřst er Ý leikriti Ionescos?

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 1. ßg˙st 2020.)


StalÝn er hÚr enn

Forystumenn verkalř­sfÚlagsins Eflingar, Sˇlveig Jˇnsdˇttir og Vi­ar Ůorsteinsson, vir­ast vilja fŠra starfsemi ■ess langt aftur ß sÝ­ustu ÷ld, ■egar sumir tr˙­u ■vÝ, a­ kjarabŠtur fengjust me­ kjarabarßttu frekar en vexti atvinnulÝfsins: ■vÝ fleiri verkf÷ll, ■vÝ betra. Aflei­ingin ß ═slandi var vÝxlhŠkkun kaupgjalds og ver­lags, ■rßlßt ver­bˇlga, en ˇveruleg aukning kaupmßttar. Ůau Sˇlveig og Vi­ar kunna a­ vera lifandi dŠmi ■eirra ummŠla Hegels, a­ menn lŠri aldrei neitt af s÷gunni.

Rifjast n˙ upp, ■egar Ůjˇ­leikh˙si­ sřndi ßri­ 1977 leikriti­ StalÝn er ekki hÚr eftir VÚstein L˙­vÝksson. A­als÷guhetjan er gamall sˇsÝalisti, sem vill ekki vi­urkenna, a­ stalÝnisminn hafi brug­ist. Ůegar fj÷lskyldan flytur Ý nřja Ýb˙­, heimtar kona hans, a­ hann selji bŠkur sÝnar um sˇsÝalisma. „Vi­ ver­um a­ fara a­ gera hreint,“ segir h˙n.

Ef til vill var ■ˇ ekki vi­ ÷­ru a­ b˙ast af ■eim Sˇlveigu og Vi­ari. Sˇlveig er dˇttir Jˇns M˙la ┴rnasonar, sem var einn dyggasti stalÝnisti ß ═slandi. Hann var lengi ß framfŠri Kristins E. AndrÚssonar, sem tˇk vi­ mest÷llu R˙ssagullinu ß ═slandi, eins og skj÷l fundust um Ý Moskvu eftir hrun Rß­stjˇrnarrÝkjanna. Ůegar Steinn Steinarr og Agnar ١r­arson gagnrřndu stjˇrnarfar Ý R˙sslandi eftir f÷r ■anga­ 1956, vÚk Jˇn M˙li sÚr a­ ■eim Ý AusturstrŠti og spur­i: „ŮvÝ voru­ ■i­ a­ kjafta frß?“

Vi­ar er sonarsonur Vilhjßlms Ůorsteinssonar, sem var lÝka stalÝnisti og stjˇrna­i lengi verkfallsa­ger­um Dagsbr˙nar. Ůa­ ger­i hann til dŠmis Ý verkfalli 1961, ■egar Dagsbr˙n fÚkk fimm ■˙sund sterlingspunda framlag frß Kremlverjum Ý verkfallssjˇ­ sinn.

Fordˇmar ˙r Šsku geta lifa­ lengi.

(Frˇ­leiksmoli ˙r Morgunbla­inu 25. j˙lÝ 2020.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband