Hattur Napleons og Hannes Hafstein

Morgunblai birti frtt um a 18. jn 2018, a n tti a selja uppboi einn af ntjn httum Napleons Frakkakeisara, en eir voru tvhorna. Af v tilefni m rifja upp, a Bjrn Jnsson, rherra slands 1909-1911, gekk valdat sinni keikur um me eins konar Napleonshatt. Lenti s hattur sar eigu starfsmanns safoldarprentsmiju, sem Bjrn hafi tt, og aan ratai hann hendur ungs sklds, Halldrs Gujnssonar fr Laxnesi, sem gaf kunningjakonu sinni hattinn.

grski mnu vegna visgu skldsins rakst g laust bla merkt brfasafni Ragnars Jnssonar Smra, en a er varveitt handritadeild Landsbkasafnsins. ar segir fr v, a Hannes Hafstein, forveri Bjrns embtti, hafi eitt sinn hnoa saman brjstmynd af Birni r mndludeigi (marspan) og sett hana ltinn Napleonshatt. San hafi Hannes ort gamanvsu til Napleons fyrir hnd Bjrns:

Munurinn raunar enginn er

annar en s r og mr,

a marsklkarnir jna r,

en jna tmir sklkar mr.

Sem kunnugt er smdi Napleon 26 herforingja sna marsklkstitli. Bjrn Jnsson hafi hins vegar fellt Hannes r rherraembtti og eftir a reki murbrur hans, Tryggva Gunnarsson, r Landsbankanum, tt s verknaur yri honum sjlfum san a falli. Nttu sumir fundarmenn Hannesar sr, a Bjrn fkk ekki alltaf hami skapsmuni sna.

(Frleiksmoli Morgunblainu 14. jl 2018.)


Knattspyrnuleikur ea dagheimili?

egar g fylgdist me heimsmeistaramtinu knattspyrnu 2018, rifjaist upp fyrir mr samanburur, sem lafur Bjrnsson, hagfriprfessor og ingmaur Sjlfstisflokksins, geri hgri- og vinstristefnu rstefnu Vku, flags lrissinnara stdenta, 18. mars 1961. Hgrimenn teldu, a rki tti a gegna svipuu hlutverki og dmari og lnuverir knattspyrnuleik. a skyldi sj um, a fylgt vri settum reglum, en leyfa einstaklingunum a ru leyti a keppa a markmium snum sama velli. Vinstrimenn hugsuu sr hins vegar rki eins og fstru dagheimili, sem tti a annast um brnin, en um lei ra yfir eim. Alkunn hugmynd snskra jafnaarmanna um folkhemmet er af eirri rt runnin.

Auvita er hvorug lkingin fullkomin. Lfi er um a frbrugi knattspyrnuleik, a ekki geta allir veri rttakappar. Brn, gamalmenni, ryrkjar og sjklingar arfnast umnnunar, tt ba megi svo um hnta me sjkratryggingum og lfeyrissjum, a sumt geti etta flk greitt sjlft fyrir umnnun annarra. Hin lkingin er snu fullkomnari. Me skiptingunni fstrur og brn er gert r fyrir, a einn hpur hafi yfirburaekkingu, sem ara vanti, svo a hann skuli stjrna og arir hla. S er hins vegar ekki reyndin mannlegu samlfi, ar sem ekkingin dreifist alla mennina.

Vinstrimenn hafa v margir horfi fr hugmyndinni um rki sem barnfstru. eir viurkenna, a lfi s miklu lkara knattspyrnuleik en barnaheimili. En eir vilja ekki lta sr ngja eins og hgrimenn a jafna rtt allra til a keppa vellinum, heldur krefjast ess lka, a niurstur veri jafnaar. Ef eitt li skorar tta mrk og anna tv, vilja vinstrimenn flytja rj mrk milli, svo a fimm mrk su skr hj bum. Hgrimenn benda a mti, a dragi mjg r hvatningunni til a leggja sig fram, jafnframt v sem upplsingar glatast um, hverjir su hfastir. a er einmitt tilgangur srhverrar keppni a komast a v, hver skari fram r hvar, svo a lkir og misjafnir hfileikar eirra geti nst sem best.

(Frleiksmoli Morgunblainu 7. jl 2018.)


Hva er j?

snarpri gagnrni jarhugtaki viurkenndi ensk-austurrski heimspekingurinn Karl R. Popper, a lklega kmust slendingar nst v allra heilda a kallast j: eir tluu smu tungu, vru nr allir af sama uppruna og sama trflagi, deildu einni sgu og byggju afmrkuu svi. v er ekki a fura, a jerniskennd s sterkari hr landi en vast annars staar Evrpu, ar sem landamri hafa veri reiki og mla- og menningarsvi fara alls ekki saman vi rki. Til dmis er tlu snska landseyjum, tt r su hluti af Finnlandi. ska er tlu skalandi, Austurrki og mrgum kantnum Sviss og jafnvel Suur-Trol, sem er hluti af talu. Belgu mla sumir flmsku (sem er nnast hollenska) og arir frnsku, auk ess sem margir eru vitaskuld tvtyngdir. Katalnska er ekki sama mli og s spnska, sem kennd er sklum og oft kllu kastilska.

Vori 1882 geri franski rithfundurinn Ernest Renan frga tilraun til a skilgreina jina fyrirlestri Pars, Quest-ce quune nation? Hva er j? Hann benti ll au tormerki, sem vru a nota tungu, tr, kyntt ea landsvi til ess a afmarka jir, og komst a eirri niurstu, a a vri viljinn til a vera ein j, sem geri heild a j. essi vilji styddist senn vi minningar r fortinni og markmi til framtar. Menn vru samt sem ur frjlsir a j sinni. Kysi einhver j a slta sig fr annarri, tti henni a vera a heimilt. Og hver maur gti lka vali. Til ess a hann kynni vel vi land sitt, yri a a vera vikunnanlegt. jin vri v dagleg atkvagreisla. Renan benti lka , a stundum styddist viljinn til a vera j ekki sur vi gleymsku en minningar. jir hefu iulega ori til vi ofbeldi og yfirgang. jarsagan, sem kennd vri sklum, vri v stundum hlfsg, jafnvel flsu.

Hr er srstaa slendinga aftur merkileg. Vi deilum ekki aeins tungu, tr, kyntti, landsvi og sgu, heldur hfum vi engu a gleyma. Vi hfum aldrei beitt neina ara j yfirgangi, tt ef til vill hafi okkur frekar brosti til ess afl en huga. Og slensku er til fallegt or um a, sem Renan taldi viljann til a vera ein j. a er sluflag. Eins og fjsamaurinn Hlum tti forum sluflag me Smundi fra, eigum vi sluflag me Agli Skallagrmssyni, Snorra Sturlusyni, Jnasi Hallgrmssyni, Laxness, Bjrk og slenska landsliinu knattspyrnu 2018. slenska jin stkkar af slensku afreksflki, n ess a arar jir smkki.

(Frleiksmoli Morgunblainu 30. jn 2018.)


Svr vi spurningum blaamanna

Blaamenn Frttablainu og Stundinni hafa nlega haft samband og spurt, hva lii skrslunni fyrir fjrmlaruneyti um erlenda hrifatti bankahrunsins, sem g hef veri a semja. Svar mitt er etta:

g samdi drg a rkilegri skrslu tilsettum tma, en hn var allt of lng, 600 bls., auk ess sem mislegt tti eftir a birtast, sem g vissi um. ess vegna stytti g skrsluna niur 320 bls. og bei eftir msum frekari heimildum. g hef san fengist vi a, ekki sst a eggjan Flagsvsindastofnunar, a stytta skrsluna verulega, auk ess sem g hef bori mis atrii undir flk, sem geti er skrslunni, og unni r athugasemdum ess. Von er henni nstunni. g geri grein fyrir nokkrumhelstu niurstum r henni fundi Sagnfringaflagsins 17. oktber 2017, og eru glrur mnar agengilegar og raunar einnig upptaka af fundinum heimasu Sagnfringaflagsins.


Stolt arf ekki a vera hroki

tt enskan s auug a orum, enda samruni tveggja mla, engilsaxnesku og frnsku, hn aeins eitt og sama ori, pride, um tv hugtk, sem slenskan hefur eins og vera ber um tv or, stolt og hroka. ess vegna er sagt ensku, a pride s ein af hfusyndunum sj. slendingar myndu ekki segja a um stolt, sem hefur jkvan bl, tt eir myndu vissulega telja hroka vera synd.

g minnist etta vegna ess, a slenska jin fylltist stolti vegna frbrs rangurs landslisins knattspyrnu sustu tv rin. slendingar eru fmennasta j, sem keppt hefur til rslita heimsmtinu knattspyrnu. En hvers vegna fylltumst vi stolti? Vegna ess, a okkur finnst vi eiga eitthva rlti sigurgngu slenska landslisins. tt lismennirnir, jlfararnir og arir hlutaeigendur hafi vissulega unni sigrana, en ekki vi hin, deilum vi ll me eim einhverju srstku, kunnuglegu og drmtu, tt a s ekki beinlnis reifanlegt: jerni.

Spekingar fra okkur v, a jernisvitund s mannasetning fr ntjndu ld. Hva sem rum lur, a ekki vi um slendinga. Vi hfum fr ndveru veri srstk j. Snemma elleftu ld var Sighvatur rarson skld staddur Svj, og hafi kona ein or v, a hann vri svarteygur lkt mrgum Svum. Orti Sighvatur, a hin slensku augu sn hefu vsa sr langt um brattan stg. Enn kva hann, a hann hefi gengi fornar brautir, sem kunnar vru vimlandanum. Um svipa leyti, ri 1033, geru slendingar fyrsta aljasamning sinn, og var hann vi Noregskonung.

Spekingar vara okkur lka vi hroka. En stolt er ekki hroki og jrkni ekki jremba. Um eitt minnir lfi knattspyrnuleik: Stundum hittum vi mark og stundum fram hj, ru hvorum megin. Fyrir bankahruni 2008 gtti nokkurs hroka me sumum slendingum, en eftir a virtust sumir vilja mia fram hj markinu hinum megin og gera minna r jinni en efni standa til. Vi hittum mark me v a vera jrknir heimsborgarar, stolt af j okkar n ltilsviringar vi ara, hvorki hrokagikkir n undirlgjur.

(Frleiksmoli Morgunblainu 23. jn 2018.)


Hva sagi g Bak?

g tk tt rstefnu Evrpusamtaka haldsmanna og umbtasinna, ACRE, Bak Aserbadsjan 8.-9. jn 2018, og lk mr forvitni a heimskja landi, sem liggur vi Kaspahaf og er auugt a olu. Bersnilega er einhverju af olutekjunum vari innvii, sem eru mjg ntmalegir. tt gamli borgarhlutinn Bak s vel varveittur, rsa glsilegir skjakljfar umhverfis hann. Lri landinu er ekki hafi yfir gagnrni, en ori hafa ar rar framfarir og Aserbadsjan er a mslimarki, sem virist hafa mestan huga gum samskiptum vi Vesturlnd. Landi stendur mrkum Evrpu og Asu og hefur veri ralengi bygg. a hrum deilum vi grannrki Armenu um hrai Nagorno-Karabak, sem liggur Aserbadsjan, en er a nokkru leyti byggt Armenum. Aserar tala ml, sem er svo lkt tyrknesku a eir eiga ekki neinum erfileikum me a tala vi Tyrki.

mlstofu um menntaml benti g , a menntun vri ekki hi sama og sklaganga og a a vri ekkert nttrulgml, a rki rki skla, tt a yri a sj um, a allir nytu sklagngu. barna- og unglingasklum tti aallega a kenna au vinnubrg, sem a gagni kmu lfsbarttunni, lestur, skrift, reikning og frni mefer gagna, og au gildi, sem sameinuu jina, jtunguna og jarsguna. egar lengra kmi, tti lka a leggja herslu almennu menntun, sem jverjar kalla Bildung og felst ekkingu rum tmum og rum stum. ekking vri vissulega eftirsknarver sjlfri sr og ekki aeins vegna notagildis. Vsindin vru frjls samkeppni hugmynda.

g lt ljs hyggjur af runinni vestrnum hsklum, ar sem vinstri sinnar hefu va n undirtkum og vildu breyta essari frjlsu samkeppni hugmynda skipulaga hugmyndaframleislu gegn kaptalisma og feraveldi undir merkjum plitsks rtttrnaar. Allir ttu a skilgreinast af hpum og vera einhvers konar frnarlmb. Ekki vri minnst ann mguleika, a einstaklingarnir xluu sjlfir byrg gerum snum og kenndu ekki rum um, ef illa fri, jafnframt v sem eir nytu ess sjlfir (en ekki skattheimtumenn), egar betur fri.

g taldi skla vera a koma til skila tveimur merkilegum uppgtvunum Adams Smiths: Eins gri arf ekki a vera annars tap, og atvinnulfi getur veri skipulegt n ess a vera skipulagt.


Jordan Peterson

Eftir komuna til slands jn 2018 getur kanadski slfriprfessorinn Jordan Peterson teki sr munn or Sesars: g kom, s og sigrai. Hann fyllti stran samkomusal Hrpu tvisvar, tt agangseyrir vri hr, og bk hans rokselst, Tlf lfsreglur: Mtefni vi glundroa, sem Almenna bkaflagi gaf t tilefni heimsknarinnar. Boskapur Petersons er svipaur og tveimur kverum, sem framgjarnir slenskir unglingar lsu ntjndu ld, Aunuveginum eftir William Mathews og Hjlpau r sjlfur eftir Samuel Smiles: Menn vera a hera upp hugann og leggja brattann. Minna mli skiptir, a eir hrasi, en a eir standi ftur aftur. eir mega ekki hugsa um sjlfa sig sem frnarlmb, heldur smii eigin gfu. fund er lstur, en hugrekki og vinnusemi dygir.

Hva veldur hinum trlega huga boskap Petersons? Ein stan er, a hann ntir sr t hrgul nja mila, Youtube og Twitter. Hann er gagnorur og slttmll, og honum fipast hvergi, er harskeyttir vimlendur skja a. ru lagi deila miklu fleiri me honum skounum en mla fyrir eim opinberlega. Langflestir menntamenn eru vinstri sinnair: Gfair hgri menn gerast verkfringar, lknar ea atvinnurekendur, gfair vinstri menn kennarar ea blaamenn.

rija stan er, a vinstri sinnair menntamenn hafa n miklu meiri vld sklum og fjlmilum en ur, og eir nota au til a agga niur raunverulegri gagnrni. huga eirra eru vsindin ekki frjls samkeppni hugmynda, heldur bartta, aallega gegn kaptalismanum, en lka gegn karlaveldinu. Eins og Peterson bendir , eru til dmis elilegar skringar til v, a tekjumunur mlist milli kynjanna. Flk hefur tilhneigingu til a raa sr lk strf eftir framtartlunum snum, og a er niurstaan r essari run, essu vali kynjanna, sem mlist kjaraknnunum. En slandi og annars staar hefur risi upp jafnrttisinaur, sem kennir karlaveldinu um essa mlinganiurstu. Jafnframt hefur sklakerfi veri laga a hugamlum rttkra kvenfrelsissinna, svo a tpmiklir piltar finna ar litla ftfestu. N er aeins rijungur eirra, sem brautskrst r Hskla slands, karlkyns.

(Frleiksmoli Morgunblainu 9. jn 2018.)


Skerfur slendinga

34011447_10156141567047420_2496130487290953728_n.jpgsland er fmennt, hrjstrugt lti land hjara veraldar. Lklega var fyrsta byggin hr eins konar flttamannabir, eftir a Haraldur hrfagri og arir ramenn hrktu sjrningja t af Norursj. Engu a sur hafa slendingar sinni ellefu hundru ra sgu lagt skerf til heimsmenningarinnar og hann jafnvel fimmfaldan, eins og g benti fyrirlestri Kaupmannahfn dgunum.

Eitt er jveldi fr 930 til 1262. slendingar lutu lgum, en bjuggu ekki vi rkisvald, svo a rttarvarsla var hndum einstaklinga. Mrg verkefni, sem n eru tlu rkinu, voru leyst hugvitssamlega.

Anna er slendinga sgur. Bkmenntagildi eirra hefur lklega veri ofmeti, en r eru engu a sur strkostlegar heimildir um leit jar a jafnvgi, rlausn taka rkisvaldslausu landi.

Hi rija er fundur Amerku, tt skar Wilde hafi raunar sagt, a slendingar hafi veri svo skynsamir a tna henni aftur.

Hi fjra er kvtakerfi sjvartvegi, en a er senn arbrt og sjlfbrt. Arar jir ba margar vi offjrfestingu sjvartvegi og ofveii. ar eru fiskveiar reknar me tapi og njta opinberra styrkja. N er veri a taka upp kvtakerfi eins og hi slenska um heim allan.

Hi fimmta er a gera innstur a forgangskrfum b banka, eins og hr var gert me neyarlgunum 6. oktber 2008. Me slkri reglu minnka strlega lkur hlaupum banka og upphlaupum gtum ti, svo a rkisbyrg innstum v skyni a ra sparifjreigendur verur rf. Evrpusambandi tk regluna upp ri 2014, sex rum eftir slandi.

(Frleiksmoli Morgunblainu 2. jn 2018.)


Grnn kaptalismi kominn Neti

Skrsla mn fyrir hugveituna New Direction Brssel, Grnn kaptalismi ea Green Capitalism, er n komin Neti, og aan er hgt a hlaa henni niur. ar ri g m. a. um DDT og mrakldu (malaria), hrakspr blsnismanna, eignarrtt landi, afgiringar almenninga, regnskga, tluna slandi, laxveii, thafsveiar, hvali, fla og nashyrninga.


Hva segi g Kaupmannahfn?

rstefnu Frelsisnetsins, Freedom Network, sem Atlas Foundation og fleiri ailar efna til Kaupmannahfn 29.-30. ma 2018, kynni g rit mitt, sem kom t hj hugveitunni New Direction Brussel ri 2016, The Nordic Models. ar bendi g , a velgengni Norurlanda er ekki vegna jafnaarstefnu, heldur rtt fyrir hana. essa velgengni m rekja til fjgurra tta sgu Norurlanda: Gamalgrins rttarrkis, frihelgi eignarrttarins, frjlsra aljaviskipta og mikillar samleitni norrnu janna, en sastnefndi tturinn auveldar kvaranir, eflir traust og stular a sttum.

Frjlshyggja sr sterkar rtur Norurlndum. Til dmis setti snskumlandi Finni, Anders Chydenius, fram hugmyndina um, a atvinnulfi gti veri skipulegt n ess a vera skipulagt og a eins gri yrfti ekki a vera annars tap, ri 1765, ellefu rum undan Adam Smith. Chydenius lsti eli verkaskiptingarinnar, sem er meginskring hagfringa v, a jir heims geti brotist r ftkt bjarglnir. Margir eindregnir frjlshyggjumenn mtuu andlegt lf Sva 19. ld, ar meal Georg Adlersperre, Johan Gabriel Richert (sem var adandi slendinga sagna), Lars Johan Hierta og sast, en ekki sst, Johan August Gripenstedt, sem var einn hrifamesti stjrnmlamaur Sva um og eftir mija 19. ld og gerbreytti atvinnulfi eirra frjlsristt. Fjldinn allur af framsknum frumkvlum hagntti sr nfengi atvinnufrelsi til a stofna flug tflutningsfyrirtki.

Frjlshyggja var lka hrifamikil Noregi, eins og Eisvallastjrnarskrin 1814 ber vitni um, og Danmrku, ar sem Danir brugust vi sigrum strum vi jverja me v a auka atvinnufrelsi og efla atvinnulf. a, sem tapast t vi, skal endurskapast inn vi, orti skldi. En aalprinu eyi g a lsa frjlshyggju slandi. jveldi var eins og Jn Sigursson benti srstakt rannsknarefni, ar sem menn bjuggu vi lg n rkisvalds. Sjlfur var Jn frjlshyggjumaur og horfi einkum til Breta um fyrirmyndir. Arnljtur lafsson birti fyrstu bkina um hagfri slensku, Aufri, 1880 undir sterkum hrifum fr franska ritsnillingnum Frdric Bastiat. Jn orlksson, forstisrherra og formaur Sjlfstisflokksins, studdist ekki sst vi stjrnmlahugmyndir snska hagfringsins Gustavs Cassels.

Rit mitt er ekki aeins um lina t, heldur lka ntmann, egar frjlshyggja hefur eflst a rkum.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband