Tilbo­i­ sem SagnfrŠ­ingafÚlagi­ hafna­i

Til gamans birti Úg hÚr nřleg brÚfaskipti mÝn og SagnfrŠ­ingafÚlagsins. Ůa­ haf­i sent ˙t svofellt bo­ um hßdegisfyrirlestra:

SagnfrŠ­ingafÚlag ═slands kallar eftir till÷gum a­ erindum fyrir hßdegisfyrirlestrar÷­ fÚlagsins Ý Ůjˇ­minjasafninu ß vormisseri 2019. ═ haust fÚll merkilegur dˇmur Ý HŠstarÚtti ═slands ■egar fimm sakborningar Ý Gu­mundar- og Geirfinnsmßlinu svokalla­a voru sřkna­ir eftir enduruppt÷ku mßlsins. Gu­mundar- og Geirfinnsmßli­ er lÝklega ■ekktasta dˇmsmßl Ýslenskrar rÚttars÷gu ß 20. ÷ld og hefur Ýtreka­ or­i­ uppspretta umrŠ­na Ý Ýslensku samfÚlagi um sekt, sakleysi og sannleiksgildi jßtninga, rannsˇknir, fangelsanir og framgang rÚttvÝsinnar. Af ■essu tilefni ver­a hßdegisfyrirlestrar SagnfrŠ­ingafÚlagsins ß vormisseri 2019 helga­ir hinni margslungnu s÷gu rÚttarfars og refsinga. Teki­ er vi­ till÷gum til 1. desember.

╔g sendi 1. nˇvember 2018 inn eftirfarandi till÷gu um erindi undir heitinu äŮrÝr dˇmar yfir mÚr: Greining og gagnrřniô:

╔g hef hloti­ ■rjß dˇma. Hinn fyrsti var fyrir a­ reka ˇl÷glega ˙tvarpsst÷­ Ý verkfalli opinberra starfsmanna hausti­ 1984, og h÷f­a­i rÝkissaksˇknari ■a­ mßl a­ ßeggjan stjˇrnar BSRB. Annar var ˙tivistardˇmur, kve­inn upp Ý Bretlandi fyrir mei­yr­i Ý gar­ Ýslensks fjßraflamanns, sem ßttu a­ hafa falli­ ß rß­stefnu bla­amanna ß ═slandi 1999. Hinn ■ri­ji var dˇmur fyrir a­ brjˇta gegn h÷fundarrÚtti Halldˇrs Laxness Ý fyrsta bindi Švis÷gu hans, sem kom ˙t hausti­ 2003. Tveir sÝ­ari dˇmarnir voru Ý einkamßlum og refsing Ý ÷llum ■remur mßlunum ßkve­in sekt, en mßlareksturinn ˙ti Ý Bretlandi kosta­i mig um 25 milljˇnir krˇna, ■ˇtt mÚr tŠkist a­ ˇgilda dˇminn yfir mÚr ■ar. Allir eru ■essir dˇmar frˇ­legir. Eflaust var fyrsti dˇmurinn eftir bˇkstaf laganna, en var hann eftir anda ■eirra? Var annar dˇmurinn til marks um ■a­, a­ au­menn geti vali­ sÚr vettvang fyrir mei­yr­amßl Ý Bretlandi, ■vÝ a­ mei­yr­al÷ggj÷f er ■ar strangari og mßlarekstur kostna­arsamari en vÝ­ast annars sta­ar (libel tourism)? Me­ hva­a r÷kum breytti HŠstirÚttur sřknudˇmi HÚra­sdˇms Ý Laxness-mßlinu? Var ■ar einhver ska­i fullsanna­ur? ١tt enginn sÚ dˇmari Ý eigin s÷k, getur veri­ gagnlegt a­ hlusta ß r÷ksemdir og g÷gn Ý g÷mlum mßlum, og hyggst Úg leggja fram řmislegt nřtt um ■essa dˇma. ═slenskir og breskir dˇmarar eru ekki fremur ˇskeikulir en pßfinn Ý Rˇm.

╔g fÚkk 12. desember eftirfarandi svar:

Stjˇrn SagnfrŠ­ingafÚlagsins hefur fari­ yfir innsendar till÷gur fyrir hßdegisfyrirlestrar÷­ina ß vormisseri 2019. FŠrri komast a­ en vildu og ■vÝ mi­ur var tillaga ■Ýn ekki sam■ykkt Ý ■etta sinn. Bestu kve­jur, KristÝn Svava

Au­vita­ ver­ur enginn hÚra­sbrestur, ■ˇtt ■essu tilbo­i hafi veri­ hafna­. En Úg held samt, a­ erindi­ hef­i geta­ or­i­ Ý senn skemmtilegt og frˇ­legt.


Ůingm÷nnum ˙tsk˙fa­ 1939

Af sÚrst÷ku tilefni var rifja­ upp ß d÷gunum a­ eftir ßrßs Rau­a hersins ß Finnland Ý ßrslok 1939 var ■ingm÷nnum SˇsÝalistaflokksins ˙tsk˙fa­ ■vÝ a­ ■eir neitu­u ˇlÝkt ÷­rum ■ingm÷nnum a­ fordŠma ßrßsina og mŠltu henni jafnvel bˇt. Virtu a­rir ■ingmenn ■ß ekki vi­lits og gengu ˙t ■egar ■eir hÚldu rŠ­ur. Ůorri almennings og ■ingmanna haf­i rÝka sam˙­ me­ smß■jˇ­inni sem ßtti hendur sÝnar a­ verja. ═ leynilegum vi­auka vi­ gri­asßttmßla ■eirra StalÝns og Hitlers Ý ßg˙st 1939 haf­i veri­ kve­i­ ß um skiptingu Mi­- og Austur-Evrˇpu ß milli ■eirra og fÚll Finnland Ý hlut StalÝns. ═ SˇsÝalistaflokknum h÷f­u komm˙nistar hollir StalÝn t÷gl og hagldir.

Einar Olgeirsson, forma­ur SˇsÝalistaflokksins og ■ingma­ur hans, andmŠlti ■vÝ Ý lei­ara Ůjˇ­viljans 6. febr˙ar 1940 a­ Finnar vŠru frŠnd■jˇ­ okkar ═slendinga. äFinnar eru eins fjarskyldir okkur og Kongo-negrar,ô skrifa­i hann.

Brynjˇlfur Bjarnason, ■ingma­ur SˇsÝalistaflokksins, smÝ­a­i hß­syr­i­ äFinnagaldurô um sam˙­ ■orra Ýslensku ■jˇ­arinnar me­ Finnum og skrifa­i grein Ý 1. hefti tÝmaritsins RÚttar 1940 undir ■eirri fyrirs÷gn. Ůar sag­i hann me­al annars: äFlestir munu n˙ hafa ßtta­ til fulls ß ■vÝ, a­ ■essi styrj÷ld var ekki strÝ­ milli Finnlands og R˙sslands ˙t af fyrir sig, heldur var hÚr um a­ rŠ­a styrj÷ld milli SovÚtrÝkjanna og Vesturveldanna, sem voru a­ b˙a sig undir ßrßs ß R˙ssland og notu­u finnsku hvÝtli­ana sem verkfŠri. Atbur­irnir hafa sÝ­an sanna­, svo sem best ver­ur ß kosi­, a­ SovÚtlř­veldin ßttu Ý varnarstrÝ­i, sem ■eim bar skylda til a­ heyja fyrir land sitt og hinn al■jˇ­lega sˇsÝalisma.ô

Ůrßtt fyrir ■essa frumlegu kenningu Brynjˇlfs b÷r­ust Finnar einir og ˇstuddir gegn hinu r˙ssneska ofurefli, en ur­u loks um mi­jan mars 1940 a­ leita samninga. Eftir a­ ■etta spur­ist til ═slands fˇr Hermann Jˇnasson forsŠtisrß­herra ˇvir­ulegum or­um um ■ingmenn SˇsÝalistaflokksins Ý einum hli­arsal Al■ingis. Vatt Brynjˇlfur Bjarnason sÚr ■ß a­ honum og kva­ hann landsfrŠgan fyrir heimsku og ˇsanns÷gli. Hermann sneri sÚr hvatskeytlega a­ Brynjˇlfi og laust hann kinnhesti me­ fl÷tum lˇfa. Ůegar Brynjˇlfur kvarta­i vi­ ■ingforseta, svara­i Hermann ■vÝ til a­ ■a­ vŠri Ýslenskur si­ur a­ l÷­runga ˇpr˙ttna or­astrßka.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 15. desember 2018.)


Vegurinn og ■okan

TÚkkneski rith÷fundurinn Milan Kundera notar snjalla lÝkingu til a­ lřsa vegfer­ okkar. ┴ veginum sjßum vi­ sŠmilega ■a­, sem er framundan og nßlŠgt okkur, vi­mŠlendur okkar og ef til vill eitt til tv÷ hundru­ metrum lengra. Ůa­, sem fjŠr er, sÚst a­ vÝsu ekki Ý myrkri, heldur ■oku. En ■egar vi­ horfum um ÷xl, sjßum vi­ allt miklu skřrar ■ar. Ůar er engin ■oka. Kundera notar ■essa lÝkingu til a­ brřna ■a­ fyrir okkur a­ dŠma menn li­inna ßra ekki of hart, ef ■eir hafa ekki sÚ­ umhverfi sitt eins skřrt og vi­ sjßum ■a­.

MÚr finnst lÝking Kunderas eiga vel vi­ um Ýslenska bankahruni­ 2008. Menn voru ekki vissir um, hvort bankakerfi­ vŠri sjßlfbŠrt e­a ekki. Sumir frŠ­imenn, til dŠmis Richard Portes og Frederic Mishkin a­ ˇgleymdum sÚrfrŠ­ingum Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­sins, t÷ldu, a­ svo vŠri. A­rir, svo sem Robert Aliber og Willem Buiter, voru annarrar sko­unar. Allir sßu ■eir umhverfi­ Ý ■oku, ■ˇtt sumir ■eirra r÷mbu­u ß rÚtta spß. Sigurinn ß marga fe­ur, en ˇsigurinn er muna­arlaus. En ein af ßstŠ­unum til ■ess, a­ bankakerfi­ fÚll um koll, var au­vita­, a­ nˇgu margir fˇru a­ tr˙a ■vÝ, a­ ■a­ myndi gera ■a­, og ■ß rŠttist spßin af sjßlfri sÚr.

╔g er ß hinn bˇginn ekki viss um, a­ lÝking Kunderas eigi vi­, ■ar sem hann notar hana sjßlfur: a­ ekki eigi a­ fordŠma ■ß, sem veittu alrŠ­isstjˇrn komm˙nista li­. Ůeir, sem ■a­ ger­u hÚr ß ═slandi, vissu mŠta vel, hvernig stjˇrnarfari­ var Ý komm˙nistarÝkjunum. Frß upphafi birti Morgunbla­i­ nßkvŠmar frÚttir af k˙guninni og eymdinni ■ar eystra, me­al annars ■egar ßri­ 1924 Ý greinaflokki Antons Karlgrens, prˇfessors Ý slavneskum frŠ­um Ý Kaupmannahafnarhßskˇla.

Sagan af fl÷kkub÷rnunum sřnir ■a­ best. Morgunbla­i­ flutti oft frÚttir af ■vÝ ß ÷ndver­um fjˇr­a ßratug, a­ hˇpar hungra­ra fl÷kkubarna fŠru um R˙ssland og betlu­u e­a stŠlu sÚr til matar. ═ fer­abˇkinni ═ austurvegi 1932 hÚlt Laxness ■vÝ fram, a­ ■au vŠru horfin. En Ý SkßldatÝma 1963 jßta­i Laxness, a­ hann hef­u oft sÚ­ ■au ß fer­um sÝnum: ä╔g sß ■essa aumÝngja bera fyrir oft og m÷rgum sinnum, einkum Ý ˙thverfum, fßf÷rulum almennÝngsg÷r­um e­a me­fram jßrnbrautarteinum.ô Fl÷kkub÷rnin voru ekki falin Ý neinni ■oku. En ■ß hÚldu sumir, a­ komm˙nisminn myndi sigra.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 8. desember 2018.)


Hva­ hugsu­u ■eir 1. desember 1918?

Fullveldi_Herdubreid═ dag gefur Almenna bˇkafÚlagi­ ˙t rŠ­usafni­ Til varnar vestrŠnni menningu Ý tilefni 100 ßra fullveldis. Ůrj˙ ■eirra skßlda, sem eiga ■ar rŠ­ur, sˇttu Menntaskˇlann Ý ReykjavÝk veturinn 1918-1919, stˇ­u Ý Bakarabrekkunni 1. desember 1918 og horf­u ß, ■egar rÝkisfßninn Ýslenski var Ý fyrsta sinn dreginn a­ h˙n, en um lei­ dundi vi­ 21 fallbyssuskot frß d÷nsku var­skipi Ý ytri h÷fninni til hei­urs hinu nřja rÝki.

DavÝ­ Stefßnsson minntist umrŠ­na um sambandsmßli­ Ý ba­stofunni heima Ý Fagraskˇgi nokkrum mßnu­um ß­ur: äHver ßtti a­ rß­a hÚr rÝkjum? ═slendingar sjßlfir. Ůeir h÷f­u helga­ sÚr landi­ me­ blˇ­i og sveita og ■˙sund ßra erf­um. Um ■a­ voru allir sammßla, og aldrei heyr­i Úg r÷dd ■jˇ­arinnar Ý ■essu mßli skřrari en hjß bŠndunum Ý Fagraskˇgarba­stofunni.ô

Tˇmas Gu­mundsson sß roski­ fˇlk vikna: äEnn finnst mÚr sem Úg hafi ■arna, Ý fyrsta og sÝ­asta sinn ß Švinni, sta­i­ frammi fyrir ■jˇ­, sem komin var um langan veg ˙t ˙r nˇtt og dau­a, haf­i ■ola­ ofurmannlegar raunir, en lifa­ af vegna ■ess, a­ h˙n haf­i alla tÝ­ var­veitt vonina um ■ennan dag Ý hjarta sÝnu.ô

Gu­mundur G. HagalÝn hugsa­i: äHvort mundi ekki standa ■arna ß stjˇrnarrß­sblettinum ˇsřnileg fylking ľ ekki a­eins frŠkinna foringja, heldur og hins ˇbreytta li­s, va­mßlsklŠddra bŠnda og sjˇmanna Ý skinnst÷kkum, manna, sem ■ora­ h÷f­u äGu­i a­ treysta, hlekki hrista, hlř­a rÚttu, gˇ­s a­ bÝ­a,ô ■ß er gŠfa ■essarar ■jˇ­ar virtist äl˙t og lÝtilsigldô, ■egar danskir h÷ndlarar voru hjÚr Šri­ dreissugir og d÷nsk stjˇrnarv÷ld eyg­u ekki einu sinni Ý ljˇtum draumi ■ß stund, sem d÷nsk fallstykki dunu­u til hei­urs alÝslenskum fßna?ô

Fullveldi­ marka­i miklu frekar aldaskil en lř­veldisstofnunin 1944. Til var­ nřtt rÝki 1918 og ÷­la­ist vi­urkenningu annarra rÝkja, en lÝklega er ekki ofsagt, a­ 1944 vŠri a­eins skipt um embŠttisheiti ■jˇ­h÷f­ingjans.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 1. desember 2018.)


Prag 1948

┴ri­ 2006 kom ˙t kennslubˇk Ý s÷gu ═slands og umheimsins, Nřir tÝmar, Štlu­ framhaldsskˇlum. H÷fundarnir voru sagnfrŠ­ingarnir Gunnar Karlsson og Sigur­ur Ragnarsson. LÝklega eiga ■eir vanmŠli (understatement) allra tÝma, ■egar ■eir segja ß bls. 227, a­ StalÝn hafi framkvŠmt samyrkjustefnu sÝna äÝ ˇ■÷kk mikils hluta bŠndaô. Sannleikurinn er sß, a­ StalÝn kn˙­i bŠndur til samyrkju me­ ■vÝ a­ svelta til bana sex milljˇnir manns Ý ┌kraÝnu og Su­ur-R˙sslandi, og fj÷ldi bŠnda og skylduli­s ■eirra var lÝka fluttur nau­ugur til SÝberÝu.

Ůeir Gunnar og Sigur­ur segja ß bls. 267 frß valdarßni komm˙nista Ý TÚkkˇslˇvakÝu fyrir sj÷tÝu ßrum: äSnemma ßrs 1948 viku fulltr˙ar samstarfsflokka komm˙nista ˙r rÝkisstjˇrn og komm˙nistar myndu­u stjˇrn me­ nßnum samherjum sÝnum. Ůessi umskipti komu illa vi­ marga ß Vesturl÷ndum ■vÝ a­ ■au ■ˇttu sta­festa a­ landi­ vŠri n˙ ß ˇskoru­u ßhrifasvŠ­i SovÚtmanna.ô Ůetta er anna­ vanmŠli­. Komm˙nistar fengu Ý samsteypustjˇrn eftir strÝ­ Ý sinn hlut innanrÝkis- og varnarmßlarß­uneytin og me­ ■vÝ yfirrß­ yfir l÷greglu og her landsins. Hˇfu ■eir miklar hreinsanir Ý l÷greglunni. Ůegar ■eir neitu­u a­ fara eftir sam■ykkt meiri hluta rÝkisstjˇrnarinnar um a­ rß­a aftur řmsa l÷gregluforingja, sem ■eir h÷f­u reki­, og hˇtu­u valdbeitingu, s÷g­u samrß­herrar ■eirra af sÚr Ý febr˙ar 1948.

Vopna­ar sveitir komm˙nista l÷g­u ■ß Ý skyndingu undir sig rß­uneyti hinna fyrrverandi rß­herra og hr÷ktu burt embŠttismenn, sem ■eir t÷ldu sÚr ekki hli­holla. Komm˙nistar myndu­u stjˇrn og tˇku allt vald Ý sÝnar hendur, hÚldu ßfram hreinsunum Ý l÷greglu og ÷­rum opinberum stofnunum og breyttu TÚkkˇslˇvakÝu ß nokkrum mßnu­um Ý einrŠ­isrÝki. Fj÷ldi manns flř­i land. ═ Švis÷gu Halldˇrs Kiljans Laxness segi Úg frß dapurlegum ÷rl÷gum tveggja tÚkkneskra ═slandsvina, Zdeneks Nemeceks og Emils Walters.

Sagt er a­ sigurvegararnir skrifi jafnan s÷guna. Ůa­ ß ekki vi­ ß ═slandi. ١tt kalda strÝ­inu lyki me­ sigri vestrŠnna lř­rŠ­isrÝkja yfir komm˙nismanum eru Ýslenskir komm˙nistar lßtnir skrifa ■ß s÷gu sem framhaldsskˇlanemar lŠra.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. nˇvember 2018.)


Hva­ sag­i Úg Ý Ljubljana?

IMG_9520╔g sˇtti rß­stefnu Ý Lj˙bljana, h÷fu­borg SlˇvenÝu, dagana 13.-15. nˇvember. H˙n hÚt äSkuggahli­ tunglsinsô og var um minningar ■eirra ■jˇ­a Mi­- og Austur-Evrˇpu, sem lentu undir stjˇrn komm˙nista eftir seinni heimsstyrj÷ld. Fyrirlestur minn var um, hvernig raddir fˇrnarlambanna fengju a­ heyrast. Eins og Elie Wiesel sag­i, drepur b÷­ullinn alltaf tvisvar, Ý seinna skipti­ me­ ■÷gninni. ╔g benti ß, a­ komm˙nisminn vŠri ekki fordŠmdur eins skilyr­islaust og nasisminn, ■ˇtt til ■ess vŠri full ßstŠ­a: hungursney­ir af mannav÷ldum, fj÷ldamor­, nau­ungarflutningar ■jˇ­flokka, rekstur ■rŠlab˙­a, ˇgnarstjˇrn og eymd.

╔g reifa­i sex rß­ til a­ rj˙fa ■÷gnina. Hßskˇlar, sÚrstaklega fÚlags- og hugvÝsindadeildir, hef­u veri­ herteknir af vinstrim÷nnum. Ůess vegna ■yrfti a­ b˙a frjßlslyndum frŠ­im÷nnum athvarf og a­st÷­u Ý sjßlfstŠ­um stofnunum. ═ annan sta­ yr­i a­ tryggja, a­ nemendur Ý skˇlum fengju frŠ­slu um ˇdŠ­i allra alrŠ­issinna, ekki sÝ­ur komm˙nista en nasista. Ekki mŠtti til dŠmis ■egja um ■a­, a­ StalÝn hef­i veri­ bandama­ur Hitlers fyrstu tv÷ styrjaldarßrin. ═ ■ri­ja lagi ■yrfti a­ reisa minnismerki og reka s÷fn eins og hi­ merkilega safn Ý Varsjß um uppreisnina 1944. ═ fjˇr­a lagi Štti a­ ˇgilda alla ■ß opinberu vi­urkenningu, sem valdsmenn ˙r r÷­um komm˙nista hef­u vÝ­a hloti­. Myndastyttur af BerÝa vŠru jafnˇe­lilegar og af Himmler, svo a­ ekki sÚ minnst ß g÷tun÷fn og hei­ursmerki. ═ fimmta lagi ■yrfti a­ halda reglulega rß­stefnur til a­ kynna forvitnilegar rannsˇknir. Til dŠmis hef­i prˇfessoráFrank Dik÷tter varpa­ ljˇsi ß ˇgnarstjˇrn Maˇs Ý KÝna Ý ■remur stˇrfrˇ­legum bˇkum, ogáSvartbˇk komm˙nismans hef­i marka­ tÝmamˇt ßri­ 1997.

═ sj÷tta lagi ■yrfti a­ gera v÷ndu­ rit um alrŠ­isstefnuna a­gengileg a­ nřju, jafnt ß prenti og ß netinu, eins og Almenna bˇkafÚlagi­ ß ═slandi beitti sÚr fyrir me­ Safni til s÷gu komm˙nismans, en ■egar hafa tÝu rit birst Ý ■eirri ritr÷­. ┴ ■essu ßri koma ˙t ■rj˙ rit, FramtÝ­ smß■jˇ­anna: Erindi ß ═slandi og ÷­rum Nor­url÷ndum 1946-1948 eftir norska skßldi­ Arnulf ěverland, Gu­inn sem brßst eftir sex rith÷funda, ■ar ß me­al Arthur Koestler, AndrÚ Gide og Ignazio Silone, og Til varnar vestrŠnni menningu: RŠ­ur sj÷ rith÷funda 1950-1958, en h÷fundar eru Tˇmas Gu­mundsson, Gunnar Gunnarsson, Kristmann Gu­mundsson, sÚra Sigur­ur Pßlsson Ý Hraunger­i, Gu­mundur G. HagalÝn, sÚra Sigur­ur Einarsson Ý Holti og DavÝ­ Stefßnsson frß Fagraskˇgi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. nˇvember 2018.)


11. nˇvember 1918

┴ sunnudag eru hundra­ ßr li­in frß ■vÝ a­ fulltr˙ar Ůřskalands, Frakklands og Bretlands undirritu­u samning um vopnahlÚ Ý CompiŔgne-skˇgi Ý Nor­ur-Frakklandi. Nor­urßlfuˇfri­num mikla, sem sta­i­ haf­i frß hausti 1914, var loki­ eftir ˇskaplegar mannfˇrnir. ┴­ur en strÝ­i­ skall ß, haf­i veri­ fri­ur Ý ßlfunni Ý heila ÷ld. Menn gßtu fer­ast ßn vegabrÚfa um ßlfuna ■vera og endilanga nema til R˙ssaveldis og Tyrkjaveldis. RÝkisvaldi­ virtist ■ß vera lÝti­ anna­ en vingjarnlegur l÷greglu■jˇnn ß nŠsta g÷tuhorni. Allt ■etta breyttist Ý ˇfri­num. Mannkyni­ virtist heillum horfi­. äMÚr blŠddi inn,ô sag­i ungur, Ýslenskur rith÷fundur, sem geti­ haf­i sÚr or­ Ý Danm÷rku, Gunnar Gunnarsson.

Segja mß, a­ til sÚu tvŠr hugmyndir um s÷guna. H˙n sÚ eins og drukkin k÷ngulˇ, sem flŠkist milli ■rß­a Ý neti sÝnu, e­a eins og jßrnbrautarlest, sem renni ß teinum frß einum sta­ ß annan. Fyrri hugmyndin vir­ist eiga vel vi­ um Nor­urßlfuˇfri­inn mikla. Hann var stˇrslys, alls ekki ˇhjßkvŠmilegur. Kveikjan a­ honum var, a­ 28. j˙nÝ 1914 myrtu serbneskir ■jˇ­ernissinnar rÝkisarfa AusturrÝkis og konu hans Ý Sarajevo, sennilega a­ undirlagi serbnesku leyni■jˇnustunnar. BanatilrŠ­i­ hef­i ekki ■urft a­ takast. Margt hef­i geta­ komi­ Ý veg fyrir ■a­.

Vissulega ■rß­u Frakkar hefnd eftir ˇsigur sinn fyrir Ůjˇ­verjum 1871 og stukku ß fyrsta tŠkifŠri­. Ef til vill voru R˙ssar lÝka svo skuldbundnir Serbum, a­ ■eir ur­u a­ li­sinna ■eim, ■egar AusturrÝki og bandamenn ■ess vildu hefna mor­sins ß rÝkisarfanum. En hvers vegna Ý ˇsk÷punum fˇr Stˇra-Bretland Ý strÝ­i­? Ůa­ voru reginmist÷k. Ef einhver svarar ■vÝ til, a­ Bretar hafi veri­ skuldbundnir BelgÝu (sem Ůjˇ­verjar rÚ­ust ß Ý sˇkn sinni til Frakklands), ■ß mß benda ß, a­ Bretar voru lÝka skuldbundnir Pˇllandi 1939 og s÷g­u Rß­stjˇrnarrÝkjunum ■ˇ ekki strÝ­ ß hendur, ■egar Rau­i herinn rÚ­st inn Ý Pˇlland 17. september. Hef­u Bretar ekki fari­ Ý strÝ­i­ 1914, ■ß hef­u mi­veldin, AusturrÝki og bandamenn ■ess, ekki veri­ lengi a­ sigra Frakka og R˙ssa. StrÝ­i­ hef­i or­i­ stutt. Ůess Ý sta­ var ■a­ ekki til lykta leitt, fyrr en BandarÝkjamenn ger­u s÷mu mist÷k og Bretar ß undan ■eim og fˇru Ý strÝ­i­. Aflei­ingarnar ur­u alrŠ­i komm˙nista og nasista Ý R˙sslandi og Ůřskalandi. Vori­ 1940 voru a­eins sex lř­rŠ­isrÝki eftir Ý Nor­urßlfunni, Stˇra-Bretland, ═rland, ═sland, SvÝ■jˇ­, Finnland og Sviss, og ßttu undir h÷gg a­ sŠkja.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. nˇvember 2018.)


═ k÷ldu strÝ­i

┴ri­ 2014 sendi Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjˇri Morgunbla­sins, frß sÚr bˇkina ═ k÷ldu strÝ­i, ■ar sem hann sag­i frß barßttu sinni og Morgunbla­sins Ý kalda strÝ­inu, sem hˇfst, ■egar vestrŠn lř­rŠ­isrÝki ßkvß­u a­ veita komm˙nistarÝkjunum Ý Mi­- og Austur-Evrˇpu vi­nßm. ═slendingar gengu ■ß til li­s vi­ a­rar frjßlsar ■jˇ­ir, sem myndu­u me­ sÚr varnarbandalag, Atlantshafsbandalagi­. En hÚr starfa­i lÝka SˇsÝalistaflokkur, sem ■ß­i verulegt fÚ frß Moskvu og bar­ist fyrir hagsmunum Kremlverja. HÚlt hann ˙ti dagbla­inu Ůjˇ­viljanum og ßtti talsver­ar h˙seignir Ý ReykjavÝk.

Styrmir haf­i njˇsnara Ý SˇsÝalistaflokknum, sem gaf honum skřrslur. Ein skřrslan hefur ekki vaki­ ■ß athygli sem skyldi (bls. 123). H˙n er frß jan˙ar 1962. Segir ■ar frß fundi Ý einni sellu SˇsÝalistaflokksins, ■ar sem ˇnafngreindur nßmsma­ur Ý Austur-Ůřskalandi tala­i, og geri Úg rß­ fyrir, a­ hann hafi veri­ Gu­mundur ┴g˙stsson, sem seinna var­ forma­ur Al■ř­ubandalagsfÚlags ReykjavÝkur.

äSkřr­i hann frß ■vÝ a­ hann stunda­i nßm vi­ skˇla ■ar sem kennd vŠri pˇlitÝk og njˇsnir en hann mun hafa anna­ nßm a­ yfirvarpi. RÚtt er a­ geta ■ess a­ ß­ur en [Gu­mundur] byrja­i a­ tala spur­i hann deildarformann, hvort ekki vŠri ˇhŠtt a­ tala opinskßtt. Forma­ur hÚlt ■a­ n˙ vera. [Gu­mundur] skřr­i einnig frß ■vÝ, a­ Ý fyrra hef­i ekki veri­ nŠgilegt fÚ fyrir hendi til ■ess a­ standa straum af kostna­i vi­ ■ß ═slendinga sem dveldust Ý Austur-Ůřskalandi ß vegum flokksins hÚr og ■ess vegna hef­u veri­ tekin inn ß fjßrl÷g austur■řska rÝkisins (■ˇ ekki ■annig, a­ beinlÝnis hafi komi­ fram) 180 ■˙sund austur■řsk m÷rk til ■ess a­ standa straum af ˙tgj÷ldum Ýslenska komm˙nistaflokksins Ý Austur-Ůřskalandi.ô Enn segir Ý skřrslunni: äŮß sag­i [Gu­mundur], a­ me­al komm˙nista Ý Austur-Evrˇpu rÝki mikil ßnŠgja me­ Ůjˇ­viljann, sem tali­ vŠri eitt besta bla­ komm˙nista ß Vesturl÷ndum.ô

Ůa­ er merkilegt, a­ sˇsÝalistarnir ß sellufundinum vir­ast hafa lßti­ sÚr vel lÝka uppljˇstranir nßmsmannsins unga. Ekki er sÝ­ur frˇ­legt a­ komm˙nistar Ý Austur-Evrˇpu skyldu hafa tali­ Ůjˇ­viljann äbesta bla­ komm˙nista ß Vesturl÷ndumô.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. nˇvember 2018.)


Forsetakj÷r Ý BrasilÝu

RÝkis˙tvarpi­ásendi frÚttamann til Rio de Janeiro vegna forsetakj÷rsins n˙ Ý dag. Ůa­ er undarlegt. BrasilÝa er h÷fu­borgin og SŃo Paulo stŠrsta borgin. Rio de Janeiro er hins vegar au­vita­ skemmtilegasta borgin, eins og Úg get tr˙tt um tala­, ■vÝ a­ Úg hef undanfarin ßr b˙i­ Ý nokkra mßnu­i ß ßri Ý Rio de Janeiro og tala port˙g÷lsku. ╔g hef ■vÝ haft betri skilyr­i en margur annar til a­ fylgjast me­ stjˇrnmßlum Ý BrasilÝu. MÚr bl÷skrar, af hvÝlÝkri van■ekkingu tala­ er um ■au ß ═slandi, ekki sÝst Ý RÝkis˙tvarpinu. Eru lÝkur ß, a­ Jair Bolsonaro sigri Ý forsetakj÷rinu Ý dag, en Fernando Haddad tapi. A­alskřringin ß ■vÝ er, a­ Verkamannaflokkur Haddads hefur or­i­ uppvÝs a­ ˇtr˙legri spillingu. Forsetinn 2002ľ2010, Lula, situr Ý fangelsi fyrir a­ hafa ■egi­ m˙tur. Eftirma­ur hans, Dilma Rousseff, var sett ˙r embŠtti fyrir a­ hafa gefi­ rangar upplřsingar um fjßrmßl flokks sÝns. Haddad heimsŠkir reglulega Lula Ý fangelsi­ og ■iggur hjß honum rß­! Ůessir menn kunna ekki a­ skammast sÝn. Varaforsetaefni hans er ˙r brasilÝska komm˙nistaflokknum. Ef Bolsonaro ver­ur forseti, ■ß er ■a­ a­allega vegna ■ess, a­ menn eru a­ kjˇsa ß mˇti Verkamannaflokknum. En a­alrß­gjafi hans Ý efnahagsmßlum er mj÷g skynsamur ma­ur, Paulo Guedes.áHÚr segir frß ■vÝ, hva­a rß­ Úg gaf BrasilÝum÷nnum a­spur­ur Ý SŃo Paulo ß fj÷lmennri st˙dentarß­stefnu:

Hannes var spur­ur, hva­a rß­ hann gŠti gefi­ BrasilÝum÷nnum. Hann svara­i ■vÝ til, a­ svo virtist sem ■rjßr nornir stŠ­u yfir h÷fu­sv÷r­um ■essarar sundurleitu, su­rŠnu stˇr■jˇ­ar, ofbeldi, spilling og fßtŠkt. BrasilÝumenn ■yrftu a­ reka ■essar nornir ß brott, einbeita sÚr a­ koma ß l÷gum og reglu, me­al annars me­ ■vÝ a­ her­a refsingar fyrir ofbeldisglŠpi, og ■ß myndi tŠkifŠrum fßtŠks fˇlks til a­ brjˇtast Ý bjargßlnir snarfj÷lga. A­komum÷nnum yr­i starsřnt ß hina ˇj÷fnu tekjudreifingu Ý landinu. Ef til vill hef­i au­ur sumra BrasilÝumanna skapast Ý krafti sÚrrÚttinda og ˇe­lilegrar a­st÷­u ˇlÝkt ■vÝ, sem ger­ist Ý frjßlsari hagkerfum, en reynslan sřndi, a­ hinir fßtŠku yr­u ekki rÝkari vi­ ■a­, a­ hinir rÝku yr­u fßtŠkari. Happadrřgst vŠri a­ mynda skilyr­i til ■ess, a­ hinir fßtŠku gŠtu or­i­ rÝkari, en me­ aukinni samkeppni, sÚrstaklega ß fjßrmagnsmarka­i, myndu hinir rÝku ■urfa a­ hafa sig alla vi­ a­ halda au­i sÝnum. Eitt l÷gmßl hins frjßlsa marka­ar vŠri, a­ flˇni­ og fjßrmagni­ yr­u fljˇtt vi­skila. Skriffinnska stŠ­i lÝka brasilÝskum smßfyrirtŠkjum fyrir ■rifum.


Hva­ sag­i Úg ß Stˇru hundaeyju?

SpŠnska nafni­ ß eyjaklasanum, sem Spßnn rŠ­ur skammt undan str÷nd Blßlands hins mikla, er Canarias, en ■a­ merkir Hundaeyjar. Dagana 30. september til 5. oktˇber 2018 tˇk Úg ■ßtt Ý rß­stefnu al■jˇ­legs mßlfundafÚlags frjßlslyndra frŠ­imanna, Mont Pelerin-samtakanna, ß Gran Canarias, Stˇru hundaeyju. ╔g tˇk tvisvar til mßls, fyrst ß morgunver­arfundi um stjˇrnmßlavi­horf Ý Rˇm÷nsku AmerÝku. S˙ sko­un er algeng ■ar sy­ra, a­ velgengni Nor­urlanda sÚ a­ ■akka jafna­arstefnu. ╔g vÝsa­i ■vÝ ß bug. Ůessa velgengni mŠtti a­allega skřra me­ traustu rÚttarrÝki, frjßlsum al■jˇ­avi­skiptum, rÝku gagnkvŠmu trausti og samheldni Ý krafti samleitni, rˇtgrˇinna si­a og langrar, sameiginlegrar s÷gu.

┴ mßlstofu um a­skilna­arhreyfingar og sjßlfstŠ­i sag­i Úg, a­ vissulega vŠri til frjßlslynd ■jˇ­ernisstefna, sem mi­a­i a­ ■vÝ a­ fŠra valdi­ nŠr fˇlki og reist vŠri ß sterkri ■jˇ­ernisvitund. Nor­menn hef­u sagt skili­ vi­ SvÝa 1905, af ■vÝ a­ ■eir vŠru Nor­menn, ekki SvÝar. ═slendingar hef­u ekki veri­ og vildu ekki vera Danir me­ fullri vir­ingu fyrir ■eirri ßgŠtu ■jˇ­, og ■ess vegna hef­u ■eir stofna­ fullvalda rÝki 1918. Hins vegar ■yrfti ■jˇ­ernisvitundin a­ dˇmi frjßlshyggjumanna a­ vera sjßlfsprottin frekar en valdbo­in. Ůjˇ­in skilgreindist umfram allt af vilja hˇps til a­ deila hlutskipti. H˙n vŠri dagleg atkvŠ­agrei­sla, eins og franski rith÷fundurinn Ernest Renan hef­i sagt. ╔g vitna­i Ý ■vÝ sambandi lÝka Ý ■ß athugasemd breska stjˇrnmßlahugsu­arins Edmunds Burkes, a­ land ■yrfti a­ vera elskulegt, til ■ess a­ Ýb˙ar ■ess gŠtu elska­ ■a­.

DŠmi um e­lilega og Šskilega ■jˇ­ernisvitund eru Eystrasalts■jˇ­irnar ■rjßr, Eistlendingar, Lettar og Lithßar. Ůeir eru ekki og vilja ekki vera R˙ssar. Nor­urßlfan er full af ■jˇ­arbrotum, sem hafa ekki una­ sÚr vel innan um stŠrri heildir. Eins og fyrri daginn vŠri lausn frjßlshyggjumanna a­ fŠra valdi­ nŠr fˇlkinu. ═b˙ar ┴landseyja hef­u n˙ sjßlfstjˇrn og vŠru hinir ßnŠg­ustu innan Finnlands, ■ˇtt ■eir t÷lu­u sŠnsku. ═talir hef­u sÝ­ustu ßratugi komi­ svo langt til mˇts vi­ Ýb˙a Su­ur-Třrols, sem sliti­ var af AusturrÝki 1918, a­ fßir hef­u ■ar lengur ßhuga ß a­skilna­i. Ůessi fordŠmi kynnu a­ vera gagnleg Skotum og KatalˇnÝum÷nnum, ef ■eir vildu ekki ganga alla lei­ eins og Nor­menn 1905, ═slendingar 1918 og Slˇvakar 1993.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 20. oktˇber 2018.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband