Drßp Kambans

1440221┴ d÷gunum birti Gu­mundur Magn˙sson sagnfrŠ­ingur frˇ­lega grein Ý Morgunbla­inu um drßp Ýslenska skßldsins Gu­mundar Kambans Ý Kaupmannah÷fn vori­ 1945. Er ■ar Ý fyrsta skipti upplřst um drßpsmanninn. Hann var Egon Alfred H°jland, sem haf­i ungur gerst rˇttŠkur og barist me­ lř­veldishernum Ý spŠnska borgarastrÝ­inu (sjß Aktuelt 18. j˙lÝ 1986). SÝ­an var H°jland virkur Ý samt÷kum jafna­armanna, ■ar ß me­al andspyrnuhˇpnum Hringnum, Ringen. Ůegar ■řski herinn Ý Danm÷rku gafst upp a­faranˇtt 5. maÝ 1945, skßlmu­u H°jland og a­rir andspyrnuli­ar um vopna­ir og handtˇku ■ß, sem ■eir t÷ldu hafa a­sto­a­ nasista ß hernßmsßrunum. Voru um 25 manns skotnir til bana ■ann dag. Kamban var drepinn, af ■vÝ a­ hann neita­i a­ fara me­ andspyrnuli­unum. H°jland var skiltamßlari a­ atvinnu, og ■egar Erhard Jakobsen klauf Jafna­armannaflokkinn ßri­ 1973 og stofna­i eigin flokk, fylgdi H°jlund honum og sat ß danska ■inginu Ý tv÷ ßr.

┴ strÝ­sßrunum drap andspyrnuhreyfingin um 400 manns, sem ßttu a­ hafa veri­ flugumenn nasista (stikkers). Hef­u ■eir sagt til andspyrnuli­a og veri­ drepnir Ý sjßlfsv÷rn (nota­ var feluor­i­ „likvideret“ e­a eytt). ═ ljˇs hefur hins vegar komi­, a­ fŠstir voru raunverulegir uppljˇstrarar, heldur ßttu einstakir andspyrnuli­ar eitthva­ s÷kˇtt vi­ hina drepnu (sjß bŠkurnar Stikkerdrab eftir Steffan ElmkjŠr og Efter drabet eftir Peter ěvig Knudsen). Ůa­ var rangt, sem forystumenn andspyrnuhreyfingarinnar s÷g­u sÝ­ar, a­ ■a­ hef­i a­eins veri­ a­ vandlega athugu­u mßli, sem drßpin hef­u veri­ ßkve­in. Tilviljun rÚ­ i­ulega. Eftir strÝ­ s÷mdu forystumenn andspyrnuhreyfingarinnar vi­ d÷nsk stjˇrnv÷ld um, a­ drßpsmenn ˙r hreyfingunni yr­u ekki sˇttir til saka, og rannsaka­i andspyrnuhreyfingin sjßlf sum mßl, l÷greglan ÷nnur, en ÷nnur voru aldrei ranns÷ku­. ═ skj÷lum d÷nsku l÷greglunnar kemur ekkert fram um, a­ Kamban hafi veri­ nasisti e­a fluguma­ur ■eirra. Hann var drepinn saklaus, myrtur.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 30. september 2023.)


Tvenn ÷rlagarÝk mist÷k

DüpplerSchanzen1Mist÷k stjˇrnmßlamanna eru sjaldnast mŠlanleg: allt orkar tvÝmŠlis, ■ß er gert er. ╔g hef ■ˇárifja­ upp tvenn mist÷k Ýslenskra stjˇrnmßlamanna, ■egar Valtřr Gu­mundsson hÚlt ßri­ 1901 til streitu ˙reltri hugmynd um rß­gjafa Ý Kaupmannah÷fn, ■ˇtt nř stjˇrn Ý Danm÷rku vildi sam■ykkja rß­gjafa Ý ReykjavÝk, og ■egar Svavar Gestsson samdi ßri­ 2009 af sÚr um lßnakj÷r Ý Icesave-deilunni vi­ Breta, en hagstŠ­ari samningar reyndust Ý bo­i. En tvenn mist÷k norrŠnna stjˇrnmßlamanna voru miklu ÷rlagarÝkari.

Ditlev Gothard Monrad var danskur ■jˇ­frelsissinni, annßla­ur fyrir mŠlsku. Hann var­ forsŠtisrß­herra ßri­ 1863 og ■urfti a­ rß­a fram ˙r deilu um SlÚsvÝk. Danakonungur var um lei­ hertogi SlÚsvÝkur, en Ýb˙ar nor­urhluta hertogadŠmisins mŠltu ß d÷nsku og t÷ldu sig Dani, en Ýb˙ar su­urhlutans mŠltu ß ■řsku og t÷ldu sig Ůjˇ­verja. Monrad ßkva­ a­ innlima SlÚsvÝk alla Ý Danm÷rku, ■ˇtt hann vissi, a­ Pr˙ssar undir forystu Ottos von Bismarcks myndu ekki sŠtta sig vi­ ■a­. Hann treysti ■vÝ, a­ SvÝar kŠmu D÷num til hjßlpar og a­ Evrˇpuveldin myndu st÷­va Pr˙ssa. Hvorugt var­, og Danir bi­uáherfilegan ˇsigur vori­ 1864. Monrad hafna­i sßttabo­um, sem hef­u fali­ Ý sÚr, a­ Danir gŠtu haldi­ nor­urhluta SlÚsvÝkur. Virtist hann vera veill ß ge­i, og eftir ˇsigurinn fluttist hann Ý ■unglyndiskasti til Nřja Sjßlands.

Eljas Erkko var utanrÝkisrß­herra Finnlands ßri­ 1939, ■egar StalÝn kraf­ist ■ess, a­ Finnar lÚtu af hendi landsvŠ­i, sem voru R˙ssum mikilvŠg vegna nßlŠg­ar vi­ LenÝnsgar­, gegn ■vÝ a­ fß ÷nnur landsvŠ­i fjŠr borginni. Frß herna­arlegu sjˇnarmi­i voru ■essar kr÷fur skiljanlegar. En Erkko hafna­i samningum um landaskipti, ■ˇtt gŠtnir menn eins og Carl Gustav von Mannerheim marskßlkur hvettu til ■eirra, og ■ß fyrirskipa­i StalÝn ßrßs ß Finnland. Erkko treysti ß a­sto­ frß SvÝum, Bretum og Fr÷kkum, en ■Šr vonir brustu. Finnar stˇ­u einir uppi, eins og Danir vori­ 1864 (og ═slendingar hausti­ 2008). Hitt er anna­ mßl, a­ Finnaráv÷r­ust svo hraustlega undir stjˇrn Mannerheims, a­ StalÝn ßkva­ a­ semja fri­ vori­ 1940.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 23. september 2023. Myndin er af orrustunni vi­ Dybb°l 1863.)


MŠlanleg mist÷k

valtyrgudmundssonStjˇrnmßlamenn geri sjaldan mŠlanleg mist÷k, ■vÝ a­ venjulega mß ■rŠta um, hva­ ßtt hef­i a­ gera vi­ einhverjar a­stŠ­ur. Ůeir geta oftast bjarga­ sÚr me­ hli­ars÷gum e­a eftirßskřringum. ╔g hef ■ˇ Ý gr˙ski mÝnu rekist ß margvÝsleg mist÷k e­a alvarlega dˇmgreindarbresti. HÚr Štla Úg a­ rifja upp tv÷ Ýslensk dŠmi.

Fyrsti dˇmgreindarbresturinn var strax eftir aldamˇtin 1900, ■egar hinn hŠfileikarÝki stjˇrnmßlama­ur dr. Valtřr Gu­mundsson var ß gˇ­ri lei­ me­ a­ sigra Ý valdabarßttunni ß ═slandi. Hann haf­i barist fyrir Ýslenskum rß­gjafa me­ b˙setu Ý Kaupmannah÷fn og taldi Dani ekki vilja ganga lengra til mˇts vi­ sjßlfstŠ­iskr÷fur ═slendinga. ┴ me­an Al■ingi var a­ afgrei­a frumvarp ■ess efnis ßri­ 1901, barst frÚtt um stjˇrnarskipti Ý Kaupmannah÷fn, og vŠri hin nřja stjˇrn lÝkleg til a­ sam■ykkja rß­gjafa Ý ReykjavÝk, heimastjˇrn. Valtřr breytti hins vegar ekki um stefnu, heldur hÚlt frumvarpi sÝnu til streitu. ═ nŠstu kosningum sigru­u Heimastjˇrnarmenn undir forystu Hannesar Hafsteins, sem var­ fyrsti Ýslenski rß­herrann me­ b˙setu Ý ReykjavÝk.

SvavargestssonAnnar dˇmgreindarbresturinn var Ý Icesave-mßlinu ßri­ 2009. ═slendingar sendu tungulipran uppgjafamarxista, Svavar Gestsson, til a­ semja vi­ Breta um mßli­, en ■eir t÷ldu hafa stofnast til grei­sluskyldu Ýslenska rÝkisins vegna vi­skipta Landsbankans vi­ breska sparifjßreigendur. Svavar samdi illilega af sÚr, ekki sÝst um ve­ og vexti lßnsins, sem veita ßtti ═slendingum, svo a­ ■eir gŠtu sinnt ■eirri grei­sluskyldu, sem Bretar t÷ldu vera. Hann sag­ist Ý bla­avi­t÷lum ekki hafa nennt a­ hafa ■etta mßl hangandi yfir sÚr! Strax eftir a­ forsetinn neita­i a­ skrifa undir samninginn, svo a­ leggja var­ hann Ý ■jˇ­aratkvŠ­i, bu­u Bretar miklu betri kj÷r. Ůeir s÷nnu­u me­ ■vÝ handv÷mm Svavars. Nokkru sÝ­ar ger­i hinn ■aulreyndi l÷gfrŠ­ingur Lee Buchheit miklu hagstŠ­ari samning, ■ˇtt ■jˇ­in hafna­i honum lÝka. Buchheit-samningurinn sřndi enn skřrar handv÷mm Svavars. EFTA-dˇmstˇllinn komst sÝ­an a­ ■eirri augljˇsu ni­urst÷­u ßri­ 2013, a­ Ýslenska rÝki­ hef­i enga grei­sluskyldu vegna vi­skipta einkaa­ila sÝn Ý milli.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 16. september 2023.)


NorrŠnar lausnir

Nordiska-flagFŠstir vita, a­ Nor­urlandab˙ar hafa leyst řmis mßl fri­samlega, sem vafist hafa fyrir ÷­rum:

1. Fri­samlegur a­skilna­ur. Grundtvig gamli orti, a­ ■jˇ­in vŠri ■eir, sem vildu vera ■jˇ­. En hva­ gerist, ■egar einhver hˇpur vill ekki deila rÝki me­ ÷­rum? Nor­url÷nd eiga svari­. Nor­menn og SvÝar skildust a­ 1905, Finnar og R˙ssar 1917 og ═slendingar og Danir 1918.

2. AtkvŠ­agrei­slur um landamŠrabreytingar. Ůjˇ­verjar h÷f­u lagt undir sig SlÚsvÝk 1864. ═ nor­urhlutanum t÷lu­u menn d÷nsku og litu ß sig sem Dani. Eftir fyrri heimsstyrj÷ld fengu Ýb˙ar SlÚsvÝkur a­ grei­a atkvŠ­i um ■a­ Ý kj÷rdŠmum, hvort kj÷rdŠmi ■eirra Štti a­ vera Ý Danm÷rku e­a Ůřskalandi. Vildi nyrsta kj÷rdŠmi­ vera Ý Danm÷rku, en hin Ý Ůřskalandi, og var fari­ eftir ■vÝ.

3. SjßlfstjˇrnarsvŠ­i. SŠnskumŠlandi Finnar b˙a ß ┴landseyjum og vildu 1919 sameinast SvÝ■jˇ­. En ■eir fengu vÝ­tŠka sjßlfstjˇrn og eru n˙ ßnŠg­ir me­ sitt hlutskipti. Hi­ sama mß segja um FŠreyjar og GrŠnland.

4. Deilur lag­ar Ý ger­. Ůegar SvÝar og Finnar deildu um ┴landseyjar, var deilunni skoti­ til Ůjˇ­abandalagsins, sem ˙rskur­a­i 1921, a­ eyjarnar vŠru hluti Finnlands. Ůegar Danir og Nor­menn deildu um Austur-GrŠnland, var deilunni skoti­ til Al■jˇ­adˇmstˇlsins Ý Haag, sem ˙rskur­a­i 1933, a­ Danir hef­u ■ar forrŠ­i.

5. SjßlfbŠrni smß■jˇ­a. Ef smß■jˇ­ir nřta sÚr kosti hinnar al■jˇ­legu verkaskiptingar og frjßlsra vi­skipta, ■ß geta ■Šr veri­ sjßlfbŠrar. ŮvÝ stŠrri sem marka­urinn er, ■vÝ minna geta rÝki­ veri­.

6. Samstarf ßn fullveldisafsals. Nor­urlandarß­ hefur unni­ a­ samrŠmingu l÷ggjafar ß Nor­url÷ndum og auknum samskiptum ßn fullveldisafsals og bleki­jubßknsins Ý BrŘssel. Menn hafa lengi geta­ fer­ast ßn vegabrÚfs um ÷ll Nor­url÷nd.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 9. september 2023.)


Sv÷r vi­ spurningum VÝsis

Vi­ mig haf­i samband frÚttama­ur VÝsis og spur­i mig nokkurra spurninga. HÚr eru ■Šr og sv÷rin me­:

Hyggstu beita ■Úr eitthva­ frekar Ý mßlinu, hefur­u til dŠmis rŠtt vi­ l÷greglu vegna mßlsins?

á
Nei. Ůetta var svo sem ekkert stˇrmßl. MÚr finnst hins vegar lei­inlegt, hvernig bla­akona ß VÝsi gabba­i ˇreynda unga st˙lku, sem starfar ß Leifsst÷­, til a­ gefa alls konar yfirlřsingar, sem voru alls ekki vi­ hŠfi, a­ starfsfˇlk gŠfi. En Úg ˇska st˙lkunni alls gˇ­s og er viss um, a­ h˙n lŠri framvegis a­ gŠta betur or­a sinna. á
á
Svo vir­ist vera sem umrŠ­an ß Facebook ■rŠ­i ■Ýnum hafi or­i­ afar h÷r­, ■ar bar me­al annars ß lÝflßtshˇtunum Ý ■inn gar­ vegna mßlsins. Hefur­u ßhyggjur af slÝku? Ătlar­u a­ gera eitthva­ Ý ■vÝ, rŠ­a vi­ l÷gregluna?
á
╔g vissi ekki um neinar lÝflßtshˇtanir. ╔g les satt a­ segja fŠst af ■essu og hef engar ßhyggjur af ■vÝ. ═slendingar voru pappÝrsvÝkingar a­ fornu og n˙ eru ■eir or­nir netvÝkingar, skrifa digurbarkalegar fŠrslur. Enginn ver­ur me­ or­um veginn. MÚr sřnist n˙ raunar lÝka, a­ l÷greglan hafi nˇg a­ gera vi­ a­ sinna andstŠ­ingum hvalvei­a.
á
Getur veri­ a­ ■˙ hafir hlaupi­ ß ■ig Ý ■essu mßli - telur­u alveg vÝst a­ stelpurnar hafi ekki teki­ t÷skuna ■Ýna fyrir slysni? Var h˙n svipu­ ■eirra t÷sku?
á
Nei, Úg tel ekki, a­ svo sÚ. Hef­i taskan mÝn veri­ svipu­ einhverri t÷sku ■eirra, hef­i fˇlki­ strax sÚ­, a­ ■a­ var me­ tvŠr t÷skur, en ekki eina. Ůetta voru ekki innrita­ar t÷skur af fŠribandinu, sem menn geta au­veldlega villst ß, heldur ger­ist ■etta Ý FrÝh÷fninni. Og ■egar Úg sag­ist eiga t÷skuna, ■rŠtti fˇlki­ fyrst, en afhenti mÚr hana sÝ­an.
á
N˙ birtir­u Facebook fŠrslu Ý gŠrkv÷ldi me­ mynd ˙r matarbo­i og skrifa­ir „Engir m˙slÝmar hÚr Ý kv÷ld.“ Einhverjir gŠtu tali­ ■a­ vera sta­festingu ß ■vÝ a­ ■˙ sÚrt haldinn fordˇmum Ý gar­ m˙slÝma, hva­ finnst ■Úr um ■a­ og a­ mynd af fŠrslunni sÚ Ý dreifingu? Hvers vegna tˇkstu hana ˙r birtingu?
á
Ůetta ßtti n˙ a­ vera gamansemi. En fˇlki­, sem var me­ mÚr, vildi au­vita­ og skiljanlega ekki blandast inn Ý ■etta mßl, sem er komi­ langt fram ˙r sjßlfu sÚr. ╔g tˇk myndina ˙r birtingu af tillitssemi vi­ ■a­. Annars get Úg sagt, a­ Úg tel, a­ dŠma eigi menn af verkum ■eirra, en ekki af kyn■Štti ■eirra, tr˙arbr÷g­um, stÚtt, kyni, kynhneig­, au­i e­a v÷ldum. Ůa­ er rangt a­ alhŠfa um hˇpa, og au­vita­ eru jafnmargir gˇ­ir menn og mi­ur gˇ­ir Ý r÷­um ■ess eins milljar­s m˙slima, sem byggja jar­arkringluna, og Ý ÷­rum tr˙arflokkum. ╔g skal hins vegar jßta, a­ Úg er mj÷g andvÝgur ÷fgam˙slimum, sem grřta konur til bana og fleygja samkynhneig­um einstaklingum ˙t um glugga Ý hßhřsum. á

Upprifjun um alrŠmdan sjˇnvarps■ßtt

hqdefaultSjˇnvarpi­ sendi 31. ßg˙st 1984 ˙t umrŠ­u■ßtt me­ hinum heimskunna hagfrŠ­ingiáMilton Friedman og ■remur Ýslenskum vinstri m÷nnum, og er hann a­gengilegur ß Youtube. Vinstri mennirnir ger­u sitt besta, en h÷f­u ■ˇ lÝtt ro­ vi­ Friedman. Einn ■eirra, Stefßn Ëlafsson fÚlagsfrŠ­ingur, brydda­i upp ß mßli, sem ekki var sÝ­an rŠtt Ý ■aula, ■vÝ a­ umrŠ­urnar fŠr­ust strax anna­. Kva­ hann Noreg dŠmi um land, sem vegna­i vel ■rßtt fyrir vÝ­tŠk rÝkisafskipti og hßa skatta, lÝka ß­ur en olÝa fannst ■ar undan str÷ndum.

╔g rakst nřlega Ý gr˙ski mÝnu ßát÷lur um ■etta mßl. E­lilegast er a­ mi­a a­eins vi­ tÝmabili­ frß um 1950, ■egar landi­ haf­i nß­ sÚr eftir strÝ­, og fram ß ßttunda ßratug, ■egar olÝan fannst. ┴rin 1950–1960 var ßrlegur hagv÷xtur Ý Noregi a­ jafna­i 2,6 af hundra­i, nokkru minni en me­altali­ Ý rÝkjum Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, sem var 3,3 af hundra­i, en svipa­ur og ß ÷­rum Nor­url÷ndum. ┴rin 1960–1973 var hagv÷xtur Ý Noregi 3,7 af hundra­i, aftur svipa­ur og ß ÷­rum Nor­url÷ndum, en me­altal OECD rÝkja var ■ß 4,0 af hundra­i.

Hagv÷xtur Ý Noregi var ■vÝ ß ■essu tÝmabili nokkru minni en almennt ger­ist Ý a­ildarrÝkjum OECD. A­alatri­i­ er ■ˇ, a­ ■essi hagv÷xtur var kn˙inn afram af valdbo­inni fjßrfestingu, miklu meiri en Ý grannrÝkjunum, og ■ß ß kostna­ neyslu. ┴rin 1950–1959 var fjßrfestingarhlutfalli­ Ý Noregi a­ jafna­i 32 af hundra­i, en 17 af hundra­i Ý Danm÷rku og 21 af hundra­i Ý SvÝ■jˇ­. ┴rin 1960–1969 var fjßrfestingarhlutfalli­ Ý Noregi a­ jafna­i 29 af hundra­i, en 21 af hundra­i Ý Danm÷rku og 23 af hundra­i Ý SvÝ■jˇ­. Ůa­ skila­i ■annig engum ßrangri a­ fela norskum embŠttism÷nnum og atvinnustjˇrnmßlam÷nnum fjßrfestingarßkvar­anir. Nor­menn sß­u ßn ■ess a­ uppskera. Ůeir voru sviptir ■eim lÝfsgŠ­um, sem e­lileg neysla hef­i fŠrt ■eim og grannar ■eirra nutu. Stefßn haf­i eins og fyrri daginn rangt fyrir sÚr.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 2. september 2023.)


Gamansemi Grundtvigs um ═slendinga

standard_N-f-s-grundtvig-portrŠt.v1Einn merkasti Dani allra tÝma var Nikolaj F. S. Grundtvig, prestur, sßlmaskßld, fornfrŠ­ingur, ■ř­andi, skˇlama­ur, stjˇrnmßlakappi og ■jˇ­mßlafr÷mu­ur. Hann lag­i lÝklega mest allra af m÷rkum vi­ a­ skilgreina og jafnvel skapa danska ■jˇ­arsßl, en tvŠr g÷fugustu birtingarmyndir hennar voru, ■egar ÷ll danska ■jˇ­in tˇk h÷ndum saman ßri­ 1943 um a­ bjarga d÷nskum Gy­ingum undan hrammi nasista og ■egar Danir skilu­u ßri­ 1971 og lengi eftir ■a­ ═slendingum fornum handritum, sem ■eir h÷f­u ■ˇ fengi­ l÷glega.

┴ d÷gum Grundtvigs var SlÚsvÝkurmßli­ eitt erfi­asta ˙rlausnarefni Dana. Konungur Dana var jafnframt hertogi SlÚsvÝkur og Holtsetalands. Holtsetaland var Ý ■řska rÝkjasambandinu, en SlÚsvÝk ekki. Holtsetaland var al■řskt, en um helmingur SlÚsvÝkurb˙a tala­i d÷nsku og hinn helmingurinn ■řsku. Palmerston lßvar­ur, forsŠtisrß­herra Breta, andvarpa­i, ■egar minnst var ß SlÚsvÝkurmßli­: „Ůa­ eru ekki nema ■rÝr menn, sem hafa skili­ ■a­, Albert drottningarma­ur, sem er lßtinn, ■řskur prˇfessor, sem gekk sÝ­an af vitinu, og Úg, og Úg hef gleymt ÷llu um hana.“ Grundtvig vildi leysa mßli­ me­ ■vÝ a­ skipta SlÚsvÝk eftir vilja Ýb˙anna, en fÚkk drŠmar undirtektir landa sinna, sem vildu ˇ­f˙sir innlima SlÚsvÝk alla, lÝka svŠ­i ■řskumŠlandi manna. Eitt sinn sag­i Grundtvig ■ˇ Ý gamni vi­ prˇfessor Carsten Hauch: „VŠri ekki rß­ a­ flytja SlÚsvÝkinga til ═slands og ═slendinga til SlÚsvÝkur? Ůß yr­i langt Ý ■a­, a­ ═slendingarnir yr­u fyrir ■řskum ßhrifum, og ■eir gŠtu or­i­ traustir landamŠraver­ir.“

Au­vita­ sag­i Grundtvig ■etta Ý gamni. SlÚsvÝkurmßlinu lauk Ý bili ßri­ 1864 me­ ■vÝ, a­ Pr˙ssar og bandamenn ■eirra l÷g­u undir sig SlÚsvÝk og Holtsetaland eftir blˇ­uga bardaga vi­ Dani. (Um ■etta hafa veri­ ger­ir ßhrifamiklir sjˇnvarps■Šttir undir nafninu 1864.) En raunar leystist mßli­ a­ lokum eins og Grundtvig vildi, ■egar Ýb˙ar Nor­ur-SlÚsvÝkur greiddu atkvŠ­i um ■a­ ßri­ 1920, hvort ■eir yr­u Ý Danm÷rku e­a Ůřskalandi, og v÷ldu hinir d÷nskumŠlandi SlÚsvÝkingar Danm÷rku, svo a­ landamŠrin fŠr­ust fri­samlega su­ur ß bˇginn.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. ßg˙st 2023.)


ŮrÝr norrŠnir spekingar

Snorri.21369486431_83a0b9e526_oNor­urlanda■jˇ­ir ■urftu ekki a­ sŠkja frjßlshyggju til annarra. Margar hugmyndir hennar voru rˇtgrˇnar ß Nor­url÷ndum. ═slenski sagnritarinn Snorri Sturluson (1179–1241) lřsti ■vÝ Ý Heimskringlu, hvernig Nor­urlanda■jˇ­ir leiddu eins og a­rar germanskar ■jˇ­ir mßl til lykta ß samkomum, og ur­u konungar a­ beygja sig fyrir l÷gunum og sam■ykktum al■ř­u. Ella voru ■eir settir af. Snorri var h÷fundur einnar fyrstu ═slendinga s÷gunnar, Egils s÷gu, en tv÷ meginstef ═slendingasagna voru, a­ konungar vŠru varasamir og menn gŠtu leyst flest mßl sÝn sjßlfir ßn afskipta ■eirra. ═slendingas÷gur voru um sÚrst÷­u okkar, leitina a­ jafnvŠgi Ý rÝkisvaldslausu landi. á

SŠnsk-finnski presturinn Anders Chydenius (1729–1803) sat ß sŠnska stÚtta■inginu og fÚkk SvÝa til a­ setja l÷g til tryggingar mßlfrelsi, jafnframt ■vÝ sem hann mŠlti me­ vi­skiptafrelsi, ■vÝ a­ ■a­ vŠri ÷llum Ý hag. Hann haf­i greint hinar slŠmu aflei­ingar, sem einokun haf­i ß verslun yfir Eystrasalt. Bˇk hans me­ ■essum bo­skap, Ůjˇ­arhagur, kom ˙t ellefu ßrum ß undan Au­leg­ ■jˇ­anna eftir Adam Smith.

Danski presturinn, sßlmaskßldi­ og rith÷fundurinn N. F. S. Grundtvig (1783–1872) hugleiddi, hvernig valdi­ gŠti flust frß konungi til almennings, ßn ■ess a­ frelsinu vŠri fˇrna­, eins og haf­i gerst Ý fr÷nsku stjˇrnarbyltingunni. Ůessu marki mŠtti nß me­ ■vÝ a­ auka menntun almennings, sÚrstaklega Ý lř­hßskˇlum, og me­ ■vÝ a­ nřta samtakamßtt einstaklinga Ý frjßlsum fÚl÷gum, ■ar sem ■eir lŠr­u a­ semja sig hver a­ ÷­rum og finna sÚr tilgang. Grundtvig lag­i lÝka mikla ßherslu ß hina norrŠnu arfleif­ og sneri ß d÷nsku Heimskringlu Snorra og Danmerkurs÷gu Saxos. Hann efldi ■jˇ­arvitund Dana, kenndi ■eim a­ reyna ekki a­ vinna ÷nnur l÷nd, heldur afla nřrra marka­a.

Velgengni Nor­urlanda■jˇ­a er ■rßtt fyrir jafna­arstefnu, ekki vegna hennar. Skřringin ß ■vÝ, a­ ■eim hefur vegna­ tilt÷lulega vel, er, a­ ■Šr b˙a vi­ ÷flugt rÚttarrÝki, frjßls al■jˇ­avi­skipti og mikla samleitni, sem lei­ir til rÝks gagnkvŠms trausts og au­veldar ÷ll frjßls samskipti. Ůeir Snorri, Chydenius og Grundtvig sk÷pu­u ekki hina norrŠnu arfleif­, ■vÝ a­ h˙n skapa­ist ß l÷ngum tÝma. En ■eir lřstu henni vel. Ůeir eru merkustu frjßlshyggjuhugsu­ir Nor­urlanda.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. ßg˙st 2023.)


Undrunarefni Sigur­ar

Nordiske_flagEnglendingar eru stoltir af ■vÝ, a­ me­ ■eim myndu­ust snemma venjur, sem stu­lu­u a­ frjßlslyndu lř­rŠ­i: allir vŠru jafnir fyrir l÷gum, en fulltr˙asamkomur veittu konungum a­hald. ═ merkri ritger­ Ý ritinu Nordic Democracy ßri­ 1981 bendir prˇfessor Sigur­ur LÝndal ■ˇ ß, a­ Nor­urlanda■jˇ­ir bjuggu vi­ svipa­ar venjur. Ůegar Ý forn÷ld lřsti rˇmverski sagnritarinn Tacitus ■vÝ, hvernig Germanir komu saman ß ■ingum og leiddu mßl til lykta. Ůß er heilagur Ansgar fˇr Ý kristnibo­sfer­ til SvÝ■jˇ­ar ßri­ 852, sag­i sŠnskur konungur honum: „Vi­ h÷fum ■ß venju, a­ fˇlki­ sjßlft rß­i fram ˙r almennum mßlum og ekki konungurinn.“

═ Noregi, Danm÷rku og SvÝ■jˇ­ leiddu menn fram eftir ÷ldum mßl til lykta ß svŠ­is■ingum. Fˇru ■ingin me­ dˇmsvald og raunar einnig me­ l÷ggjafarvald, sem takmarka­ist ■ˇ af fornum venjum. Misnotu­u konungar vald sitt, mßtti setja ■ß af, eins og vÝ­a getur Ý Heimskringlu. Til a­ konungar nŠ­u kj÷ri, ur­u ■eir a­ lofa a­ vir­a l÷g og venjur. StÚtta■ing voru sÝ­an stofnu­ Ý SvÝ■jˇ­ 1435 og Ý Danm÷rku 1468. Enn fremur ur­u konungar a­ sam■ykkja margvÝslegar rÚttindaskrßr, til dŠmis EirÝkur klippingur Danakonungur ßri­ 1282 og Magn˙s smek SvÝakonungur ßri­ 1319. Voru ■Šr ekki sÝ­ri ensku rÚttindaskrßnni frŠgu Magna Carta frß 1215.

ËlÝkt ■vÝ sem var­ ß Englandi, gßtu konungar Ý SvÝ■jˇ­ og Danm÷rku ■ˇ auki­ v÷ld sÝn um skei­ ß sextßndu og sautjßndu ÷ld. Ůegar ■egnar ■eirra kr÷f­ust sÝ­an aukinna stjˇrnmßlarÚttinda ß ßtjßndu og nÝtjßndu ÷ld, voru kr÷furnar oftast studdar enskum hugmyndum. Sigur­ur LÝndal undrast a­ vonum, a­ ekki skyldi lÝka vÝsa­ til hins norrŠna stjˇrnmßlaarfs, sem skřri, hversu dj˙pum rˇtum frjßlslynt lř­rŠ­i gat skoti­ ß Nor­url÷ndum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. ßg˙st 2023.)


NorrŠna lei­in: Molesworth

Robert_Molesworth,_1st_Viscount_Molesworth┴ d÷gunum rifja­i Úg upp, a­ franski stjˇrnmßlaheimspekingurinn Montesquieu hef­i raki­ hina vestrŠnu frjßlshyggjuhef­ til Nor­urlanda, til hins norrŠna anda. Hann var ekki einn um ■a­. Robert Molesworth var breskur a­alsma­ur og Viggi, en svo nefndust stu­ningsmenn byltingarinnar blˇ­lausu 1688, en h˙n var ger­ til varnar fornum rÚttindum Englendinga og venjum, ekki til a­ endurskapa skipulagi­ eftir forskrift misviturra spekinga. Molesworth var gˇ­vinur Johns Lockes og Frances Hutchesons, kennara Adams Smiths, og haf­i mikil ßhrif ß bandarÝsku byltingarmennina.

Molesworth var sendiherra Breta Ý Danm÷rku ßrin 1689–1692, og ■egar heim kom, gaf hann ˙t bˇkina Lřsingu Danmerkur ßri­ 1692 (sem bandarÝski frelsissjˇ­urinn, Liberty Fund, endur˙tgaf ßri­ 2011). Ůar kva­ hann Dani hafa b˙i­ vi­ verulegt frelsi fyrir 1660, ■egar Danakonungur ger­ist einvaldur me­ stu­ningi borgaranna Ý Kaupmannah÷fn. Ůeir hef­u vali­ konunga sÝna og neytt ■ß til a­ sam■ykkja frelsisskrßr. Konungarnir hef­u or­i­ a­ stjˇrna me­ sam■ykki ■egna sinna, sem hef­u geta­ sett ■ß af, ef ■eir brutu l÷gin. Ůessar fornu hugmyndir hef­u sÝ­an styrkst Ý Bretlandi, en veikst Ý Danm÷rku.

Ůegar Molesworth var sendiherra Ý Danm÷rku, var byltingin blˇ­lausa nřlega um gar­ gengin Ý Bretlandi og enn hŠtta ß ■vÝ, a­ hinn burtrekni Jakob II. konungur sneri aftur og kŠmi ß einveldi svipu­u og Ý Frakklandi og Danm÷rku. En ■ˇtt Molesworth fyndi danskri ■jˇ­menningu flest til forßttu, hŠldi hann D÷num fyrir rÚttarkerfi ■eirra. L÷gin vŠru skrß­ ß einf÷ldu og au­skiljanlegu mßli, og dˇmstˇlar vŠru tilt÷lulega ˇhß­ir. Ůa­ er lˇ­i­. Danir bjuggu eins og a­rir Nor­urlandab˙ar vi­ rÚttarrÝki, sem ■rˇast haf­i ß ■˙sund ßrum, og ■ess vegna gat frelsi­ skoti­ dj˙pum rˇtum Ý ■essum heimshluta, ■egar lei­ fram ß nÝtjßndu ÷ld.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. j˙lÝ 2023.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband