ParÝs, aprÝl 2023

HHG.Paris.19.04.2023Ůa­ var ekki ˇnřtt a­ feta Ý fˇtspor ■jˇ­sagnahetjunnar SŠmundar frˇ­a Ý Svartaskˇla, Sorbonne, Ý ParÝs, nema hva­ ■ar flutti Úg fyrirlestur 19. aprÝl 2023, en var ekki a­eins a­ afla frˇ­leiks eins og SŠmundur for­um. Fyrirlestur minn haf­i me­al annars a­ geyma gagnrřni ß kenningar franska hagfrŠ­ingsins Tˇmasar Pikettys, ßtr˙na­argo­s vinstri manna. Piketty hefur ekki ßhyggjur af fßtŠkt, heldur velmegun. Sumir sÚu or­nir allt of rÝkir, og nß ■urfi au­num af ■eim me­ hßum al■jˇ­legum sk÷ttum.

═ Svartaskˇla benti Úg ß, a­ Ý heiminum sem heild hef­i tekjudreifing or­i­ jafnari sÝ­ustu ßratugi, ■ˇtt lÝklega hef­i h˙n or­i­ nokkru ˇjafnari ß Vesturl÷ndum. ═ su­rŠnum l÷ndum hefur fßtŠkt snarminnka­ og hundru­ milljˇna stika­ ß sj÷mÝlnaskˇm Ý bjargßlnir. ═ ˙treikningum sÝnum lei­rÚtti Piketty ekki fyrir skekkjum, sem hljˇtast af fasteignabˇlum (ofmati ß eignum efnafˇlks) og lŠkkun skatta ß hßar tekjur (svo a­ ■Šr koma skřrar og beinna fram), og tŠki lÝti­ sem ekkert tillit til j÷fnunarßhrifa skatta (vanmŠti kaupmßtt tekjulŠgsta hˇpsins). Piketty loka­i lÝka augunum fyrir ■vÝ gagni, sem au­menn gera ßn ■ess a­ Štla sÚr ■a­: Ůeir ver­a mˇtvŠgi vi­ opinberu valdi, lŠkka tilraunakostna­ nřjunga, sem breytast ˙r muna­arv÷ru Ý almenningseign, og leggja fÚ Ý fjßrfestingar.

┴hyggjur Pikettys af ■vÝ, a­ au­urinn hafi or­i­ fastur vi­ fßmennan hˇp, er enn fremur tilefnislaus. ┴ listum, sem birtast reglulega um rÝkasta fˇlki­, sÚst mikil breyting. ┴­ur fyrr haf­i meiri hlutinn erft au­Šfi sÝn. N˙ hefur meiri hlutinn skapa­ ■au sjßlfur. Raunar er s˙ skßldsaga frß ÷ndver­ri nÝtjßndu ÷ld, sem Piketty vitnar oftast Ý, Fa­ir Goriot eftir Balzac, einmitt lřsing ß ■vÝ, hversu fallvaltur au­urinn er.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 13. maÝ 2023.)


Lund˙nir, aprÝl 2023

HHG.Barbara.Dan.London.18.04.2023═ mßlstofu Ý Lund˙num 18. aprÝl var mÚr fali­ a­ rŠ­a um hlutverk frumkv÷­la ß frjßlsum marka­i. Ůegar Karl Marx skipti ß nÝtjßndu ÷ld fˇlki Ý tvŠr stÚttir, borgara og ÷reiga, horf­i hann fram hjß ■eim, sem lifa af a­ selja ■ekkingu sÝna, kunnßttu og hugvit frekar en hrßtt v÷­vaafl, svo sem rafvirkjum, t÷lvunarfrŠ­ingum, lŠknum og verkfrŠ­ingum. AtvinnulÝfi­ er ekki ein stˇr verksmi­ja, heldur i­andi k÷s ˇtal ˇlÝkra fyrirtŠkja og einstaklinga, sem skiptast ß v÷ru og ■jˇnustu, ■egar ■eir sjß sÚr hag Ý ■vÝ. Marx horf­i lÝka fram hjß ■eim, sem knřja ßfram hagkerfi­ me­ ■vÝ a­ fitja upp ß ß nřjungum, frumkv÷­lum, ßhŠttufjßrfestum og framkvŠmdam÷nnum.

Flestir vi­urkenna, a­ nřsk÷pun sÚ nau­synleg. En spurningin er, hvort h˙n sÚ lÝklegri vi­ einn opinberan nřsk÷punarsjˇ­ me­ tÝu manna stjˇrn, sem ßkve­i, Ý hverju skuli festa fÚ, e­a vi­ tÝu ■˙sund e­a fleiri afl÷gufŠra ßhŠttufjßrfesta. Sjˇ­urinn gerir Ý mesta lagi nokkrar tilraunir ß ßri, en tÝu ■˙sund ßhŠttufjßrfestar gera vŠntanlega a­ minnsta kosti tÝu ■˙sund tilraunir. Enn fremur er hŠfileikinn til a­ sannfŠra meiri hlutann Ý sjˇ­stjˇrn um verkefni, til dŠmis me­ ßfer­arfallegum glŠrum og myndugum mßlflutningi, ekki nau­synlega hŠfileikinn til a­ reka fyrirtŠki me­ hagna­i til langs tÝma. ┴lyktunin hlřtur a­ vera, a­ nřsk÷pun sÚ lÝklegust Ý skipulagi einkaeignar, vi­skiptafrelsis og valddreifingar, marka­skerfi.

Frumkv÷­lar eru sjaldnast reknir ßfram af ßgirndinni einni saman, heldur miklu miklu fremur sk÷punargle­i, forvitni, nřjungagirni og metna­i. Og um lei­ og ■eir hagnast sjßlfir, gera ■eir ÷­rum gagn. Ůetta sÚst best ß kj÷rum fßtŠklinga Ý ˇlÝkum hagkerfum. Ef l÷ndum heims er skipt Ý fernt eftir ■vÝ, hversu vÝ­tŠkt atvinnufrelsi er, ■ß eru me­altekjur 10% tekjulŠgsta hˇpsins Ý frjßlsasta fjˇr­ungnum hŠrri en me­altekjur Ý heild Ý ˇfrjßlsasta fjˇr­ungnum samkvŠmt mŠlingum Fraser-stofnunarinnar Ý Vancouver.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 6. maÝ 2023.)


Br˙arstŠ­i, aprÝl 2023

HHG.Bristol.17.04.2023Hi­ forna heiti borgarinnar Bristol Ý Englandi var Brycgstow, sem merkir Br˙arstŠ­i. H˙n kemur nokku­ vi­ s÷gu ═slendinga ß fimmtßndu ÷ld, ■egar Englendingar, ekki sÝst frß Bristol, stundu­u fiskvei­ar og verslun vi­ ═slandsstrendur. ┴ri­ 1484 voru 48 ═slendingar skrß­ir Ý borginni, og nokkrir kaupmenn ■ar verslu­u j÷fnum h÷ndum vi­ ═sland og Port˙gal. Ůessi fj÷ruga verslun lag­ist illu heilli ni­ur vi­ d÷nsku einokunina. ┴ rß­stefnu Ý Bristol 17. aprÝl var mÚr fali­ a­ segja nokkur or­ um, hvernig vi­ jar­arb˙ar gŠtum leita­ hamingjunnar, fri­sŠldar og hagsŠldar. Ůa­ er lÝti­ um sv÷r, ■egar stˇrt er spurt. En Úg benti ß, a­ e­lilegra er a­ reyna a­ minnka ˇhamingjuna frekar en auka hamingjuna, ekki sÝst af ■vÝ a­ vi­ vitum betur, hva­ ˇhamingja er: fßtŠkt, ofbeldi, strÝ­srekstur og sj˙kdˇmar.

Vinstri menn vilja gera fßtŠktina lÚttbŠrari me­ ■vÝ a­ hjßlpa fßtŠklingum. HŠgri menn vilja gera fßtŠktina sjaldgŠfari me­ ■vÝ a­ fŠkka fßtŠklingum, og ■a­ mß gera me­ ■vÝ a­ fj÷lga me­ auknu atvinnufrelsi tŠkifŠrum til a­ brjˇtast ˙r fßtŠkt Ý bjargßlnir.

Vinstri menn vilja minnka ofbeldi me­ ■vÝ a­ hlusta ß ofbeldisseggina, a­allega um misjafna Šsku ■eirra. HŠgri menn vilja hala ofbeldisseggjum Ý skefjum me­ har­skeyttri l÷greglu og str÷ngum refsingum.

Vinstri menn vilja banna strÝ­srekstur me­ yfirlřsingum og sßttmßlum. HŠgri menn telja slÝk skj÷l lÝtils vir­i, ef engir eru bakhjarlarnir. Or­agaldur breytir ekki ˙lfum Ý l÷mb. Ëvopna­ir samningamenn fß litlu ßorka­.

Vinstri menn vilja rß­ast ß sj˙kdˇma me­ ■vÝ a­ reka stˇrar og dřrar heilbrig­isstofnanir. HŠgri menn telja einsřnt, a­ besta heilsubˇtin felist Ý gˇ­um lÝfskj÷rum. Hagv÷xturinn bŠg­i burt fornum fjendum ═slendinga, myrkrinu, kuldanum og rakanum, og n˙ brugga ÷flug einkafyrirtŠki sÝfellt nř og betri lyf og smÝ­a nř og betri tŠki til a­ lŠkna margvÝsleg mein.


H÷fn, aprÝl 2023

HHG.ofl.15.04.2023NŠststŠrsta borg Port˙gals, sem Fj÷lnismenn k÷llu­u Hafnarland, er Porto, H÷fn. Mi­bŠrinn vi­ sjˇinn er fallegur og notalegur. HÚr var Úg be­inn a­ segja nokkur or­ 15. aprÝl um Šskilegustu ■rˇun Evrˇpusambandsins. ╔g kva­ stofnun ■ess hafa veri­ af hinu gˇ­u. Frakkar og Ůjˇ­verjar smÝ­u­u plˇga ˙r sver­um og eins au­velt var­ a­ fara yfir landamŠri og fyrir 1914, ■egar ekki ■urfti vegabrÚf til a­ komast lei­ar sinnar um Nor­urßlfuna, nema fer­inni vŠri heiti­ til afturhaldsrÝkjanna, Tyrkjaveldis soldßnsins e­a R˙ssaveldis keisarans. En sÝ­ustu ßratugi hef­i Evrˇpusambandi­ smßm saman veri­ a­ breytast ˙r rÝkjasambandi (confederation) Ý sambandsrÝki (federation). A­ildarrÝkin vŠru a­ fŠra sÝfellt meira vald Ý hendur umbo­slausra skriffinna Ý bleki­jubßkninu Ý BrŘssel. Ůessari ■rˇun ■yrfti a­ sn˙a vi­. FŠra ■yrfti fullveldi­, yfirrß­ eigin mßla, aftur frß BrŘssel til einstakra rÝkja.

N˙ sag­i helsti postuli Evrˇpusambandshugsjˇnarinnar, Luigi Einaudi, a­ Ůjˇ­abandalagi­ hef­i misheppnast, ■vÝ a­ ■a­ hef­i ekki haft neitt framkvŠmdarvald og engan her. En Atlantshafsbandalagi­ gegnir me­ prř­i ■vÝ hlutverki a­ verja Evrˇpu. ╔g benti hins vegar ß fordŠmi um e­lilegt samstarf rÝkja. Nor­url÷nd hef­u vi­urkennt rÚtt til a­skilna­ar, ■egar Nor­menn s÷g­u skili­ vi­ SvÝa 1905, Finnar vi­ R˙ssa 1917 og ═slendingar vi­ Dani 1918. LandamŠri hef­u veri­ fŠr­ til milli Danmerkur og Ůřskalands eftir atkvŠ­agrei­slur Ý umdeildum landamŠrahÚru­um 1920. SÚrst÷kum hˇpum hef­i veri­ trygg­ sjßlfstjˇrn, ┴landseyingum Ý Finnlandi og FŠreyingum Ý Danm÷rku. Og Nor­urlandarß­ hef­i veri­ vettvangur samrß­s og menningarsamvinnu, jafnframt ■vÝ sem vegabrÚfa vŠri ekki lengur krafist milli norrŠnu rÝkjanna og vinnumarka­ur vŠri sameiginlegur, ßn ■ess ■ˇ a­ fullveldi einstakra rÝkja hef­i veri­ skert a­ rß­i. Ekki mŠtti heldur gleyma ■vÝ, a­ Nor­url÷nd voru Ý vel heppnu­u myntbandalagi frß 1873 til 1914.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 22. aprÝl 2023.)


Nř sřn ß gamalt mßl

Gustaf_af_Wetterstedt_av_NordgrenHÚr hef Úg tvisvar viki­ a­ ■vÝ, ■egar fulltr˙i SvÝa Ý fri­arsamningum vi­ Dani Ý KÝl Ý jan˙ar 1814, Wetterstedt barˇn, virtist hafa tr˙a ■vÝ, sem danski fulltr˙inn, Edmund Bourke, sag­i honum, a­ GrŠnland, ═sland og FŠreyjar hef­u aldrei tilheyrt Noregi. Ůessar Atlantshafseyjar hef­u ■ess vegna veri­ undanskildar, ■egar Danir lÚtu Noreg af hendi vi­ SvÝ■jˇ­. FrŠ­imenn hafa efast um ■essa skřringu, ■vÝ a­ h˙n sÚ me­ ˇlÝkindum. Ůeir hafa sumir tali­ (■ˇ ßn nokkurra heimilda), a­ Bretar hafi rß­i­ ˙rslitum. Ůeir hafi ekki vilja­ hafa ÷flugt rÝki nßlŠgt sÚr Ý Nor­ur-Atlantshafi.

Nřlega rakst Úg ß brÚf til danska utanrÝkisrß­herrans frß sendiherra Dana Ý Stokkhˇlmi, Hans Krabbe-Carisius, 16. febr˙ar 1819. Ůar var skřrt frß samtali sŠnska utanrÝkisrß­herrans, Engestr÷ms greifa, og breska sendiherrans, Strangfords lßvar­ar. Engestr÷m sag­i, a­ au­vita­ hef­u ■essar eyjar upphaflega tilheyrt Noregi, en Wetterstedt hef­i lßti­ blekkjast af Bourke. Ůß mŠlti Strangford: „Ůa­ er svo! En ß hverju reisi­ ■Úr kr÷fu y­ar um, a­ ■essum eyjum ver­i skila­?“ Engestr÷m svara­i: „┴ mˇtmŠlum norska Stˇr■ingsins vi­ ■vÝ, a­ ■Šr skyldu hafa veri­ undanskildar.“

Ůessi heimild sřnir, a­ Wetterstedt lÚt blekkjast. En var Bourke a­ blekkja hann? Ef til vill ßtti hann vi­ ■a­, a­ ═sland hef­i a­ minnsta kosti aldrei tilheyrt Noregi, heldur hef­u ═slendingar gengi­ ß h÷nd Hßkoni Noregskonungi ßri­ 1262, ekki Nor­m÷nnum. Hinir rÚttu erfingjar ■ess konungs sŠtu Ý Kaupmannah÷fn, ekki Stokkhˇlmi. Ůa­ kann sÝ­an a­ vera rÚtt, a­ Bretar hafi ekki haft ßhuga ß a­ fß SvÝa inn ß Nor­ur-Atlantshaf. En a­alatri­i­ var, a­ SvÝar sjßlfir h÷f­u ekki ßhuga ß ■vÝ, enda ßttu ■eir fullt Ý fangi me­ a­ tryggja hagsmuni sÝna vi­ Eystrasalt. Saman fˇr fernt, hßlfur sannleikur ˙r munni Bourkes, van■ekking Wetterstedts, ßhugaleysi Breta og SvÝa um ═sland og vanmßttur Noregs.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 15. aprÝl 2023.)


Split, aprÝl 2023

BattleofTours.┴ rß­stefnu evrˇpskra Ýhaldsflokka Ý Split Ý KrˇatÝu 31. mars og 1. aprÝl flutti Úg fyrirlestur um frjßlslynda Ýhaldsstefnu Ý Evrˇpu. ╔g velti ■vÝ ■ar fyrir mÚr, hvenŠr Evrˇpa hef­i or­i­ til Ý s÷gulegum skilningi. Ůa­ hef­i a­allega gerst Ý tveimur ßf÷ngum: ßri­ 732, ■egar Karl Martel hratt ßrßs Serkja vi­ Tours Ý Su­ur-Frakklandi, og ßri­ 1683, ■egar Jˇhann Sobieski, konungur Pˇllands, hratt ßrßs Tyrkja vi­ VÝnarborg. En munurinn ß Evrˇpu og Rˇmaveldi er ekki a­eins, a­ Rˇmaveldi var ekki evrˇpskt, heldur Mi­jar­arhafsveldi, heldur lÝka sß, a­ Evrˇpa einkennist af fj÷lbreytni, m÷rgum ˇlÝkum rÝkjum og svŠ­um, hvert me­ sinn si­. Edward Gibbon lřsti ■vÝ eftirminnilega Ý Rˇmverjas÷gu sinni, a­ Ý Rˇmaveldi hef­i hvergi veri­ til sß sta­ur, sem hrammur keisarans hef­i ekki nß­ til, en a­ Ý Evrˇpu sÝns tÝma hef­u veri­ til ˇtal undankomulei­ir fyrir andˇfsmenn og minnihlutahˇpa.

Frjßlslynd Ýhaldsstefna ver­ur best skilin sem sjßlfsvitund Evrˇpu, sag­i Úg, hinn evrˇpski andi, ■egar hann hefur komist a­ ■vÝ, hver hann er, og fyllst stolti yfir sjßlfum sÚr. Uppist÷­urnar vŠru einkaeignarrÚttur, vi­skiptafrelsi, valddreifing og vir­ing fyrir arfleif­ kynslˇ­anna. Oft vŠri frjßlslynd Ýhaldsstefna rakin til Breta, og vissulega hef­u ■eir John Locke, David Hume, Adam Smith og Edmund Burke eflt hana a­ r÷kum. En Úg benti ß, a­ margir a­rir evrˇpskir hugsu­ir hef­u lÝka lagt talsvert til hennar, til dŠmis ═talirnir heilagur Tˇmas af AkvÝnas og hagfrŠ­ingurinn Luigi Einaudi. Einnig nefndi Úg ■rjß dj˙psŠja norrŠna rith÷funda. Snorri Sturluson hef­i stutt ■ß kenningu, a­ konungar rÝktu me­ sam■ykki ■egnanna og vŠru bundnir af l÷gunum. Anders Chydenius hef­i haldi­ ■vÝ fram (ß undan Adam Smith), a­ vi­skiptafrelsi vŠri ÷llum Ý hag. Nikolaj F. S. Grundtvig hef­i minnt ß mikilvŠgi sjßlfsprottinnar samvinnu Ý frjßlsu ■jˇ­skipulagi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 8. aprÝl 2023. Mßlverki­ er af orrustunni vi­ Tours.)


Danskur ■jˇ­arandi

standard_N-f-s-grundtvig-portrŠt.v1┴ nÝtjßndu ÷ld minnka­i Danm÷rk ni­ur Ý lÝti­ ■jˇ­rÝki, eftir a­ Danakonungur haf­i misst konungsrÝki­ Noreg, sem SvÝar fengu ßri­ 1814, og hertogadŠmin SlÚsvÝk og Holtsetaland, sem Ůjˇ­verjar l÷g­u undir sig ßri­ 1864. Danir brug­ust vi­ me­ ■vÝ a­ efla me­ sÚr ■jˇ­arvitund undir sterkum ßhrifum frß sßlmaskßldinu og skˇlamanninum Nikolaj F. S. Grundtvig, sem var ■jˇ­rŠkinn frjßlshyggjuma­ur (og haf­i me­al annars ■řtt verk Snorra Sturlusonar ß d÷nsku). Danir v÷knu­u upp af stˇrveldisdraumum og tˇku til starfa: Hvad udad tabes, skal indad vindes. ┌ti fyrir tapa­, skal inni endurskapa­. Til var­ danskur ■jˇ­arandi sjßlfsprottins samstarfs allrar al■ř­u Ý mjˇlkurb˙um, Ý■rˇttafÚl÷gum, samvinnusamt÷kum, lř­hßskˇlum og s÷fnu­um, jafnframt ■vÝ sem frumkv÷­lar nřttu sÚr nřfengi­ verslunar- og athafnafrelsi til siglinga og i­nframlei­slu og ur­u skipakˇngar og i­nj÷frar.

Velgengni Dana ß tuttugustu ÷ld var vegna ÷flugs rÚttarrÝkis, frjßlsra al■jˇ­avi­skipta og sterkrar samkenndar, Danskhed, folkelighed. Ůjˇ­arandi ■eirra felur Ý sÚr notalega og ˇßleitna afst÷­u til lÝfsins. Grundtvig tala­i um hinn gla­vŠra kristindˇm. „Sß, sem skilur ekki spaug, kann ekki d÷nsku,“ sag­i Georg Brandes. Ůegar ■řskur herforingi hŠldi Ý upphafi hernßmsins vori­ 1940 Ernst Kaper, borgarstjˇra Ý Kaupmannah÷fn, fyrir hinn mikla sjßlfsaga, sem Danir hef­u sřnt, var svari­: „Ůetta er ekki agi, heldur menning.“ Best naut danskur ■jˇ­arandi sÝn vi­ tv÷ ˇvenjuleg verkefni. D÷num tˇkst me­ ßtaki allrar ■jˇ­arinnar a­ koma langflestum Gy­ingum landsins undan til SvÝ■jˇ­ar Ý oktˇber 1943, eftir a­ spurst haf­i ˙t, a­ ■řsku nasistarnir Štlu­u a­ handtaka ■ß og senda Ý fangab˙­ir. Og Danir afhentu ═slendingum hin fornu handrit okkar frß og me­ ßrinu 1971, ■ˇtt ■eir hef­u eignast ■au ß l÷glegan hßtt. Sˇmatilfinning er einn ■ßttur dansks ■jˇ­aranda.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunba­inu 1. aprÝl 2023.)


Landsfe­ur, lei­togar, frŠ­arar, ■jˇ­skßld

JonSigurdssonAnthony D. Smith, sem var sÚrfrŠ­ingur um ■jˇ­ernismßl, skilgreindi ■jˇ­ sem heild me­ eigi­ nafn og afmarka­ landsvŠ­i, ■ar sem Ýb˙ar deila arfleif­ minninga, go­sagna, tßkna, ver­mŠta og hef­a, halda uppi sÚrstakri menningu og fara eftir s÷mu l÷gum og venjum. SamkvŠmt ■vÝ voru ═slendingar ■egar ß ■jˇ­veldis÷ld sÚrst÷k ■jˇ­. Smith sag­i einnig, ■egar um ■jˇ­lega vakningu vŠri a­ rŠ­a, eins og vÝ­a var­ ß nÝtjßndu ÷ld, a­ ■ß spryttu upp landsfe­ur (e­a landsmŠ­ur), sem vitna­ vŠri til, lei­togar, sem veittu forystu, frŠ­arar, sem settu saman bŠkur, og ■jˇ­skßld, sem leg­u heildinni or­ ß tungu. ═ Frakklandi vŠri til dŠmis Jˇhanna af Írk landsmˇ­irin, Napˇleon lei­togi, Michelet frŠ­ari og Hugo ■jˇ­skßld. Ůa­ er umdeilanlegt (Napˇleon var ekki einu sinni Frakki!), og enn umdeilanlegri er kenning Smiths um Noreg: Snorri og Ëlafur Tryggvason vŠru landsfe­ur, Bj°rnson lei­togi, Wergeland frŠ­ari og Ibsen ■jˇ­skßld. Snorri var ═slendingur, og Ëlafur helgi er almennt talinn hinn norski landsfa­ir.á

١tt Smith nefndi ekki ═sland, er ßbending hans skemmtileg. Hverjir myndu hÚr gegna ■essum hlutverkum? Ůeir Ůorgeir Ljˇsvetningago­i og Einar ŮverŠingur vŠru landsfe­urnir, ■vÝ a­ ■eir lřstu sÚrst÷­u ═slendinga Ý frŠgum rŠ­um. Lei­toginn vŠri Jˇn Sigur­sson, sem taldi ═sland hvorki vera skattland, hjßlendu nÚ nřlendu, heldur sÚrstakt land Ý konungssambandi vi­ Dani. FrŠ­arinn vŠri Sigur­ur Nordal, sem reyndi markvisst a­ skilgreina og jafnvel skapa sÚrÝslenska menningu. Ůjˇ­skßldi­ vŠri Jˇnas HallgrÝmsson, sem endurnřja­i Ýslenska tungu, ■ˇtt tv÷ helstu kvŠ­i hans Ý anda rˇmantÝskrar ■jˇ­ernishyggju Šttu sÚr erlendar fyrirmyndir: „═sland“ var keimlÝkt kvŠ­i eftir Adam Oehlenschlńger og „Gunnarshˇlmi“ kvŠ­i eftir Adelbert von Chamisso. En dŠmi Jˇnasar sřnir best, a­ ■jˇ­ernishyggja og al■jˇ­ahyggja ■urfa ekki a­ vera andstŠ­ur. Erlend ßhrif geta frjˇvga­ og au­ga­ ■jˇ­lega menningu. Best fara ■eir a­ rß­i sÝnu, sem eru ■jˇ­rŠknir heimsborgarar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 25. mars 2023. Teikningin af Jˇni Sigur­ssyni er eftir Gunnar Karlsson.)


NÝ­vÝsan ■jˇna­i tilgangi

2.1 Snorri_sturluson_1930HÚr hefur Úg fyrir nokkru varpa­ fram ■eirri tilgßtu, a­ Snorri Sturluson hafi sami­ s÷guna um landvŠttirnar Ý ■vÝ skyni a­ telja ■ß Hßkon konung Hßkonarson og Sk˙la jarl Bßr­arson af ■vÝ a­ senda herskip til ═slands eins og ■eir hug­ust gera ßri­ 1220 eftir skŠrur norskra kaupmanna og Ýslenskra go­a, sem vildu setja ß ver­lagsh÷ft. Hefur Snorri vŠntanlega flutt s÷guna hßrri raust vi­ hir­ina eitthvert kv÷ldi­ yfir silfurslegnum bikurum vi­ eld Ý arni.

Sagan ger­ist ßri­ 982. Haraldur blßt÷nn Danakonungur haf­i a­ rß­i bryta sÝns Birgis gert upptŠkt Ýslenskt skip, sem stranda­ haf­i ß landi hans. ┴kvß­u ■ß ═slendingar a­ yrkja nÝ­vÝsur um konung, eina ß hvert nef. Haraldur vildi hefna ■ess me­ innrßs, en sendi fyrst fj÷lkunnugan njˇsnara Ý hvalslÝki til landsins. Sß rakst ß landvŠttirnar, en fŠr­i Haraldi lÝka ■Šr frÚttir, a­ me­ endil÷ngu landi vŠru a­eins sandar og hafnleysur, en haf svo miki­ ■anga­ nor­ur, a­ ˇfŠrt vŠri langskipum. Hvarf Haraldur frß innrßs. Til ■ess a­ bo­skapurinn yr­i ekki augljˇs um of, ger­i Snorri konung Dana, ekki Nor­manna, a­ a­als÷guhetjunni.

Haraldur blßt÷nn haf­i or­i­ Šfur vi­ nÝ­i­, enda ■ekktu fornmenn a­allega tvŠr a­fer­ir til a­ nß sÚr ni­ri ß ÷­rum, ofbeldi og nÝ­. MŠlskulist var ■eim miklu mikilvŠgari en n˙tÝmam÷nnum, og var­a­i nÝ­ skˇggangi samkvŠmt l÷gum Ůjˇ­veldisins. Snorri tilfŠr­i eina nÝ­vÝsuna um Danakonung, og var h˙n hin groddalegasta. ┴tti hann a­ hafa sor­i­ bryta sinn Birgi eins og stˇ­hestur meri. En Snorri var au­vita­ ˇbeint a­ segja ■eim Hßkoni konungi og Sk˙la jarli, a­ ekki yr­i a­eins erfitt a­ senda innrßsarher til ═slands, heldur rÚ­u landsmenn einnig yfir beittu vopni, or­sins brandi. Ůess vegna ■jˇna­i hin groddalega nÝ­vÝsa, sem Snorri tilfŠr­i, sÚrst÷kum tilgangi Ý s÷gunni.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 18. mars 2023.)


S÷gulegar deilur

Tveir kunnustu menntamenn ═tala ß tuttugustu ÷ld voru heimspekingurinn Benedetto Croce og hagfrŠ­ingurinn Luigi Einaudi. Bß­ir voru ■eir frjßlshyggjumenn, en ■eir deildu um, hva­ Ý ■vÝ fŠlist. Croce var lŠrisveinn Hegels og taldi s÷gu mannkyns s÷gu heimsandans, sem kŠmist smßm saman til vitundar um sjßlfan sig og yr­i frjßls. Sagan vŠri saga frelsisins: Ý upphafi haf­i a­eins einn ma­ur veri­ frjßls, har­stjˇrinn, sÝ­an einn hˇpur, h÷f­ingjastÚttin, og loks allir menn. ═ riti um Evrˇpus÷gu ßri­ 1931 lÚt Croce Ý ljˇs ■ß sko­un, a­ tengsl frjßlshyggju vi­ atvinnufrelsi vŠri skilor­sbundin og a­eins s÷guleg, ekki r÷kleg. Menn gŠti veri­ frjßlsir, ■ˇtt einkaeignarrÚttur vŠri afnuminn e­a verulega skertur. Croce ger­i greinarmun ß liberalismo, frjßlshyggju sinni, og liberismo, afskiptaleysisstefnu Ý efnahagsmßlum.

Einaudi tˇk undir ■a­, a­ ma­urinn lif­i ekki ß brau­i einu saman, en benti ß, a­ hagfrŠ­ileg greining ■yrfti ekki a­ hafa Ý f÷r me­ sÚr andlausa nytjastefnu. H˙n vŠri a­allega a­fer­ vi­ a­ sko­a aflei­ingar af ˇlÝkum ˙rrŠ­um. Sßrafßir hagfrŠ­ingar hef­u fylgt fullkominni afskiptaleysisstefnu. Einaudi hafna­i ■vÝ ■ˇ algerlega, a­ frelsi gŠti ■rifist Ý rÝki, sem hef­i afnumi­ einkaeignarrÚtt. ═ fyrsta lagi yr­u borgararnir ■ß svo hß­ir stjˇrnv÷ldum um afkomu sÝna, a­ ■eir vŠru ekki frjßlsir nema a­ nafninu til. ═ ÷­ru lagi ger­u sameignarsinnar rß­ fyrir, a­ allir Šttu a­ ■ramma saman a­ settu marki. Ůeir gŠtu ekki leyft ˇhß­um fÚl÷gum e­a stofnunum a­ trufla ■ß g÷ngu. Einaudi sag­i, a­ vissulega gŠti atvinnufrelsi fari­ saman vi­ einrŠ­i Ý stjˇrnmßlum, eins og dŠmi Napˇleons III. Ý Frakklandi sřndi. En hi­ gagnstŠ­a Štti ekki vi­: ■egar atvinnufrelsi vŠri stˇrlega skert, vŠri ˙ti um borgaraleg rÚttindi og lř­rŠ­islegt stjˇrnarfar. Greinarmunur Croces ß liberalismo og liberismo vŠri misrß­inn.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 11. mars 2023.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband