MatthÝas og Kalda strÝ­i­

MatthíasHKLMatthÝas Johannessen sŠtti l÷ngum ßrßsum vinstri manna. Hann galt ■ess sem skßld og rith÷fundur a­ vera ritstjˇri Morgunbla­sins og stu­ningsma­ur vestrŠns samstarfs. ┴ri­ 1963 valdi hann bˇk sinni, Huglei­ingum og vi­t÷lum, einkunnaror­ ˙r frŠgu ljˇ­i Stephans G. Stephanssonar, „Og lÝfsins kv÷­ og kjarni er ■a­ a­ lÝ­a/og kenna til Ý stormum sinna tÝ­a.“ Ůß hreytti Sverrir Kristjßnsson ˙t ˙r sÚr Ý TÝmariti Mßls og menningar: „Ůegar allar ■rettßn bŠkur MatthÝasar Johannessens, rÝma­ar, ˇrÝma­ar og Ý prˇsa, ver­a horfnar aftur til uppruna sÝns og or­nar a­ leir, munu eikur Stephßns G. Stephßnssonar standa enn dj˙pt Ý sinni g÷mlu mold, stoltar, fagrar og Ý fullu laufi.“ Dˇmur Sverris var me­ afbrig­um ˇsanngjarn. Margt af ■vÝ, sem MatthÝas skildi eftir sig, ß eftir a­ lifa lengi me­ ■jˇ­inni. HÚr skal Úg a­eins nefna eitt. Ůa­ er drengilegur stu­ningur MatthÝasar vi­ hina hugr÷kku andˇfsmenn Ý komm˙nistarÝkjunum sßlugu. Morgunbla­i­ fylgdist vel me­ ■eim og var­i ■ß me­ oddi og egg.

Unga kynslˇ­in og jafnvel ■eir, sem n˙ eru mi­aldra, muna ekki ■ß tÝ­, ■egar komm˙nistar rÚ­u hßlfum heiminum og b÷r­u ■egna sÝna miskunnarlaust til hlř­ni. Ůeir ßttu sÚr vitor­smenn ß Vesturl÷ndum, sem tˇku ßratugum saman vi­ fjßrmunum og fyrirmŠlum frß Moskvu. MatthÝas bar­ist ˇdeigur gegn ■eim Ý Kalda strÝ­inu. En eftir sigurinn Ý ■vÝ strÝ­i ßrin 1989–1991 milda­ist hann og ßkva­, a­ ekkert uppgj÷r vi­ Ýslenska komm˙nista skyldi fara fram Ý Morgunbla­inu. Ůetta orkar tvÝmŠlis. ┴tti ■ß ekki a­ gera upp vi­ nasistana Ý NŘrnberg? Og ■ß, sem leynt og ljˇst gengu erinda nasista? „Kalda strÝ­i­ ger­i engan okkar a­ betri m÷nnum,“ sag­i MatthÝas vi­ Halldˇr Gu­mundsson, forstjˇra Mßls og menningar, en fyrir daga Halldˇrs ■ß­i ■a­ fyrirtŠki stˇrfÚ a­ austan og břr enn a­ ■vÝ. ╔g er ekki sammßla MatthÝasi. Kalda strÝ­i­ var ˇumflřjanlegt til a­ halda komm˙nismanum Ý skefjum. Sem betur fer tˇku BandarÝkjamenn a­ sÚr a­ verja Evrˇpu. Kalda strÝ­i­ var a­eins ■eim til minnkunar, sem skipu­u sÚr Ý sveit me­ k˙gurunum. Ůegar MatthÝas leit um ÷xl, hef­i hann frekar ßtt a­ hafa eftir or­ hinnar helgu bˇkar: „╔g hef barist gˇ­u barßttunni, hef fullna­ skei­i­, hef var­veitt tr˙na.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 13. aprÝl 2024.)


MatthÝas, Bjarni og Laxness

Ůegar lÝ­ur a­ forsetakj÷ri, mß rifja upp s÷gu, sem minn gˇ­i vinur MatthÝas Johannessen, sem n˙ er nřlßtinn, sag­i stundum. ┴ri­ 1967 var vita­, a­ ┴sgeir ┴sgeirsson forseti myndi ekki gefa kost ß sÚr til kj÷rs ßri­ 1968, en tengdasonur hans, Gunnar Thoroddsen sendiherra, haf­i a­ s÷gn hug ß embŠttinu. Um hausti­ var rŠtt um hugsanlega frambjˇ­endur a­ra, og var nafn Halldˇrs Laxness i­ulega nefnt. Hann var talinn fremsti fulltr˙i Ýslenskrar menningar, og hef­i hann fari­ fram, hef­u rß­amenn ßtt erfitt me­ a­ sty­ja hann ekki. Bjarni Benediktsson forsŠtisrß­herra ba­ MatthÝas ■vÝ a­ kanna vi­horf Laxness. MatthÝas fˇr upp ß Glj˙frastein og brydda­i upp ß ■essu vi­ skßldi­, sem var­ undrandi (e­a ger­i sÚr upp undrun), en vÝsa­i frambo­i kurteislega frß sÚr.

SÝ­ar um hausti­ kom ˙t greinasafn eftir Laxness, ═slendingaspjall, ■ar sem hann vanda­i Gu­mundi ═. Gu­mundssyni utanrÝkisrß­herra ekki kve­jur, en Gu­mundur haf­i veri­ sřsluma­ur Ý Gullbringu- og Kjˇsarsřslu: „═ ■essu l÷gsagnarumdŠmi mÝnu h÷f­um vi­ sy╠slumann sem sjßlfsagt hefur Ý upphafi veri­ ekki ˇge­slegur ma­ur, ■ˇ marklaus me­ ÷llu, en skapari hans haf­i kl˙­ra­ ß hann trÚhendi svo alt sem hann kom nŠrri var­ a­ axarskafti.“ Laxness nefndi ekki ßstŠ­una til fjandskapar sÝns: Hann haf­i or­i­ uppvÝs a­ ■vÝ a­ stinga undan skatti verulegum tekjum frß ˙tl÷ndum ßri­ 1946 og Gu­mundur sřsluma­ur or­i­ a­ innheimta skattaskuldina. Eftir ˙tkomu bˇkarinnar sag­i Bjarni me­ brei­u brosi vi­ MatthÝas: „Ůa­ var eins gott, MatthÝas minn, a­ Laxness vildi ■etta ekki. Hugsa­u ■Úr ßstandi­, ef forsetinn hef­i skrifa­ a­rar eins skammir um utanrÝkisrß­herrann.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 6. aprÝl 2024.)


Bla­ama­urinn MatthÝas Johannessen

MJoh.MatthÝas Johannessen, ritstjˇri Morgunbla­sins 1959–2000, var ekki a­eins bla­ama­ur, heldur lÝka skßld, en ßtti erfitt uppdrßttar framan af vegna Ýtaka komm˙nista Ý Ýslensku menningarlÝfi, en ■eim voru honum fjandsamlegir vegna eindregins stu­nings Morgunbla­sins vi­ vestrŠnt varnarsamtarf. Ůegar fyrsta ljˇ­abˇk MatthÝasar, Borgin hlˇ, kom ˙t 1958, s÷g­u gßrungar ß vinstri vŠng, a­ h÷fundur hef­i fari­ nŠrri um vi­t÷kurnar og bŠttu vi­: „Og h˙n ß eftir a­ hlŠja lengi.“ MatthÝas lÚt sÚr hvergi breg­a og gaf nŠstu mßnu­i ˙t ritin Njßla Ý Ýslenskum skßldskap (lokaritger­ sÝna Ý Hßskˇlanum) og umtala­a vi­talsbˇk vi­ ١rberg ١r­arson, ═ kompanÝi vi­ allÝfi­. Gekk ■ß Tˇmas Gu­mundsson einn daginn inn Ý Bˇkaverslun ═safoldar og spur­i afgei­slust˙lkuna me­ hŠg­: „Hefur nokkur bˇk eftir MatthÝas Johannessen komi­ ˙t Ý dag?“

MatthÝas leit eins og fleiri menntamenn mj÷g upp til Halldˇr Laxness, eftir a­ hann haf­i hloti­ al■jˇ­lega vi­urkenningu. Ůegar hann var bla­ama­ur ß Morgunbla­inu hausti­ 1956, langa­i hann a­ taka vi­tal vi­ Halldˇr. Bjarni Benediktsson, ■ß ritstjˇri Morgunbla­sins, sam■ykkti ■a­, en sag­i brosandi vi­ MatthÝas: „Ber­u ■ig vel, MatthÝas minn, og far­u ekki skrÝ­andi.“

M÷rg fleyg or­ er a­ finna Ý ritum MatthÝasar, og hef Úg oft leita­ Ý ■ß smi­ju. Ůegar Jorge Luis Borges kom til ═slands, sřndi MatthÝas honum Al■ingish˙si­ vi­ Austurv÷ll. Var­ Borges a­ or­i: „Ůetta er ■ß ■ingh˙si­ ykkar, ■etta er ■ß allt og sumt. Ůi­ geti­ anda­ hÚrna fyrir stjˇrnv÷ldum.“ J˙lÝus skˇari, reykvÝskur smßkapÝtalisti, sag­i MatthÝasi: „SjßlfstŠ­i er ■a­ a­ sŠkja ■a­ eitt til annarra, sem ma­ur getur borga­ fullu ver­i.“ Ragnar Jˇnsson Ý Smßra fullyrti: „Ef vi­ gŠtum virkja­ ÷fundina hÚr ß landi, ■yrftum vi­ ekki a­ra orku!“ Loftur Bjarnason ˙tger­arma­ur (fa­ir Kristjßns hvalvei­imanns) mŠlti Ý nokkru mildari d˙r: „╔g hef geta­ sofi­, ■ˇ a­ ÷­rum hafi gengi­ vel.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 30. mars 2024.)


Ritstjˇrinn MatthÝas Johannessen

Matthías Johannessen160Me­ MatthÝasi Johannessen er genginn einn merkasti bla­ama­ur tuttugustu aldar ß ═slandi. Hann var a­eins 29 ßra, ■egar hann var­ ritstjˇri Morgunbla­sins ßri­ 1959, og gegndi ■vÝ starfi Ý 41 ßr, til sj÷tugs. ╔g kynntist honum ß seinni hluta ßttunda ßratugar. ┌tvarps■Šttir, sem Úg haf­i sÚ­ um, Or­abelgur, h÷f­u vaki­ athygli, og MatthÝas ba­ mig a­ skrifa fastan dßlk Ý Morgunbla­i­, sem Úg ger­i Ý nokkur ßr. Var frˇ­legt a­ fylgjast me­ ritstjˇrunum, honum og Styrmi Gunnarssyni. Undir ÷flugri ritstjˇrn Valtřs Stefßnssonar haf­i Morgunbla­i­ or­i­ stˇrveldi. Bjarni Benediktsson styrkti bla­i­ enn Ý ritstjˇratÝ­ sinni ßrin 1956–1959, og ■eim MatthÝasi og Styrmi tˇkst a­ var­veita Ýt÷k bla­sins og jafnvel auka, ekki sÝst eftir a­ vinstri bl÷­ tÝndu t÷lu.á áá

MatthÝas vissi margt, sem a­rir vissu ekki. Hann sag­i mÚr til dŠmis, a­ ß bak vi­ dulnefni­ Jˇn ReykvÝking, sem skrifa­i alrŠmt nÝ­ um Kristmann Gu­mundsson Ý Mßnudagsbla­i­ ßri­ 1961, hef­i leynst Einar ┴smundsson l÷gfrŠ­ingur. Haf­i Einar rei­st ˇlofsamlegum ritdˇmi Kristmanns um ljˇ­abˇk eftir sig. ═ dagbˇk sinni ß Netinu sag­i MatthÝas enn fremur frß ■vÝ, a­ Stefßn Ëlafsson, ■ß forst÷­uma­ur FÚlagsvÝsindastofnunar Hßskˇla ═slands, hef­i lauma­ a­ ■eim Styrmi ˙rslitum sko­anak÷nnunar, sem FÚlagsvÝsindastofnun var fengin til a­ gera Ý tr˙na­i um fylgi manna Ý forsetakj÷ri 1996. Brßst Hßskˇlinn aldrei vi­ ■essu tr˙na­arbroti Stefßns.

MatthÝas var gˇ­vinur tveggja snj÷llustu skßlda samtÝ­arinnar, ■eirra Steins Steinarrs og Tˇmasar Gu­mundssonar, en sag­i mÚr, a­ hann hef­i ekki geti­ veri­ ■a­ Ý einu. Tˇmas haf­i gert gys a­ lausamßlsljˇ­um Steins Ý hlßturleik (revÝu), en Steinn hefnt sÝn me­ vÝsu um, a­ sßl Tˇmasar hef­i grßna­ fyrr en hßrin. Ůeir Tˇmas ur­u ekki vinir fyrr en eftir lßt Steins. Jafnframt kynntist MatthÝas vel hinum svipmiklu stjˇrnmßlam÷nnum Ëlafi Thors og Bjarna Benediktssyni. ╔g fÚkk hann til a­ segja frß ■essum fjˇrum m÷nnum Ý ˇbirtum sjˇnvarps■Štti, sem n˙ ■yrfti a­ b˙a til sřningar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 23. mars 2024.)


Amsterdam, mars 2024

0e07e5de-cbdb-4efb-8696-b5e1c500eb97╔g hÚlt fyrirlestur Ý Amsterdam 12. mars 2024 ß vegum Austrian Economics Center og Nederlands Instituut vor Praxeologie, og var hann um Evrˇpusambandi­ ßri­ 2030. Ůar rifja­i Úg upp, a­ „fe­ur“ Evrˇpusambandsins h÷f­u or­i­ vitni a­ getuleysi Ůjˇ­abandalagsins milli strÝ­a til a­ halda uppi fri­i og stu­la a­ frjßlsum al■jˇ­avi­skiptum. Ůeir vildu ■vÝ ÷flugt rÝkjasamband (federation), ekki a­eins rÝkjabandalag (confederation). Ůa­ ■yrfti a­ hafa her og geta lagt ß skatta. En eftir seinni heimsstyrj÷ld rÚttu BandarÝkin, Kanada og Bretland rÝkjunum ß meginlandi Evrˇpu hjßlparh÷nd, svo a­ ■au fengu varist ßsŠlni Kremlverja. Ekki reyndist ■vÝ ■÷rf ß evrˇpskum her. Verkefni­ n˙na Ý varnarmßlum er a­ tryggja sem best samstarfi­ yfir Atlantshafi­, milli rÝkja Evrˇpu og Nor­ur-AmerÝku.

Nokkur ÷fug■rˇun hefur ■ˇ or­i­ innan Evrˇpusambandsins hin sÝ­ari ßr. Ůa­ er a­ breytast ˙r opnum marka­i Ý loka­ rÝki, ˙r rÝkjasambandi Ý sambandsrÝki me­ stˇrveldisdrauma. E­lilegasta andsvari­ er umfram allt valddreifing eins og nßlŠg­arreglan (subsidiarity principle) kve­ur ß um: taka eigi ßkvar­anir af e­a sem nŠst ■eim, sem ßkvar­anirnar var­a. Ůessi regla er margbrotin Ý Evrˇpusambandinu, ■ar sem ekkert lř­rŠ­islegt taumhald vir­ist vera ß framkvŠmdastjˇrninni, en Evrˇpu■ingi­ er ßhrifalaust hringleikah˙s, sem flyst mßna­arlega milli BrŘssel og Strassborgar. Evrˇpudˇmstˇllinn er skipa­ur mi­střringarsinnum, sem hafa stˇrlega fŠrt ˙t vald framkvŠmdastjˇrnarinnar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 16. mars 2024.)


Lengi lifir Ý g÷mlum glŠ­um

IcelandPalestiniansPia Hansson, forst÷­uma­ur Al■jˇ­amßlastofnunar Hßskˇla ═slands, undirrita­i ßsamt 345 ÷­rum starfsm÷nnum Hßskˇla ═slands yfirlřsingu 13. nˇvember 2023, ■ar sem lřst var andst÷­u vi­ „nřlendustefnu, a­skilna­arstefnu og ■jˇ­armor­“ ═sraels Ý tilefni ■ess, a­ ═sraelsher fˇr eftir ßrßs Hamas li­a ß ═srael 7. oktˇber inn ß Gasa svŠ­i­ til a­ st÷­va hry­juverk samtakanna. Ekki var Ý yfirlřsingunni minnst einu or­i ß ˇdŠ­i Hamas li­a 7. oktˇber, er ■eir myrtu 1.200 Gy­inga og tˇku fj÷lda gÝsla, en nota sÝ­an Ýb˙a ß Gasa sem lifandi skildi, svo a­ fall ˇbreyttra borgara ver­ur ■ar miklu meira en ella. Me­ yfirlřsingunni skerti Pia stˇrlega tr˙ver­ugleika Al■jˇ­amßlastofnunar. Prˇfessor Gu­mundur Hßlfdanarson, stjˇrnarforma­ur stofnunarinnar, vir­ist ■ˇ ekki hafa brug­ist vi­.

Al■jˇ­amßlastofnun hÚlt fund 9. desember, ■ar sem Pia var ekki mŠtt, eflaust vegna ■ess a­ h˙n hefur vita­, a­ ■ar Štti a­ rß­ast ß einn frummŠlandann, Bjarna Benediktsson utanrÝkisrß­herra. Gu­mundur Hßlfdanarson var fundarstjˇri, horf­i opinmynntur upp ß ßrßsina og brßst ekki vi­. En fur­uleg tilviljun er, a­ afi Gu­mundar, Jafet Ottˇsson, og afi Piu, ١roddur Gu­mundsson, voru bß­ir Ý hˇpi ■eirra 27 ═slendinga, sem sˇttu hinar leynilegu ■jßlfunarb˙­ir Al■jˇ­asambands komm˙nista, Komintern, Ý Moskvu, ■ar sem kenndur var vopnabur­ur, leynileg fjarskipti, f÷lsun vegabrÚfa og annarra skjala og skipulagning verkfalla og g÷tubardaga. Jafet var ■ar 1930–1931 undir dulnefninu Dan Mengel, en ١roddur 1930–1932 undir dulnefninu Otto Stein. Jafet var sÝ­an einn af ■eim, sem veittust a­ Bjarna Benediktssyni, afabrˇ­ur og alnafna utanrÝkisrß­herra, fyrir framan SjßlfstŠ­ish˙si­ vi­ Austurv÷ll hausti­ 1946 Ý ßt÷kum um varnarmßl. ١roddur sat hins vegar Ý stjˇrn SÝldarverksmi­ja rÝkisins, og ß fundi ■ar Ý nˇvember 1947 sag­i hann: „Hva­ var­ar mig um ■jˇ­arhag?“ Sveinn Benediktsson, afi Bjarna utanrÝkisrß­herra, sat lÝka Ý stjˇrninni. Hann upplřsti opinberlega um ummŠli ١rodds, sem ur­u ■egar fleyg.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 9. mars 2019.)


FrÝverslunarsinninn Snorri

SnorriStHÚr hef Úg bent ß ■ß stefnu Snorra Sturlusonar, a­ ═slendingar Šttu a­ vera vinir annarra ■jˇ­a, en ekki ■egnar, og kemur h˙n gleggst fram Ý rŠ­u Einars ŮverŠings, sem Snorri samdi au­vita­ sjßlfur. ╔g hef lÝka varpa­ fram ■eirri tilgßtu, a­ sagan af Haraldi blßt÷nn og landvŠttunum fjˇrum hafi veri­ dŠmisaga, sem hinn gŠtni Ýslenski hir­ma­ur hafi sagt Ý ■vÝ skyni a­ telja Hßkon Noregskonung og Sk˙la jarl ˇbeint af ■vÝ a­ senda her til ═slands.

Eflaust hafa einhverjir vaki­ athygli ß ■essu ß undan mÚr. En enginn hefur, held Úg, teki­ eftir ■vÝ, a­ Snorri var einn fyrsti norrŠni frÝverslunarsinninn. ═ 80. kafla Ëlafs s÷gu Haraldssonar Ý Heimskringlu segir frß samkomu Ý Upps÷lum, ■ar sem sŠnskir bŠndur kv÷rtu­u undan ■vÝ vi­ Ëlaf SvÝakonung, a­ hann fŠri me­ ˇfri­i gegn nafna sÝnum Ý Noregi. R÷gnvaldur jarl haf­i or­ fyrir ■eim. „Taldi hann upp hvert vandrŠ­i Vestur-Gautum var a­ ■vÝ a­ missa ■eirra hluta allra af Noregi er ■eim var ßrbˇt Ý en Ý annan sta­ a­ sitja fyrir ßhlaupum ■eirra og herna­i ef Noregskonungur safna­i her saman og herja­i ß ■ß.“ HÚr er kominn kjarninn Ý r÷kunum fyrir frÝverslun, sem Adam Smith setti sÝ­ar fram Ý Au­leg­ ■jˇ­anna: a­ menn hagnist ß ■vÝ a­ versla, ekki sÝst yfir landamŠri, selja ■a­, sem ■eir eiga og a­rir ekki, og kaupa ■a­, sem a­rir eiga og ■eir ekki. Ella missa ■eir ■eirra hluta, sem ■eim er „ßrbˇt Ý“, eins og Snorri or­a­i ■a­. á

JónSigSnorri var frÝverslunarsinni eins og Jˇn Sigur­sson, sem skrifa­i Ý Nřjum fÚlagsritum ßri­ 1843: „Ůegar n˙ verslanin er frjßls, ■ß leitar hver ■jˇ­ me­ ■a­, sem h˙n hefir afl÷gu, ■anga­ sem h˙n getur fengi­ ■a­, sem h˙n girnist.“ Ůa­ er bein lÝna frß Snorra til Jˇns.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 2. mars 2024.)


Sßlin grßni ekki

═ leikriti Shakespeares, Rˇmeˇ og J˙lÝu, heldur Capulet gamli dansleik, en ■egar hann sÚr jafnaldra sinn einn taka ■ßtt Ý dansinum, bandar hann honum frß og segir: „Vi­ erum bß­ir vaxnir upp ˙r dansi!“ ١tt Úg hafi or­i­ sj÷tÝu og eins ßrs Ý febr˙ar ß ■essu ßri, get Úg ekki sagt, a­ Úg sÚ vaxinn upp ˙r dansi, og naut Úg ■ess ß kj÷tkve­juhßtÝ­inni Ý Rio de Janeiro um ■a­ leyti.

Hitt er anna­ mßl, a­ hßri­ hefur grßna­ me­ aldrinum. Rifjast ■ß upp, ■egar ■eir Steinn Steinarr og Dˇsˇ■eus TÝmˇteusson (sem a­allega var frŠgur fyrir sitt ˇvenjulega nafn) sßtu saman vi­ bor­ ß Hressingarskßlanum Ý AusturstrŠti einn gˇ­an ve­urdag ßri­ 1951. Kom Dˇsˇ■eus auga ß Tˇmas Gu­mundsson annars sta­ar Ý salnum og sag­i vi­ Stein: „HÚr situr Tˇmas skßld!“ Steinn mŠlti ■ß fram vÝsu, sem ■egar var­ fleyg.

HÚr situr Tˇmas skßld me­ bros ß brß,
bjartur og hreinn sem fyrsta morgunsßri­.
Ë, vinur, hva­ mig tekur sßrt a­ sjß,
a­ sßlin hefur grßna­ fyrr en hßri­.
á

Steinn var rei­ur Tˇmasi, sem haf­i skopstŠlt ˇrÝmu­ ljˇ­ Steins Ý vinsŠlum hlßturleik (revÝu) Ý ReykjavÝk, Blßu stj÷rnunni. VÝsan er til Ý nokkrum ˙tgßfum, en hÚr hef Úg hana frß eiginkonu Steins, ┴sthildi Bj÷rnsdˇttur.

Au­vita­ var ■essi fyndni Steins ˇmakleg. Tˇmasi Gu­mundssyni haf­i a­eins or­i­ ■a­ ß a­ vera ekki sami skipbrotsma­urinn Ý lÝfinu og margir Ýslenskir rith÷fundar. ١ fŠ Úg ekki betur sÚ­ en Steinn hafi Ý vÝsunni ˇafvitandi gefi­ ■a­ rß­, sem vi­ ß ßttrŠ­isaldri Šttum sem flest a­ fylgja: a­ gŠta ■ess, a­ sßlin grßni ekki um lei­ og hßri­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. febr˙ar 2024.) á

á

PalestÝnu-Arabar Ý Danm÷rku

Hegel sag­i Ý inngangi a­ S÷guspeki sinni, a­ ■jˇ­ir hef­u aldrei lŠrt neitt af s÷gunni. Sennilega er eitthva­ til Ý ■essu. ═slendingar hyggjast n˙ taka vi­ um 100 hŠlisleitendum frß PalestÝnu. Ůetta er sami fj÷ldi og ÷nnur Nor­url÷nd Štla a­ taka vi­ til samans (en ■vÝ til vi­bˇtar taka ■au au­vita­ vi­ eigin rÝkisborgurum). En hva­ skyldi sagan segja okkur?

┴ri­ 1991 komst hˇpur 321 PalestÝnu-Araba til Danmerkur. Ůeir leitu­u hŠlis, en var synja­ af ■ar til bŠrum yfirv÷ldum. Ůß l÷g­u um hundra­ ■eirra undir sig kirkju Ý Kaupmannah÷fn, og reis n˙ sam˙­arbylgja me­ ■eim. Kim Larsen hÚlt tˇnleika ■eim til stu­nings, og Anker J°rgensen, fyrrverandi forsŠtisrß­herra, heimsˇtti ■ß Ý kirkjuna. Sam■ykktu vinstri flokkar ß ■ingi sÚrst÷k l÷g ßri­ 1992 um a­ veita fˇlkinu hŠli.

D÷nsk rß­uneyti hafa birt t÷lur um, hvernig ■essum hˇpi hefur reitt af ßrin 1992–2019. Af ■essum 321 PalestÝnu-Araba hafa 204, um tveir ■ri­ju, hloti­ dˇma fyrir margvÝsleg afbrot, ■ar af 71 fangelsisdˇma. Af ■essum 321 eru 176 e­a r÷skur helmingur ß framfŠri hins opinbera.

Sumir benda ß, a­ t÷lurnar sÚu ekki eins slŠmar fyrir afkomendur ■ess. Ůeir eru 999 talsins. Af ■eim hafa 337, einn ■ri­ji, hloti­ dˇma fyrir margvÝsleg afbrot, ■ar af 132 fangelsisdˇma. Af ■essum 999 manna hˇpi eru 372 ß bˇtum, en teki­ er fram, a­ af ■eim bˇta■egum sÚu 194 Ý starfs■jßlfun.

Au­vita­ eru PalestÝnu-Arabar a­ upplagi hvorki betri nÚ verri en a­rir. En Ý menningu ■eirra er ofbeldi li­i­ og jafnvel lofsungi­ og ekkert tali­ rangt vi­ a­ ■iggja bŠtur, ■ˇtt fˇlk sÚ fullhraust og geti unni­ fyrir sÚr sjßlft.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. febr˙ar 2024.)


Sagnritun dr. Gylfa (5)

Aliber-Robery-ZNřlega kvarta­i dr. Gylfi ZoŰga undan ■vÝ Ý mßlgagni vinstri÷fgamanna, Heimildinni, a­ „margir“ reyndu a­ skrifa s÷gu bankahrunsins upp ß nřtt. Hann ßtti a­allega vi­ mig. ═ skrifum sÝnum gerir dr. Gylfi miki­ ˙r varna­aror­um prˇfessors Roberts Z. Alibers um bankana vori­ 2007. Aliber er ■ˇ ekki ˇskeikull. Hann spß­i ■vÝ Ý ßrsbyrjun 2010, a­ Grikkland myndi hr÷kklast ˙t af evrusvŠ­inu, og Ý ßrslok 2013, a­ evrusvŠ­i­ myndi klofna Ý tvennt. Hvorugt gekk eftir. En ef ma­ur ■eytist um og spßir alls sta­ar ˇsk÷pum, ■ß hljˇta einhverjar spßrnar loks a­ rŠtast.
Aliber er ■ˇ gl˙rinn nßungi, og dr. Gylfi hef­i mßtt taka mark ß honum um tvennt. ═ bˇkinni Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises, sem Aliber samdi ßsamt Charles P. Kindleberger, er bent ß (Ý 5. ˙tg. 2005, 104. bls.) greinarmuninn ß tvenns konar ors÷kum fjßrmßlaßfalla: „causa remota“ (fjarlŠg ors÷k) eru hin almenn skilyr­i fyrir ßfalli, en „causa proxima“ (nßlŠg ors÷k) sjßlf kveikjan a­ ßfallinu. Rannsˇknarnefnd Al■ingis ß bankahruninu ger­i a­eins grein fyrir „causa remota“, stŠr­ bankakerfisins, sem var nau­synlegt skilyr­i fyrir bankahruninu, ekki nŠgilegt. Nefndin horf­i fram hjß „causa proxima“, sem var, a­ ═slandi var synja­ um s÷mu lausafjßrfyrirgrei­slu og grann■jˇ­ir fengu, svo a­ ßhlaup ß bankana leiddi til falls ■eirra. H˙n reyndi ekki a­ skřra ■essa synjun.
Heimildinni heldur dr. Gylfi ■vÝ fram, a­ ═slendingar hafi gert ■rennt rÚtt Ý bankahruninu, a­ ßbyrgjast ekki allar skuldir bankanna, a­ koma Ý veg fyrir bankaßhlaup innan lands me­ ■vÝ a­ ßbyrgjast innlendar innstŠ­ur og a­ leita a­sto­ar Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­sins. Hann hefur rÚtt fyrir sÚr um fyrsta atri­i­. En anna­ atri­i­ er ekki nßkvŠmt hjß honum: RÝki­ ger­i me­ l÷gum allar innstŠ­ur a­ forgangskr÷fum, jafnt erlendar og innlendar, en ßbyrg­ist ekki sÚrstaklega innlendar innstŠ­ur (ß annan hßtt en me­ almennum hughreystingaror­um, sem ■ˇ hrifu). Og um ■ri­ja atri­i­ásag­i Aliber: Fylgi­ ߊtlun Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­sins, en taki­ ekki lßn hjß honum. Ůetta stˇra lßn var aldrei nota­, en bar hßa vexti. HÚr haf­i Aliber rÚtt fyrir sÚr.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. febr˙ar 2024.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband