Hva­ sag­i Úg Ý Ljubljana?

IMG_9520╔g sˇtti rß­stefnu Ý Lj˙bljana, h÷fu­borg SlˇvenÝu, dagana 13.-15. nˇvember. H˙n hÚt äSkuggahli­ tunglsinsô og var um minningar ■eirra ■jˇ­a Mi­- og Austur-Evrˇpu, sem lentu undir stjˇrn komm˙nista eftir seinni heimsstyrj÷ld. Fyrirlestur minn var um, hvernig raddir fˇrnarlambanna fengju a­ heyrast. Eins og Elie Wiesel sag­i, drepur b÷­ullinn alltaf tvisvar, Ý seinna skipti­ me­ ■÷gninni. ╔g benti ß, a­ komm˙nisminn vŠri ekki fordŠmdur eins skilyr­islaust og nasisminn, ■ˇtt til ■ess vŠri full ßstŠ­a: hungursney­ir af mannav÷ldum, fj÷ldamor­, nau­ungarflutningar ■jˇ­flokka, rekstur ■rŠlab˙­a, ˇgnarstjˇrn og eymd.

╔g reifa­i sex rß­ til a­ rj˙fa ■÷gnina. Hßskˇlar, sÚrstaklega fÚlags- og hugvÝsindadeildir, hef­u veri­ herteknir af vinstrim÷nnum. Ůess vegna ■yrfti a­ b˙a frjßlslyndum frŠ­im÷nnum athvarf og a­st÷­u Ý sjßlfstŠ­um stofnunum. ═ annan sta­ yr­i a­ tryggja, a­ nemendur Ý skˇlum fengju frŠ­slu um ˇdŠ­i allra alrŠ­issinna, ekki sÝ­ur komm˙nista en nasista. Ekki mŠtti til dŠmis ■egja um ■a­, a­ StalÝn hef­i veri­ bandama­ur Hitlers fyrstu tv÷ styrjaldarßrin. ═ ■ri­ja lagi ■yrfti a­ reisa minnismerki og reka s÷fn eins og hi­ merkilega safn Ý Varsjß um uppreisnina 1944. ═ fjˇr­a lagi Štti a­ ˇgilda alla ■ß opinberu vi­urkenningu, sem valdsmenn ˙r r÷­um komm˙nista hef­u vÝ­a hloti­. Myndastyttur af BerÝa vŠru jafnˇe­lilegar og af Himmler, svo a­ ekki sÚ minnst ß g÷tun÷fn og hei­ursmerki. ═ fimmta lagi ■yrfti a­ halda reglulega rß­stefnur til a­ kynna forvitnilegar rannsˇknir. Til dŠmis hef­i prˇfessoráFrank Dik÷tter varpa­ ljˇsi ß ˇgnarstjˇrn Maˇs Ý KÝna Ý ■remur stˇrfrˇ­legum bˇkum, ogáSvartbˇk komm˙nismans hef­i marka­ tÝmamˇt ßri­ 1997.

═ sj÷tta lagi ■yrfti a­ gera v÷ndu­ rit um alrŠ­isstefnuna a­gengileg a­ nřju, jafnt ß prenti og ß netinu, eins og Almenna bˇkafÚlagi­ ß ═slandi beitti sÚr fyrir me­ Safni til s÷gu komm˙nismans, en ■egar hafa tÝu rit birst Ý ■eirri ritr÷­. ┴ ■essu ßri koma ˙t ■rj˙ rit, FramtÝ­ smß■jˇ­anna: Erindi ß ═slandi og ÷­rum Nor­url÷ndum 1946-1948 eftir norska skßldi­ Arnulf ěverland, Gu­inn sem brßst eftir sex rith÷funda, ■ar ß me­al Arthur Koestler, AndrÚ Gide og Ignazio Silone, og Til varnar vestrŠnni menningu: RŠ­ur sj÷ rith÷funda 1950-1958, en h÷fundar eru Tˇmas Gu­mundsson, Gunnar Gunnarsson, Kristmann Gu­mundsson, sÚra Sigur­ur Pßlsson Ý Hraunger­i, Gu­mundur G. HagalÝn, sÚra Sigur­ur Einarsson Ý Holti og DavÝ­ Stefßnsson frß Fagraskˇgi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. nˇvember 2018.)


11. nˇvember 1918

┴ sunnudag eru hundra­ ßr li­in frß ■vÝ a­ fulltr˙ar Ůřskalands, Frakklands og Bretlands undirritu­u samning um vopnahlÚ Ý CompiŔgne-skˇgi Ý Nor­ur-Frakklandi. Nor­urßlfuˇfri­num mikla, sem sta­i­ haf­i frß hausti 1914, var loki­ eftir ˇskaplegar mannfˇrnir. ┴­ur en strÝ­i­ skall ß, haf­i veri­ fri­ur Ý ßlfunni Ý heila ÷ld. Menn gßtu fer­ast ßn vegabrÚfa um ßlfuna ■vera og endilanga nema til R˙ssaveldis og Tyrkjaveldis. RÝkisvaldi­ virtist ■ß vera lÝti­ anna­ en vingjarnlegur l÷greglu■jˇnn ß nŠsta g÷tuhorni. Allt ■etta breyttist Ý ˇfri­num. Mannkyni­ virtist heillum horfi­. äMÚr blŠddi inn,ô sag­i ungur, Ýslenskur rith÷fundur, sem geti­ haf­i sÚr or­ Ý Danm÷rku, Gunnar Gunnarsson.

Segja mß, a­ til sÚu tvŠr hugmyndir um s÷guna. H˙n sÚ eins og drukkin k÷ngulˇ, sem flŠkist milli ■rß­a Ý neti sÝnu, e­a eins og jßrnbrautarlest, sem renni ß teinum frß einum sta­ ß annan. Fyrri hugmyndin vir­ist eiga vel vi­ um Nor­urßlfuˇfri­inn mikla. Hann var stˇrslys, alls ekki ˇhjßkvŠmilegur. Kveikjan a­ honum var, a­ 28. j˙nÝ 1914 myrtu serbneskir ■jˇ­ernissinnar rÝkisarfa AusturrÝkis og konu hans Ý Sarajevo, sennilega a­ undirlagi serbnesku leyni■jˇnustunnar. BanatilrŠ­i­ hef­i ekki ■urft a­ takast. Margt hef­i geta­ komi­ Ý veg fyrir ■a­.

Vissulega ■rß­u Frakkar hefnd eftir ˇsigur sinn fyrir Ůjˇ­verjum 1871 og stukku ß fyrsta tŠkifŠri­. Ef til vill voru R˙ssar lÝka svo skuldbundnir Serbum, a­ ■eir ur­u a­ li­sinna ■eim, ■egar AusturrÝki og bandamenn ■ess vildu hefna mor­sins ß rÝkisarfanum. En hvers vegna Ý ˇsk÷punum fˇr Stˇra-Bretland Ý strÝ­i­? Ůa­ voru reginmist÷k. Ef einhver svarar ■vÝ til, a­ Bretar hafi veri­ skuldbundnir BelgÝu (sem Ůjˇ­verjar rÚ­ust ß Ý sˇkn sinni til Frakklands), ■ß mß benda ß, a­ Bretar voru lÝka skuldbundnir Pˇllandi 1939 og s÷g­u Rß­stjˇrnarrÝkjunum ■ˇ ekki strÝ­ ß hendur, ■egar Rau­i herinn rÚ­st inn Ý Pˇlland 17. september. Hef­u Bretar ekki fari­ Ý strÝ­i­ 1914, ■ß hef­u mi­veldin, AusturrÝki og bandamenn ■ess, ekki veri­ lengi a­ sigra Frakka og R˙ssa. StrÝ­i­ hef­i or­i­ stutt. Ůess Ý sta­ var ■a­ ekki til lykta leitt, fyrr en BandarÝkjamenn ger­u s÷mu mist÷k og Bretar ß undan ■eim og fˇru Ý strÝ­i­. Aflei­ingarnar ur­u alrŠ­i komm˙nista og nasista Ý R˙sslandi og Ůřskalandi. Vori­ 1940 voru a­eins sex lř­rŠ­isrÝki eftir Ý Nor­urßlfunni, Stˇra-Bretland, ═rland, ═sland, SvÝ■jˇ­, Finnland og Sviss, og ßttu undir h÷gg a­ sŠkja.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. nˇvember 2018.)


═ k÷ldu strÝ­i

┴ri­ 2014 sendi Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjˇri Morgunbla­sins, frß sÚr bˇkina ═ k÷ldu strÝ­i, ■ar sem hann sag­i frß barßttu sinni og Morgunbla­sins Ý kalda strÝ­inu, sem hˇfst, ■egar vestrŠn lř­rŠ­isrÝki ßkvß­u a­ veita komm˙nistarÝkjunum Ý Mi­- og Austur-Evrˇpu vi­nßm. ═slendingar gengu ■ß til li­s vi­ a­rar frjßlsar ■jˇ­ir, sem myndu­u me­ sÚr varnarbandalag, Atlantshafsbandalagi­. En hÚr starfa­i lÝka SˇsÝalistaflokkur, sem ■ß­i verulegt fÚ frß Moskvu og bar­ist fyrir hagsmunum Kremlverja. HÚlt hann ˙ti dagbla­inu Ůjˇ­viljanum og ßtti talsver­ar h˙seignir Ý ReykjavÝk.

Styrmir haf­i njˇsnara Ý SˇsÝalistaflokknum, sem gaf honum skřrslur. Ein skřrslan hefur ekki vaki­ ■ß athygli sem skyldi (bls. 123). H˙n er frß jan˙ar 1962. Segir ■ar frß fundi Ý einni sellu SˇsÝalistaflokksins, ■ar sem ˇnafngreindur nßmsma­ur Ý Austur-Ůřskalandi tala­i, og geri Úg rß­ fyrir, a­ hann hafi veri­ Gu­mundur ┴g˙stsson, sem seinna var­ forma­ur Al■ř­ubandalagsfÚlags ReykjavÝkur.

äSkřr­i hann frß ■vÝ a­ hann stunda­i nßm vi­ skˇla ■ar sem kennd vŠri pˇlitÝk og njˇsnir en hann mun hafa anna­ nßm a­ yfirvarpi. RÚtt er a­ geta ■ess a­ ß­ur en [Gu­mundur] byrja­i a­ tala spur­i hann deildarformann, hvort ekki vŠri ˇhŠtt a­ tala opinskßtt. Forma­ur hÚlt ■a­ n˙ vera. [Gu­mundur] skřr­i einnig frß ■vÝ, a­ Ý fyrra hef­i ekki veri­ nŠgilegt fÚ fyrir hendi til ■ess a­ standa straum af kostna­i vi­ ■ß ═slendinga sem dveldust Ý Austur-Ůřskalandi ß vegum flokksins hÚr og ■ess vegna hef­u veri­ tekin inn ß fjßrl÷g austur■řska rÝkisins (■ˇ ekki ■annig, a­ beinlÝnis hafi komi­ fram) 180 ■˙sund austur■řsk m÷rk til ■ess a­ standa straum af ˙tgj÷ldum Ýslenska komm˙nistaflokksins Ý Austur-Ůřskalandi.ô Enn segir Ý skřrslunni: äŮß sag­i [Gu­mundur], a­ me­al komm˙nista Ý Austur-Evrˇpu rÝki mikil ßnŠgja me­ Ůjˇ­viljann, sem tali­ vŠri eitt besta bla­ komm˙nista ß Vesturl÷ndum.ô

Ůa­ er merkilegt, a­ sˇsÝalistarnir ß sellufundinum vir­ast hafa lßti­ sÚr vel lÝka uppljˇstranir nßmsmannsins unga. Ekki er sÝ­ur frˇ­legt a­ komm˙nistar Ý Austur-Evrˇpu skyldu hafa tali­ Ůjˇ­viljann äbesta bla­ komm˙nista ß Vesturl÷ndumô.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. nˇvember 2018.)


Forsetakj÷r Ý BrasilÝu

RÝkis˙tvarpi­ásendi frÚttamann til Rio de Janeiro vegna forsetakj÷rsins n˙ Ý dag. Ůa­ er undarlegt. BrasilÝa er h÷fu­borgin og SŃo Paulo stŠrsta borgin. Rio de Janeiro er hins vegar au­vita­ skemmtilegasta borgin, eins og Úg get tr˙tt um tala­, ■vÝ a­ Úg hef undanfarin ßr b˙i­ Ý nokkra mßnu­i ß ßri Ý Rio de Janeiro og tala port˙g÷lsku. ╔g hef ■vÝ haft betri skilyr­i en margur annar til a­ fylgjast me­ stjˇrnmßlum Ý BrasilÝu. MÚr bl÷skrar, af hvÝlÝkri van■ekkingu tala­ er um ■au ß ═slandi, ekki sÝst Ý RÝkis˙tvarpinu. Eru lÝkur ß, a­ Jair Bolsonaro sigri Ý forsetakj÷rinu Ý dag, en Fernando Haddad tapi. A­alskřringin ß ■vÝ er, a­ Verkamannaflokkur Haddads hefur or­i­ uppvÝs a­ ˇtr˙legri spillingu. Forsetinn 2002ľ2010, Lula, situr Ý fangelsi fyrir a­ hafa ■egi­ m˙tur. Eftirma­ur hans, Dilma Rousseff, var sett ˙r embŠtti fyrir a­ hafa gefi­ rangar upplřsingar um fjßrmßl flokks sÝns. Haddad heimsŠkir reglulega Lula Ý fangelsi­ og ■iggur hjß honum rß­! Ůessir menn kunna ekki a­ skammast sÝn. Varaforsetaefni hans er ˙r brasilÝska komm˙nistaflokknum. Ef Bolsonaro ver­ur forseti, ■ß er ■a­ a­allega vegna ■ess, a­ menn eru a­ kjˇsa ß mˇti Verkamannaflokknum. En a­alrß­gjafi hans Ý efnahagsmßlum er mj÷g skynsamur ma­ur, Paulo Guedes.áHÚr segir frß ■vÝ, hva­a rß­ Úg gaf BrasilÝum÷nnum a­spur­ur Ý SŃo Paulo ß fj÷lmennri st˙dentarß­stefnu:

Hannes var spur­ur, hva­a rß­ hann gŠti gefi­ BrasilÝum÷nnum. Hann svara­i ■vÝ til, a­ svo virtist sem ■rjßr nornir stŠ­u yfir h÷fu­sv÷r­um ■essarar sundurleitu, su­rŠnu stˇr■jˇ­ar, ofbeldi, spilling og fßtŠkt. BrasilÝumenn ■yrftu a­ reka ■essar nornir ß brott, einbeita sÚr a­ koma ß l÷gum og reglu, me­al annars me­ ■vÝ a­ her­a refsingar fyrir ofbeldisglŠpi, og ■ß myndi tŠkifŠrum fßtŠks fˇlks til a­ brjˇtast Ý bjargßlnir snarfj÷lga. A­komum÷nnum yr­i starsřnt ß hina ˇj÷fnu tekjudreifingu Ý landinu. Ef til vill hef­i au­ur sumra BrasilÝumanna skapast Ý krafti sÚrrÚttinda og ˇe­lilegrar a­st÷­u ˇlÝkt ■vÝ, sem ger­ist Ý frjßlsari hagkerfum, en reynslan sřndi, a­ hinir fßtŠku yr­u ekki rÝkari vi­ ■a­, a­ hinir rÝku yr­u fßtŠkari. Happadrřgst vŠri a­ mynda skilyr­i til ■ess, a­ hinir fßtŠku gŠtu or­i­ rÝkari, en me­ aukinni samkeppni, sÚrstaklega ß fjßrmagnsmarka­i, myndu hinir rÝku ■urfa a­ hafa sig alla vi­ a­ halda au­i sÝnum. Eitt l÷gmßl hins frjßlsa marka­ar vŠri, a­ flˇni­ og fjßrmagni­ yr­u fljˇtt vi­skila. Skriffinnska stŠ­i lÝka brasilÝskum smßfyrirtŠkjum fyrir ■rifum.


Hva­ sag­i Úg ß Stˇru hundaeyju?

SpŠnska nafni­ ß eyjaklasanum, sem Spßnn rŠ­ur skammt undan str÷nd Blßlands hins mikla, er Canarias, en ■a­ merkir Hundaeyjar. Dagana 30. september til 5. oktˇber 2018 tˇk Úg ■ßtt Ý rß­stefnu al■jˇ­legs mßlfundafÚlags frjßlslyndra frŠ­imanna, Mont Pelerin-samtakanna, ß Gran Canarias, Stˇru hundaeyju. ╔g tˇk tvisvar til mßls, fyrst ß morgunver­arfundi um stjˇrnmßlavi­horf Ý Rˇm÷nsku AmerÝku. S˙ sko­un er algeng ■ar sy­ra, a­ velgengni Nor­urlanda sÚ a­ ■akka jafna­arstefnu. ╔g vÝsa­i ■vÝ ß bug. Ůessa velgengni mŠtti a­allega skřra me­ traustu rÚttarrÝki, frjßlsum al■jˇ­avi­skiptum, rÝku gagnkvŠmu trausti og samheldni Ý krafti samleitni, rˇtgrˇinna si­a og langrar, sameiginlegrar s÷gu.

┴ mßlstofu um a­skilna­arhreyfingar og sjßlfstŠ­i sag­i Úg, a­ vissulega vŠri til frjßlslynd ■jˇ­ernisstefna, sem mi­a­i a­ ■vÝ a­ fŠra valdi­ nŠr fˇlki og reist vŠri ß sterkri ■jˇ­ernisvitund. Nor­menn hef­u sagt skili­ vi­ SvÝa 1905, af ■vÝ a­ ■eir vŠru Nor­menn, ekki SvÝar. ═slendingar hef­u ekki veri­ og vildu ekki vera Danir me­ fullri vir­ingu fyrir ■eirri ßgŠtu ■jˇ­, og ■ess vegna hef­u ■eir stofna­ fullvalda rÝki 1918. Hins vegar ■yrfti ■jˇ­ernisvitundin a­ dˇmi frjßlshyggjumanna a­ vera sjßlfsprottin frekar en valdbo­in. Ůjˇ­in skilgreindist umfram allt af vilja hˇps til a­ deila hlutskipti. H˙n vŠri dagleg atkvŠ­agrei­sla, eins og franski rith÷fundurinn Ernest Renan hef­i sagt. ╔g vitna­i Ý ■vÝ sambandi lÝka Ý ■ß athugasemd breska stjˇrnmßlahugsu­arins Edmunds Burkes, a­ land ■yrfti a­ vera elskulegt, til ■ess a­ Ýb˙ar ■ess gŠtu elska­ ■a­.

DŠmi um e­lilega og Šskilega ■jˇ­ernisvitund eru Eystrasalts■jˇ­irnar ■rjßr, Eistlendingar, Lettar og Lithßar. Ůeir eru ekki og vilja ekki vera R˙ssar. Nor­urßlfan er full af ■jˇ­arbrotum, sem hafa ekki una­ sÚr vel innan um stŠrri heildir. Eins og fyrri daginn vŠri lausn frjßlshyggjumanna a­ fŠra valdi­ nŠr fˇlkinu. ═b˙ar ┴landseyja hef­u n˙ sjßlfstjˇrn og vŠru hinir ßnŠg­ustu innan Finnlands, ■ˇtt ■eir t÷lu­u sŠnsku. ═talir hef­u sÝ­ustu ßratugi komi­ svo langt til mˇts vi­ Ýb˙a Su­ur-Třrols, sem sliti­ var af AusturrÝki 1918, a­ fßir hef­u ■ar lengur ßhuga ß a­skilna­i. Ůessi fordŠmi kynnu a­ vera gagnleg Skotum og KatalˇnÝum÷nnum, ef ■eir vildu ekki ganga alla lei­ eins og Nor­menn 1905, ═slendingar 1918 og Slˇvakar 1993.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 20. oktˇber 2018.)


Ein stˇr sˇsÝalistahj÷r­

Dagana 30. september til 5. oktˇber 2018 sat Úg ■ing Mont Pelerin samtakanna ß Stˇru hundaeyju (Gran Canarias) undan str÷nd Blßlands hins mikla, en eyjuna ■ekkja ═slendingar af tÝ­um su­urfer­um. Friedrich Hayek, Milton Friedman, George Stigler, Maurice Allais og fleiri frjßlshyggjumenn, a­allega hagfrŠ­ingar, stofnu­u Mont Pelerin samt÷kin Ý Sviss vori­ 1947, og heita ■au eftir fyrsta fundarsta­num. Tilgangur ■eirra er sß einn a­ au­velda frjßlslyndu frŠ­afˇlki a­ hittast ÷­ru hvoru og bera saman bŠkur sÝnar.

N˙ voru rifju­ upp frŠg ummŠli austurrÝska hagfrŠ­ingsins Ludwigs von Mises, sem stˇ­ upp ß einni mßlstofunni ß fyrsta ■inginu og sag­i: äŮi­ eru­ allir ein stˇr sˇsÝalistahj÷r­!ô (You are all a bunch of socialists!) Gekk hann sÝ­an ß dyr og skellti ß eftir sÚr. Haf­i Friedman gaman af a­ segja ■essa s÷gu, enda ger­ist ■a­ ekki oft, a­ ■eir Hayek vŠru kalla­ir sˇsÝalistar.

Tilefni­ var, a­ einn helsti forystuma­ur Chicago-hagfrŠ­inganna svonefndu, Frank H. Knight, haf­i lßti­ Ý ljˇs ■ß sko­un ß mßlstofunni, a­ 100% erf­afjßrskattur gŠti veri­ rÚttlŠtanlegur. R÷kin voru, a­ allir Šttu a­ byrja jafnir Ý lÝfinu og keppa sÝ­an saman ß frjßlsum marka­i. Einn lŠrisveinn Knights, fÚlagi Ý Mont Pelerin samt÷kunum og gˇ­ur vinur minn, James M. Buchanan, sem fÚkk Nˇbelsver­launin Ý hagfrŠ­i 1986, a­hylltist raunar s÷mu hugmynd.

╔g hygg, a­ Mises hafi haft rÚtt fyrir sÚr Ý andst÷­unni vi­ 100% erf­afjßrskatt, ■ˇtt au­vita­ hafi Mont Pelerin samt÷kin hvorki ■ß nÚ n˙ veri­ äein stˇr sˇsÝalistahj÷r­ô. EinkaeignarrÚtturinn og fj÷lskyldan eru hornsteinar borgaralegs skipulags og stu­la a­ langtÝmavi­horfum: Menn taka ■ß framtÝ­ina me­ Ý reikninginn. Ůa­ er jafnframt kostur, ekki galli, ef safnast saman au­ur, sem runni­ getur Ý ßhŠttufjßrfestingar, tilraunastarfsemi, nřsk÷pun. Eitt ■˙sund eignamenn gera a­ minnsta kosti eitt ■˙sund tilraunir og eru ■vÝ lÝklegri til nřsk÷punar en fimm manna stjˇrn Ý opinberum sjˇ­i, ■ˇtt kenndur sÚ vi­ nřsk÷pun. Og rÝki­ hefur nˇgu marga tekjustofna, ■ˇtt ekki sÚ enn einum bŠtt vi­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 13. oktˇber 2018.)


Bankahruni­: Svartur svanur

═ dag eru tÝu ßr li­in frß bankahruninu. ╔g hef komist a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ ■a­ hafi veri­ äsvartur svanurô, eins og lÝbanski rith÷fundurinn Nassem Taleb kallar ˇvŠntan, ˇfyrirsjßanlegan atbur­, sem er engum a­ kenna, heldur orsakast af ■vÝ, a­ margt smßtt ver­ur skyndilega eitt stˇrt.

Ůa­ fˇr saman, a­ s÷lu rÝkisbankanna lauk Ý ßrslok 2002 og a­ ■ß fylltist allur heimurinn af ˇdřru lßnsfÚ vegna sparna­ar Ý KÝna og lßgvaxtastefnu bandarÝska se­labankans. Jafnframt nutu Ýslenskir bankar hins gˇ­a or­spors, sem Ýslenska rÝki­ haf­i afla­ sÚr ßrin 1991-2004, svo a­ ■eim bu­ust ˇvenjuhagstŠ­ lßnskj÷r erlendis. Ůrennt anna­ lag­ist ß s÷mu sveif. Me­ samningnum um Evrˇpska efnahagssvŠ­i­ h÷f­u bankarnir fengi­ a­gang a­ innri marka­i Evrˇpu; nřir stjˇrnendur ■eirra h÷f­u aldrei kynnst mˇtvindi og ger­u ■vÝ rß­ fyrir gˇ­u ve­ri framvegis; og eigendur bankanna ßttu langflesta fj÷lmi­la og bjuggu ■vÝ ekki vi­ a­hald. Aflei­ingin af ÷llu ■essu var­ ÷r v÷xtur bankanna vi­ fagna­arlŠti ■jˇ­arinnar. Ůeir uxu langt umfram ■a­, sem hi­ opinbera haf­i t÷k ß a­ sty­ja Ý hugsanlegum mˇtvindi.

En ˙t■ensla Ýslensku bankanna olli gremju keppinauta ■eirra Ý Evrˇpu og tortryggni evrˇpskra se­labankastjˇra, sem t÷ldu hana ˇgna innstŠ­utryggingum og litu ˇhřru auga, a­ Ýslensku bankarnir nřttu sÚr Ý ˙tb˙um ß evrusvŠ­inu lausafjßrfyrirgrei­slu Se­labanka Evrˇpu eins og a­rir evrˇpskir bankar utan evrusvŠ­isins (til dŠmis breskir) ger­u. ┴kve­i­ var Ý fjßrmßlakreppunni a­ veita ═slandi enga a­sto­. Vi­ ■etta bŠttist stjˇrnmßla■rˇunin Ý Bretlandi. Ůar ˇtta­ist Verkamannaflokkurinn uppgang skoskra ■jˇ­ernissinna, sem fj÷lyrtu um ävelsŠldarbogaô frß ═rlandi um ═sland til Noregs og sjßlfstŠtt Skotland framtÝ­arinnar fŠri undir. Stjˇrn Verkamannaflokksins ßkva­ Ý fjßrmßlakreppunni a­ loka tveimur breskum b÷nkum Ý eigu ═slendinga, ß me­an h˙n jˇs fÚ Ý alla a­ra banka landsins. Ůetta leiddi til falls Kaup■ings. Stjˇrnin bŠtti sÝ­an grßu ofan ß svart me­ ■vÝ a­ beita hry­juverkal÷gum a­ ■arflausu gegn ═slendingum og siga ß ■ß Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­num. VelsŠldarboginn breyttist Ý gjald■rotaboga, eins og Alistair Darling or­a­i ■a­ sÝ­ar.

BandarÝkjastjˇrn sat a­ger­alaus hjß, enda var ═sland n˙ ekki lengur herna­arlega mikilvŠgt Ý hennar augum. ═slands ˇhamingju var­ allt a­ vopni.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 6. oktˇber 2018.)


FalsfrÚtt frß Íssuri SkarphÚ­inssyni

N˙ er miki­ tala­ um falsfrÚttir. Eitt dŠmi um slÝkar frÚttir er Ý nřlegri Facebook-fŠrslu Íssurar SkarphÚ­inssonar. Hann skrifar:

Brynjar NÝelsson segir a­ tÝu ßra afmŠli hrunsins sÚ nota­ Ý pˇlitÝskum tilgangi. ═ frŠgri skřrslu Hannesar Gissurarsonar um hruni­ er ein af ni­urst÷­unum ■essi: ô┴byrg­ina Štti ■vÝ ekki a­ finna hjß Oddssyni heldur g÷mlum andstŠ­ingum hans Ý pˇlitÝkůö - Taka ■essi or­ ekki af tvÝmŠli um a­ Brynjar NÝelsson hefur rÚtt fyrir sÚr a­ ■essu sinni?

Íssur slÝtur or­ mÝn ˙r samhengi og rangfŠrir. Ůau hljˇ­a svo Ý skřrslunni (SIC er Rannsˇknarnefnd Al■ingis):

While the SIC in its Report confirms many of the unequivocal warnings that the CBI governors uttered in confidential meetings with government ministers in the year preceding the bank collapse, in its general discussion it faults one of them, David Oddsson, for being a former politician so that old political opponents tended to dismiss his advice. The SIC complains of ôa certain degree of distrust and cooperation problemsö between Oddsson and leading Social Democrats. But whether or not Oddsson distrusted the Social Democrats as much as they may have distrusted him seems of little relevance because the issue was that he was warning them and that they were ignoring his warnings. It was not that they were proposing something which he was dismissing for his own personal reasons. The fault therefore should have been found not with Oddsson, but with his old political opponents who apparently could not set aside old grievances in the face of an approaching danger for the Icelandic nation of which he was warning them.

╔g bŠti sÝ­an vi­:

In the second place, this criticism by the SIC also may be regarded as a formal error: There were three CBI governors, in addition to Oddsson Eirikur Gudnason and Ingimundur Fridriksson. If Gudnason and Fridriksson, both of them economists with long experience in central banking and not with any known political affiliation, had disagreed with Oddsson, then he would not have been able to speak on behalf of the CBI. But the two other CBI governors had become convinced, with Oddsson, of the imminent danger. If old foes of Oddsson did not want to listen to him because of his past political career, then they should at least have taken his two colleagues seriously.


Hollenska minnisbla­i­

Ůri­judaginn 25. september 2018 fˇr skřrsla mÝn um erlenda ßhrifa■Štti bankahrunsins ß neti­ frß fjßrmßlarß­uneytinu. Ůar eru tveir kaflar um Icesave-deilu Breta vi­ ═slendinga. Fimmtudaginn 27. september skrifa­i a­alsamningama­ur ═slands Ý fyrstu lotu mßlsins, Svavar Gestsson, ß facebooksÝ­u sÝna: äSvok÷llu­ skřrsla HHG um hruni­ er komin ˙t. H˙n er eiginlega ReykjavÝkurbrÚf; ■au eru ekkert skßrri ß ensku. Au­vita­ er sleppt ˇ■Šgilegum sta­reyndum eins og hollenska minnisbla­inu.ô

١tt Svavar hef­i ■ß haft tvo daga til a­ lesa skřrsluna hefur fari­ fram hjß honum a­ ß 154. bls. hennar segir ne­anmßls: äIn the chaos during the bank collapse, a memo of mutual understanding had been signed by Icelandic officials after talks with their Dutch counterparts, accepting some of the Dutch claims, but it had no legal validity and the Icelandic government made it clear afterwards that it was not bound by it in any way.ô

╔g sleppti ■vÝ ekki äˇ■Šgilegum sta­reyndumô eins og minnisbla­inu, sem var a­ vÝsu ekki hollenskt, heldur ß ensku og undirrita­ af hollenskum og Ýslenskum embŠttism÷nnum 11. oktˇber 2008. Eins og Úg benti ß haf­i ■etta minnisbla­ ekkert lagalegt gildi frekar en fj÷ldi minnisbla­a, sem undirritu­ hafa veri­ um til dŠmis fyrirhugu­ ßlver og ═slendingar muna eftir. Geir H. Haarde hringdi Ý hollenska forsŠtisrß­herrann til a­ tilkynna honum a­ ═slendingar myndu ekki fara eftir ■essu minnisbla­i embŠttismannanna.

Tvennt er hins vegar athyglisvert. Svavar kallar minnisbla­i­ äˇ■Šgilega sta­reyndô. Ë■Šgilega Ý huga hverra? A­eins ■eirra sem t÷ldu ■a­ hafa eitthvert gildi, sem ■a­ haf­i ekki a­ mati neinna nema ef til vill samningamanna Hollendinga Ý Icesave-deilunni. Er Svavar Ý li­i ■eirra? ═ ÷­ru lagi er Svavar bersřnilega ˇnßkvŠmur Ý vinnubr÷g­um. Hann fullyr­ir a­ Úg sleppi sta­reyndum sem Úg rŠ­i um Ý skřrslu minni. LÝklega hefur hann ekki nennt a­ hanga yfir skřrslu minni frekar en yfir Icesave-samningnum for­um, og er ßrangurinn eftir ■vÝ.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. september 2018.)

Screen Shot 2018-09-30 at 14.57.08


Ëv÷ndu­ vinnubr÷g­ Marinˇs G. Njßlssonar

Marinˇ G. Njßlsson hefur birtáathugasemdir vi­áskřrslu mÝna um erlenda ßhrifa■Štti bankahrunsins, ■ˇtt hann vi­urkenni, a­ hann hafi ekki lesi­ hana, a­eins Ýslenskan ˙tdrßtt ˙r henni. Fur­a Úg mig ß ■vÝ, hva­ m÷nnum gengur til, sem taka til mßls opinberlega og hinir hrˇ­ugustu ßn ■ess a­ hafa kynnt sÚr umrŠ­uefni­. HÚr mun Úg lei­rÚtta MarÝnˇ li­ fyrir li­. ┴hugasamir lesendur geta bori­ sta­hŠfingar Marinˇs og sv÷r mÝn saman og flett upp Ý skřrslu minni:

  1. Marinˇ bendir ß, a­ beiting hry­juverkalaganna sÚ ekki ßhrifa■ßttur Ý falli Glitnis og Landsbanks, ■vÝ a­ ■eir bankar hafi veri­ fallnir, ß­ur en ■au voru sett a­ morgni 8. oktˇber. Ůa­ er alveg rÚtt, enda segi Úg ■a­ hvergi, sem hann leggur mÚr Ý munn. Af hverju gerir hann mÚr upp sko­anir? HÚr hef­i Marino betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Marinˇ segir: äBretar s÷ku­u Kaup■ing ekki um ˇl÷glega flutninga fjßrmagns frß Bretlandi til ═slands, heldur flutninga sem voru ß skj÷n vi­ fyrirheit.ô Ůetta er rangt hjß Marinˇ. Ůeir Alistair Darling og Gordon Brown s÷ku­u bß­ir Kaup■ing um ˇl÷glega flutninga fjßrmagns til ═slands. Margar tilvÝsanir eru Ý skřrslu minni og raunar lÝka Ý skřrslu Rannsˇknarnefndar Al■ingis. Darling segist til dŠmis sjßlfur hafa sagt Geir H. Haarde ■etta Ý sÝmtali ■eirra 3. oktˇber 2008. äI told the Icelandic prime minister that it appeared that large sums of money had been taken out of the UK from the Kaupthing branches, which was a serious breach of FSA regulations. The FSA had to find out by the end of the afternoon whether or not that breach had taken place. If it had, they would close the bank.ô (Sjß 77. bls. Ý skřrslu minni.) Brown sag­i Geir Ý sÝmtali ■eirra 5. oktˇber, a­ svo virtist sem ˇl÷glegir fjßrmagnsflutningar frß KSF til Kaup■ings nŠmu ekki 600 milljˇnum punda, heldur 1,6 milljˇnum punda. (Sjß 80. bls. Ý skřrslu minni.) ┴ bla­amannafundi 12. nˇvember sag­i Brown: äThere was an issue about money that had been taken out of London and returned to Iceland and we wanted back in London.ô (Sjß 92. bls. Ý skřrslu minni.) ═ skřrslu minni er vitna­ Ý skřrslu RNA um allt ■etta, en jafnframt rŠddi Úg margoft um ■etta vi­ ■ß Geir H. Haarde og ┴rna M. Mathiesen, sem tˇku vi­ sÝmt÷lunum frß breskum rß­am÷nnum. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar.
  1. Marinˇ heldur ■vÝ fram, a­ bankarnir hafi veri­ l÷ngu fallnir, svo a­ neitun Danske Bank ß fyrirgrei­slu Ý sambandi vi­ s÷lu ß norska Glitni hafi ekki skipt neinu mßli. Hann mß hafa ■essa sko­un, og e­li mßlsins samkvŠmt er erfitt a­ sanna hana e­a hrekja. En hann fullyr­ir allt of miki­, ■egar hann talar um äsvikamylluô Ý kringum Kaup■ing Ý Bretlandi. Bankinn sŠtti rŠkilegri rannsˇkn ßrum saman Ý Bretlandi, en ekkert misjafnt fannst um KSF, dˇtturfÚlag Kaup■ings. ╔g vitna einmitt Ý skřrslu minni Ý ummŠli breskra bla­amanna, eftir a­ stjˇrnv÷ld ur­u a­ gefast upp ß rannsˇkn sinni, og t÷ldu ■eir ■etta mikla sneypuf÷r. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Marinˇ heldur ■vÝ fram, a­ s˙ sta­reynd, a­ KSF var gjaldfŠr og traustur banki, ■ˇtt Bretar hafi loka­ honum, skipti engu mßli um bankahruni­. En lokun KSF felldi einmitt Kaup■ing! HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar. Marinˇ er ekki fyrsti ma­urinn, sem vill, a­ Úg skrifi um eitthva­ anna­ en Úg hef ßhuga ß a­ skrifa um.
  1. ╔g er ˙t af fyrir sig sammßla Marinˇ um, a­ vogunarsjˇ­ir rÚ­u ekki ˙rslitum. En Marinˇ vir­ist ekki vera kunnugt um skřrslu, sem Deloitte ger­i a­ ˇsk slitastjˇrnar Landsbankans, en h˙n sřndi, a­ Icesave-fÚ­ var a­ langmestu leyti nota­ Ý Bretlandi, fyrst Ý fjßrfestingar og sÝ­an Ý endurfjßrm÷gnun ■essara fjßrfestinga. Ůa­ var ekki nota­ Ý nř lßn til eigenda stŠrsta hlutarins Ý bankanum. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Marinˇ vir­ist gleyma ■vÝ, a­ hagur UBS, stŠrsta banka Sviss, var svo bßgborinn, a­ honum var­ a­ bjarga tvisvar, einu sinni fyrir fjßrmßlakreppuna og Ý henni sjßlfri. Spurningin er, hvers vegna Sviss fÚkk a­sto­, en ekki ═sland. BandarÝkjamenn muna­i ekki um veita ═slandi a­sto­, sem um muna­i. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar.
  1. Marinˇ hefur rangt fyrir sÚr, a­ R˙ssalßni­ hef­i ekki skipt mßli um bankahruni­. Tilbo­i­ um ■a­ kom, ß­ur en Kaup■ing fÚll. Hugsanlega hef­i Kaup■ing bjargast, hef­i lßni­ veri­ veitt. ┴hlaupi­ ß ■a­ hef­i st÷­vast og stjˇrnv÷ld sefast. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna og kynnt sÚr tÝmalÝnu atbur­a.
  1. HÚr hefur Marinˇ rangt fyrir sÚr. Au­vita­ haf­i ■a­ ßhrif ß stŠr­ gjald■rota bankanna, umfang bankahrunsins, a­ eignir voru sums sta­ar hirtar ß smßnarver­i. ╔g hef­i raunar einmitt veri­ be­inn sÚrstaklega a­ kanna ■etta mßl.
  1. HÚr hefur Marinˇ rangt fyrir sÚr. Bruna˙ts÷lur voru engin s÷guleg nau­syn, enda fˇru ■Šr ekki fram Ý SvÝ■jˇ­ og Bretlandi, svo a­ dŠmi sÚu tekin. Bruna˙ts÷lurnar fˇru fram Ý Noregi, Finnlandi og Danm÷rku, af ■vÝ a­ stjˇrnv÷ld ■ar kn˙­u ■Šr fram, eins og fram kemur Ý skřrslu minni. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ hana.
  1. ╔g treysti mÚr ekki til a­ hafa eindregna sko­un ß ■vÝ, hvort Ýslenska bankakerfi­ hafi ßtt fyrir skuldum, hef­i ■a­ fengi­ lausafjßrfyrirgrei­slu, eins og fram kemur Ý skřrslu minni. ╔g er hins vegar sammßla fjßrmßlafrŠ­ingunum ┴sgeiri Jˇnssyni og Hersi Sigurgeirssyni Ý ■eirra v÷ndu­ bˇk um ■a­, a­ eignas÷fn Ýslensku bankanna voru lÝklega hvorki verri nÚ betri en eignas÷fn erlendra banka almennt sÚ­.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar.
  1. Marinˇ hefur rangt fyrir sÚr. G÷gn er a­ finna Ý skřrslu Rannsˇknarnefndar Al■ingis um till÷gur se­labankastjˇranna, og vitna Úg Ý ■au Ý skřrslu minni ß 183. bls. Ůau eru Ý 6. bindi, 19. kafla: um flutning Kaup■ings, bls. 122 og 124, um fŠrslu Icesave-reikninga ˙r ˙tb˙i Ý dˇtturfÚlag, bls. 124; um s÷lu norska Glitnis, bls. 256ľ7. Eins og oft hefur komi­ fram, vara­i DavÝ­ Oddsson lÝka opinberlega vi­ ˙t■enslu bankanna Ý rŠ­u sinni ß morgunver­arfundi Vi­skiptarß­s 6. nˇvember 2007. ═ skřrslu minni er einnig sagt frß fj÷lda funda, ■ar sem se­labankastjˇrarnir v÷ru­u vi­, allt frß nˇvember 2005. HÚr hef­i Marinˇ betur lesi­ skřrslu mÝna.
  1. Marinˇ hefur rangt fyrir sÚr. UBS, RBS og Danske Bank hef­u allir falli­, hef­u ■eir ekki fengi­ lausafjßrfyrirgrei­slu frß se­lab÷nkum landa sinna, og ■eir se­labankar hef­u ekki geta­ veitt ■essa lausafjßrfyrirgrei­slu, hef­u ■eir ekki geta­ gert gjaldeyrisskiptasamninga vi­ bandarÝska se­labankann. Ůetta eru alkunnar sta­reyndir. ╔g vitna Ý skřrslu minni Ý ˇtal g÷gn um ■etta, en bendi Marinˇ um Danske Bank me­al annars ß bˇkina Andre folks penge: Historien om den danske finanskrise eftir Niels Sand°e og Thomas Svaneborg. Ůa­ er hins vegar rÚtt, a­ ═sland hef­i ■urft hlutfallslega miklu meiri lausafjßrfyrirgrei­slu en flest ÷nnur rÝki (ef til vill a­ Skotlandi undanteknu, ef horft er ß ■a­ sem rÝki).
  1. Marinˇ er hÚr a­ andmŠla ni­urst÷­u ■eirra ┴sgeirs Jˇnssonar og Hersis Sigurgeirssonar, sem Úg vitna Ý. Hann vissi ■etta au­vita­ ekki, af ■vÝ a­ hann haf­i ekki lesi­ skřrslu mÝna. Hef­i hann betur gert ■a­.
  1. Ůarfnast ekki lei­rÚttingar.

NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband