Nřr Birkiland?

┴ri­ 1948 gaf Jˇhannes S. Birkiland ˙t bˇkina Harms÷gu Šfi minnar: Hvers vegna Úg var­ au­nuleysingi. Ůjˇ­in brosti, ef til vill ekki alltaf gˇ­lßtlega, og Megas s÷ng um hann vÝsur. ┴ri­ 2020 gefur ËlÝna Ů. Kjer˙lf ˙t bˇkina Spegil fyrir skuggabaldur: atvinnubann og misbeiting valds. Undirtitill hennar gŠti veri­: Hvers vegna enginn vill rß­a mig Ý vinnu. Og ■jˇ­in andvarpar og spyr, hvort blessu­ konan Štti ekki a­ lÝta Ý eigin barm Ý leit a­ skřringu.

═ harmat÷lu sinni nefnir Kjer˙lf ■ß kenningu, a­ bŠkur Halldˇrs Laxness hafi ekki komi­ ˙t Ý BandarÝkjunum ß fjˇr­a og fimmta ßratug sÝ­ustu aldar, af ■vÝ a­ Ýslensk og bandarÝsk stjˇrnv÷ld hafi lagst gegn ■vÝ. Ůessu til stu­nings nefnir h˙n řmis skj÷l um samskipti Ýslenskra og bandarÝskra rß­amanna frß ßrunum 1947–1949, sem fundist hafa Ý bandarÝskum s÷fnum.

Eins og Úgábenti ß Ý Morgunbla­inu Ý gŠr, f÷studaginn 27. nˇvember, eru ■au skj÷l alls ekki um neitt slÝkt. Ůau eru um ßhuga stjˇrnvalda ß a­ rannsaka, hvort Laxness hef­i vantali­ tekjur frß BandarÝkjunum Ý Ýslensku skattframtali sÝnu og broti­ reglur um skil ß gjaldeyristekjum, og reyndist svo hvort tveggja vera.

Brella Kjer˙lfs er a­ veifa me­ fyrirgangi og ■jˇsti skj÷lum um allt anna­ efni en veri­ er a­ tala um. H˙n fetar ■annig ekki a­eins Ý fˇtspor Birkilands, heldur lÝka Ëlafs Fri­rikssonar M÷llers, kaffih˙saspekings Ý ReykjavÝk og eins helsta frumkv÷­uls jafna­arstefnu ß ═slandi. Ungur og ˇreyndur vinstri ma­ur Štla­i eitt sinn Ý frambo­i. Hann spur­i Ëlaf, hvernig hann skyldi breg­ast vi­ frammÝk÷llum ß fundum. „Uss, ■a­ er ekkert mßl,“ svara­i Ëlafur. „Ů˙ gerir bara ■a­ sama og Úg ger­i einu sinni ß fundi, ■egar einhver nßungi fˇr a­ kalla fram Ý fyrir mÚr. Ůß hvessti Úg ß hann augun og sag­i hßtt og snjallt: Ů˙ varst ekki svona borubrattur for­um, ■egar ■˙ grÚst ˙ti Ý Vi­ey! Ma­urinn snar■agna­i. Hann haf­i sennilega aldrei komi­ ˙t Ý Vi­ey. En vi­ ■essu ßtti hann ekkert svar.“

Ůeir Jˇhannes Birkiland og Ëlafur M÷ller endu­u a­ vÝsu bß­ir ß Kleppi. Sem betur fer hefur vi­horf okkar til fur­ufugla breyst.

(Frˇ­lieiksmoli Ý Morgunbla­inu 28. nˇvember 2020.)


Til varnar Halldˇri Laxness

VandsÚ­ er, hva­a grei­i Halldˇri Laxness er ger­ur me­ ■vÝ a­ efna til umrŠ­na um skattframt÷l hans og gjaldeyrisskil ß fimmta ßratug sÝ­ustu aldar, en upp komst ßri­ 1947, a­ hann hef­i broti­ ■ßgildandi reglur ß ═slandi og hvorki tali­ hÚr fram tekjur sÝnar Ý BandarÝkjunum nÚ skila­ gjaldeyri, sem hann haf­i afla­ sÚr ■ar vestra. Haf­i talsvert selst 1946 afáSjßlfstŠ­u fˇlki, sem Alfred Knopf gaf ■ß ˙t Ý enskri ■ř­ingu, ekki sÝst vegna ■ess a­ h˙n var einn mßnu­inn valbˇk Ý hinu fj÷lmenna Mßna­arritafÚlagi (Book-of-the-Month Club). Segi Úg frß ■essum mßlum Ý ■ri­ja bindi verks mÝns um Laxness, sem kom ˙t 2005.

Ranglßtar reglur

Allt frß kreppußrunum voru hÚr Ý gildi strangar reglur um ■a­, a­ menn yr­u a­ telja allar erlendar tekjur sÝnar fram og skila til rÝkisins ÷llum ■eim gjaldeyri, sem ■eir ÷flu­u erlendis. Naut ■ˇ Samband Ýslenskra samvinnufÚlaga ■eirra frÝ­inda a­ mega rß­stafa erlendum gjaldeyristekjum sÝnum til a­ grei­a erlendar skuldir. A­rir gßtu i­ulega ekki greitt slÝkar skuldir fyrr en seint og illa, ■vÝ a­ ■eir fengu ekki nŠgar gjaldeyrisyfirfŠrslur. Svo sem vŠnta mßtti, treg­u­ust ■vÝ flestir ■eir, sem h÷f­u erlendar tekjur, til dŠmis ˙tflytjendur saltfisks, vi­ a­ fŠra ■Šr til ═slands. Mßlgagn Ýslenskra sˇsÝalista,áŮjˇ­viljinn, skrifa­i ˇfßar greinar um ■a­ hneyksli. Sjßlfur er Úg ■eirrar sko­unar, a­ ■essar reglur hafi veri­ ranglßtar og ■ess vegna ekki vi­ ÷­ru a­ b˙ast en menn brytu ■Šr, ■ˇtt deila megi um, hvort ■a­ hafi veri­ si­fer­ilega rÚttmŠtt („borgaraleg ˇhlř­ni“).

Ůegar yfirskattanefnd Ý Gullbringu- og Kjˇsarsřslu sko­a­i framtal Laxness fyrir 1946, komst h˙n a­ ■vÝ, a­ hann haf­i ■ar ekki tali­ fram erlendar tekjur sÝnar, eins og honum var ■ˇ skylt, en allir vissu af ■vÝ, a­áSjßlfstŠtt fˇlkáhaf­i selst vel Ý BandarÝkjunum. HŠkka­i yfirskattanefnd ■vÝ framtal hans verulega. Laxness skaut ßkv÷r­un hennar til rÝkisskattanefndar, en h˙n hŠkka­i framtal hans enn frekar, enda lag­i hann ekki fram nein g÷gn um kostna­ ß mˇti tekjum sÝnum Ý BandarÝkjunum. ═ rannsˇkn mßlsins kom Ý ljˇs, a­ Laxness haf­i greitt skatt Ý BandarÝkjunum af tekjum sÝnum ■ar, en ekki til vi­bˇtar skatt ß ═slandi, eins og tilskili­ var, og tˇkst sßtt um, a­ hann greiddi verulega fjßrhŠ­ Ý skatt hinga­, meira en yfirskattanefnd Ý Gullbringu- og Kjˇsarsřslu haf­i ßkve­i­ honum, en minna en rÝkisskattanefnd vildi.

Gjaldeyrisskil Laxness voru sÝ­an sÚrstakt mßl. Hann haf­i ekki skipt Ý Ýslenskar krˇnur gjaldeyri, sem hann haf­i fengi­ frß ˙tl÷ndum, eins og honum var lÝka skylt, heldur geymt og nota­ til eigin ■arfa. Dˇmsmßlarß­uneyti­ bau­ Laxness sßtt um nokkra sekt fyrir ■etta brot, en Laxness tˇk ekki ■vÝ bo­i, og var ■ess vegna h÷f­a­ mßl gegn honum, sem lauk me­ hŠstarÚttardˇmi ßri­ 1955. Var hluti sakarinnar fyrndur, en Laxness var gert a­ grei­a sekt Ý rÝkissjˇ­. Ůessi tv÷ mßl komu til kasta tveggja opinberra a­ila auk skattanefnda og dˇmstˇla, sřslumannsembŠttisins Ý Gullbringu- og Kjˇsarsřslu og dˇmsmßlarß­uneytisins. Sřsluma­urinn var Gu­mundur ═. Gu­mundsson, ■ingma­ur Al■ř­uflokksins, en dˇmsmßlarß­herra Bjarni Benediktsson ˙r SjßlfstŠ­isflokknum. Voru ■eir a­eins a­ framfylgja settum reglum eftir bestu samvisku, og raunar var Bjarni andvÝgur gjaldeyrish÷ftunum og beitti sÚr fyrir ■vÝ, a­ ■au voru afnumin Ý tveimur ßf÷ngum, 1950 og 1960.

Trimble og Bjarna skjßtla­ist um Laxness

Brot Laxness ß hinum ranglßtu reglum, sem voru Ý gildi ß ═slandi, eru a­ mÝnum dˇmi skiljanleg. Af hverju ßtti hann a­ ■urfa a­ skila ÷llum gjaldeyristekjum sÝnum til rÝkisins og fß fyrir krˇnur ß ˇhagstŠ­u gengi Ý sta­ ■ess a­ rß­stafa sjßlfur tekjunum erlendis? N˙ gera vinstri menn eins og ËlÝna Ů. Kjer˙lf og Halldˇr Gu­mundsson hins vegar ve­ur ˙t af ■vÝ, a­ samkvŠmt skřrslum bandarÝskra sendimannna ß ═slandi veltu ■eir ■vÝ fyrir sÚr, hvort ekki mŠtti nota brot Laxness honum til minnkunar. Skßldi­ var ■ß eindreginn stalÝnisti og haf­i bori­ Ýslenska stjˇrnmßlamenn landrß­as÷kum ÝáAtˇmst÷­inni, sem kom ˙t snemma ßrs 1948. Sendi William C. Trimble, sendifulltr˙i BandarÝkjanna, skeyti til utanrÝkisrß­uneytis lands sÝns Ý febr˙ar 1948: „Athugi­, a­ or­stÝr Laxness myndi ska­ast verulega, ef vi­ komum ■vÝ til skila, a­ hann sÚ a­ reyna a­ komast undan tekjuskatti. Ůar af lei­andi er mŠlt me­ frekari rannsˇkn ß ■eim h÷fundarlaunum, sem hann hefur vŠntanlega fengi­ fyrir SjßlfstŠtt fˇlk.“ HÚr skjßtla­ist Trimble. Almenningur ß ■eirri tÝ­ taldi brot ß ■essum reglum ekkert tilt÷kumßl. Or­spor Laxness ska­a­ist lÝtt, ■ˇtt upp um hann kŠmist.á

Hitt finnst mÚr ßmŠlisvert, ef menn leggja annan mŠlikvar­a ß Laxness, af ■vÝ a­ hann var snjall rith÷fundur, en ß a­ra ■ß, sem ÷flu­u gjaldeyristekna, svo sem saltfisk˙tflytjendur. Allir eiga a­ vera jafnir fyrir l÷gunum, lÝka Laxness. Tekjur hans erlendis voru eins og tekjur saltfisk˙tflytjenda vel fengi­ fÚ. Ůetta var sjßlfsaflafÚ, og hann ßtti eins og ■eir a­ njˇta ■ess sjßlfur, en ekki horfa ß rÝki­ gera ■a­ upptŠkt me­ rangri gengisskrßningu og skilaskyldu. Í­ru mßli gegnir um illa fengi­ fÚ. Halldˇr Gu­mundsson hefur yfirumsjˇn me­ ■eim miklu eignum, sem eftir eru Ý b˙i bˇkafÚlagsins Mßls og menningar, en upplřst hefur veri­, a­ ■a­ fÚlag hlaut stˇrkostlega fjßrmuni Ý styrki frß alrŠ­isstjˇrninni Ý Moskvu ß sj÷tta og sj÷unda ßratug og gat ■ess vegna reist stˇrhřsi vi­ Laugaveg. Hefur ■eirra fjßrmuna eflaust veri­ afla­ me­ skˇgarh÷ggi og nßmugrefti Ý ■rŠlab˙­um nor­an heimsskautsbaugs. FŠri vel ß, a­ ■essum fjßrmunum vŠri skila­ til R˙sslands, til dŠmis Ý myndarlegt framlag frß Mßli og menningu til stofnunarinnar Minningar (Memorial) Ý Moskvu, sem hefur ■ann tilgang a­ halda ß lofti minningunni um fˇrnarl÷mb komm˙nismans, en ß undir h÷gg a­ sŠkja undir stjˇrn P˙tÝns.

Bjarna Benediktssyni skjßtla­ist ekki sÝ­ur en Trimble. ═ bandarÝskum skřrslum kemur fram, a­ hann velti fyrir sÚr, hvort Laxness fjßrmagna­i af erlendum tekjum sÝnum hina ÷flugu starfsemi Ýslenskra sˇsÝalista. Bjarni hefur bersřnilega lÝtt veri­ kunnugur Laxness. Fßtt hef­i veri­ fjŠr skßldinu en a­ rß­stafa erlendum tekjum sÝnum Ý hugsjˇnastarf. Laxness klŠddist v÷ndu­ustu f÷tum, sem v÷l var ß, ˇk um ß glŠsikerru, bjˇ Ý skrauthřsi ß Ýslenskum mŠlikvar­a, lÚt gera sÚr fyrstu einkasundlaug ß ═slandi og dvaldist langdv÷lum erlendis vi­ muna­, til dŠmis ß d’Angleterre Ý Kaupmannah÷fn. Ůetta var a­ mÝnum dˇmum skiljanlegt og jafnvel lofsvert. Au­vita­ var sjßlfsaflafÚ Laxness miklu betur vari­ Ý a­ b˙a honum ■Šgilegar a­stŠ­ur til a­ skrifa af sam˙­ og skilningi um fßtŠklingana ß ═slandi en Ý bla­a˙tgßfu og fundah÷ld ß vegum rifrildismanna. ═ vi­skiptum var Laxness sannur kapÝtalisti.

Ër÷kstuddar getgßtur

Ůau Kjer˙lf og Halldˇr vitna til gagna ˙r bandarÝskum skjalas÷fnum, sem eiga a­ sřna samantekin rß­ gegn Laxness. A­ vÝsu ver­ur a­ meta skřrslur erlendra sendimanna um samt÷l vi­ Ýslenska rß­amenn af meiri var˙­ en ■au gera, en Úg tel ■au tvÝmŠlalaust hafa rÚtt fyrir sÚr um, a­ samantekin rß­ hafi veri­ um a­ rannsaka, hvort Laxness hef­i gerst brotlegur vi­ Ýslenskar reglur um skattframt÷l og gjaldeyrisskil, og ■a­ reyndist rÚtt vera. En ■au Kjer˙lf og Halldˇr ganga lengra og lßta a­ ■vÝ liggja, a­ samantekin rß­ hafi lÝka veri­ um a­ st÷­va ˙tgßfu bˇka Laxness Ý BandarÝkjunum. ŮvÝ er til a­ svara, a­ engin g÷gn hafa fundist um ■a­. Um er a­ rŠ­a ˇr÷kstuddar getgßtur, eins og Halldˇr vi­urkennir raunar Ý grein sinni hÚr Ý bla­inu mi­vikudaginn 25. nˇvember.á

Er lÝklegt, a­ ˙tgefandi Laxness, Alfred Knopf, hafi ßkve­i­ a­ gefa ekki ˙t fleiri bŠkur Laxness vegna ■eirra fyrirspurna, sem umbo­sfyrirtŠki skßldsins, Curtis Brown, og Mßna­arritafÚlaginu bßrust um tekjur hans og skattgrei­slur? ËvÝst er, a­ Knopf hafi vita­ af ■eim. Og jafnvel ■ˇtt hann hef­i vita­ af ■eim, tel Úg lÝklegt, a­ hann hef­i haldi­ ßfram a­ gefa ˙t bŠkur Laxness, hef­i hann sÚ­ Ý ■vÝ hagna­arvon. Knopf var sami kapÝtalistinn og Laxness sjßlfur. Og hef­i hann sjßlfur horfi­ frß ■vÝ af stjˇrnmßlaßstŠ­um, ■ß hef­u a­rir vŠntanlega stokki­ til eftir s÷mu forsendu, a­ ■eir sŠju Ý ■vÝ hagna­arvon. ┴ri­ 1988 kom ˙t Ý BandarÝkjunum bˇk eftir einn menningarrřnandaáNew York Times, Herbert Mitgang, og var h˙n um eftirlit alrÝkisl÷greglunnar Ý kalda strÝ­inu me­ řmsum rith÷fundum og menntam÷nnum, sem h˙n taldi varhugaver­a. Einn ■eirra var Alfred Knopf. Af ■vÝ tilefni rŠddiáNew York Timesá5. febr˙ar vi­ son Knopfs, sem sag­ist vera steinhissa ß ■essu. „Hann var hinn dŠmiger­i kapÝtalisti,“ sag­i hann um f÷­ur sinn. „En hann gaf ˙t allt, sem honum fannst eiga erindi ß prent. Hann skeytti engu um stjˇrnmßlasko­anir.“

(Grein Ý Morgunbla­inu 27. nˇvember 2020.)


Nozick og Ý■rˇttakappinn

25.3.WiltChamberlainFyrir viku minntist Úg hÚr ß bandarÝska heimspekinginn Robert Nozick, sem ßtt hef­i afmŠli 16. nˇvember. ╔g kynntist honum nokku­, og hann var stˇrkostlegur ma­ur. Hann samdi snjalla dŠmis÷gu um, hvernig hugmyndir jafna­armanna um tekjudreifingu rekast ß frelsi. Setjum svo, a­ ■eim hafi tekist Ý landi einu a­ koma ß tekjudreifingu T1, sem ■eir telji rÚttlßta. Ůß mŠti k÷rfuknattleikskappinn Wilt Chamberlain til leiks og semji um, a­ hver ma­ur grei­i 25 sent af a­g÷ngumi­anum til hans beint. Milljˇn manns tekur bo­i hans. Eftir leiktÝmabili­ er hann or­inn 250 ■˙sund d÷lum rÝkari, en ßhorfendur hans hver 25 sentum fßtŠkari. Til er or­in tekjudreifing T2, sem er ˇjafnari en T1. Hvar er ranglŠti­? Allir eru ßnŠg­ir, jafnt Ý■rˇttakappinn sjßlfur og a­dßendur hans.

╔g hef nota­ svipa­ dŠmi. Setjum svo, a­ jafna­arm÷nnum hafi tekist a­ koma ß ═slandi ß tekjudreifingu T1, sem ■eir telji rÚttlßta. Ůß heimsŠki Milton Friedman landi­, auglřsi fyrirlestur og taki fyrir hann 10.000 kr. ß mann. H˙sfyllir ver­ur: 500 manns hlustu­u ß Friedman. N˙ er Friedman 5 milljˇnum krˇnum rÝkari og ßheyrendur hans hver 10.000 krˇnum fßtŠkari. En ■eim fannst fyrirlesturinn vel ■ess vir­i. Til er or­in ˇjafnari tekjudreifing T2. Hvar er ˇrÚttlŠti­? Ůorsteinn Gylfason heimspekingur nota­i enn anna­ skemmtilegt dŠmi, af Gar­ari Hˇlm stˇrs÷ngvara, sem kemur til Ëlands og heldur tˇnleika. ╔g hef bent ß, a­ Nozick hefur hugsanlega fengi­ hugmyndina a­ dŠmis÷gunni ˙r bˇkinni God and Man at Yale eftir William Buckley, en ■ar spyr h÷fundur, hva­ sÚ a­ ■vÝ, a­ hafnaboltakappinn Joe DiMaggio (sem var um skei­ kvŠntur ■okkagy­junni Marilyn Monroe) ver­i rÝkur ß ■vÝ, a­ fˇlk vilji sŠkja leiki hans.á

Kjarni mßlsins er sß, a­ frelsi fˇlks til a­ rß­stafa fjßrmunum sÝnum raskar hugmyndum jafna­armanna um rÚttlßta tekjudreifingu. Fˇlk rß­stafar ■eim stundum til einstaklinga me­ ˇvenjulega hŠfileika, sem au­ga mannlÝfi­ og sjßlfa sig um lei­. Ëtal jafna­armenn hafa spreytt sig ß a­ hrekja ■essa dŠmis÷gu Nozicks, en ekki tekist.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. nˇvember 2020.)


┴nŠgjuvÚl Nozicks

25.1 Nozick.GettyImages-53375871NŠsta mßnudag ß bandarÝski heimspekingurinn Robert Nozick afmŠli. Hann fŠddist 16. nˇvember 1938 og lÚst langt fyrir aldur fram 23. jan˙ar 2002. ═ vŠntanlegri bˇk ß ensku um frjßlslynda og Ýhaldssama stjˇrnmßlahugsu­i segi Úg frß kynnum okkar, en vi­ ßttum merkilegar samrŠ­ur um heima og geima. Bˇk Nozicks, Stjˇrnleysi, rÝki og sta­leysur (Anarchy, State and Utopia), vakti mikla athygli, ■egar h˙n kom ˙t 1974. ═ fyrsta hlutanum svara­i hann stjˇrnleysingjum og sřndi fram ß, a­ rÝki­ gŠti sprotti­ upp ßn ■ess a­ sker­a rÚttindi einstaklinganna. ═ ÷­rum hlutanum svara­i hann jafna­arm÷nnum og leiddi r÷k a­ ■vÝ, a­ ekkert rÝki umfram lßgmarksrÝki­, sem fengist a­eins vi­ a­ halda uppi l÷gum og rÚtti, vŠri si­fer­ilega rÚttlŠtanlegt. ═ ■ri­ja hlutanum benti hann ß, a­ innan lßgmarksrÝkisins gŠtu menn au­vita­ stunda­ sˇsÝalisma, stofna­ sitt eigi­ draumrÝki, svo framarlega sem ■eir neyddu a­ra ekki inn Ý ■a­.

Nozick telur, a­ hver ma­ur sÚ tilgangur Ý sjßlfum sÚr og hann megi ekki nota eing÷ngu sem tŠki fyrir a­ra. Hann andmŠlir ■ess vegna nytjastefnu, sem telur tilgang heildarinnar vera sem mesta ßnŠgju sem flestra. Ůetta getur kosta­ ■a­, a­ einstaklingi sÚ fˇrna­ fyrir heildina. En er ßnŠgjan eftirsˇknarver­ Ý sjßlfri sÚr? Nozick Ýmyndar sÚr vÚl, sem vi­ gŠtum stigi­ inn Ý og vali­ ■ar um lÝfsreynslu a­ vild, til dŠmis ßnŠgjuna af a­ hafa sami­ stˇrkostlegt tˇnverk, drukki­ h÷fug vÝn og eignast gˇ­a vini. Engar hli­arverkanir vŠru af dv÷linni, og vi­ gŠtum vali­ ß tveggja ßra fresti, hvort vi­ vildum halda vistinni ßfram. Myndum vi­ stÝga inn Ý ■essa ßnŠgjuvÚl? Nei, svarar Nozick, ■vÝ a­ vi­ viljum vera eitthva­ og gera eitthva­ sjßlf, ekki lifa Ý mannger­um veruleika.

┴nŠgjuvÚl Nozicks er hugvitsamleg, en Úg er dßlÝti­ hissa ß, a­ enginn frŠ­ima­ur skuli hafa bent ß, a­ ■řski heimspekingurinn Friedrich Paulsen setti fram svipa­ dŠmi, nema hva­ hann hugsa­i sÚr ˇdßinsdrykk, en ekki vÚl, Ý Si­fer­isl÷gmßlum (System der Ethik), II. bˇk, II. kafla, 4. grein (Berlin 1889).

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 14. nˇvember 2020.)


Dreifstřr­ BandarÝki

FrÚttnŠmast vi­ ˙rslit kosninganna Ý BandarÝkjunum er ef til vill, hversu langt ■au voru frß spßdˇmum allra spekinganna, sem birst hafa ß sjˇnvarpsskjßm um allan heim og endurteki­ tuggur hver frß ÷­rum. Ůegar ■etta er skrifa­, vir­ast Lř­veldissinnar (Rep˙blikanar) hafa haldi­ velli Ý Íldungadeildinni og unni­ nokkur sŠti Ý Fulltr˙adeildinni, og forsetaefni ■eirra bÝ­ur nauman ˇsigur fyrir forsetaefni Lř­rŠ­issinna (Demˇkrata). Minnihlutahˇpar hafa kosi­ Lř­veldissinna Ý meira mŠli en oftast ß­ur. Innan Lř­rŠ­isflokksins heyrast n˙ raddir um, a­ fßmenn klÝka hßvŠrra vinstri manna megi ekki rß­a ■ar fer­, en h˙n vill fella ni­ur fjßrveitingar til l÷greglunnar og stˇrhŠkka skatta ß hßtekjumenn. SlÝkir skattar lenda alltaf a­ lokum ß mi­stÚttinni, ■vÝ a­ hßtekjumennirnir, sem eru einmitt einhverjir ÷flugustu stu­ningsmenn Lř­rŠ­isflokksins, kunna ˇtal rß­ til a­ koma sÚr undan ■eim. (Tveir rÝkustu menn heims, Jeff Bezos og Carlos Slim, eiga miki­ e­a allt Ý Washington Post og New York Times, sem bŠ­i sty­ja Lř­rŠ­isflokkinn, og Twitter og Facebook veittu Lř­rŠ­isflokknum grÝmulausan stu­ning.)

Anna­ er lÝka umhugsunarefni, fßvÝslegar athugasemdir spekinganna ß skjßnum um bandarÝsk stjˇrnmßl. Ůeir vir­ast ekki vita, a­ BandarÝkin eru samband fimmtÝu rÝkja, og hvert rÝki hefur sinn hßtt ß a­ kjˇsa til forseta og Ý ÷ldungadeild og fulltr˙adeild. RÝkin kjˇsa forsetann, en ekki s˙ merkingarlausa tala, sem fŠst me­ ■vÝ a­ leggja saman fj÷lda fˇlks me­ kosningarrÚtt Ý rÝkjunum fimmtÝu. Ůess vegna var au­vita­ lÝka vi­b˙i­, a­ tafir yr­u sums sta­ar ß talningu. A­fer­irnar eru ˇlÝkar. BandarÝkin eru dreifstřrt land, ekki mi­střrt. Fullveldinu er ■ar skipt milli rÝkjanna fimmtÝu og alrÝkisins. Eins og Alexis de Tocqueville benti ß Ý sÝnu sÝgilda verki um BandarÝkin, er dreifstřringin skřringin ß ■vÝ, hversu vel heppna­ hi­ bandarÝska stjˇrnskipulag er ˇlÝkt hinu franska, sem lauk Ý byltingunni me­ ˇgnarstjˇrn og herna­areinrŠ­i. Tocqueville nefndi ekki a­eins skiptingu valdsins milli einstakra rÝkja og alrÝkisins, heldur lÝka sjßlfstŠ­i dˇmstˇla og frumkvŠ­i borgaranna Ý framfaramßlum. BandarÝskt stjˇrnskipulag er til ■ess gert a­ standast misjafna valdsmenn eins og skip eru smÝ­u­ fyrir storminn, ekki logni­. SÚ allt ■a­ rÚtt, sem andstŠ­ingar n˙verandi forseta segja um hann, ■ß er ■a­ enn ein sta­festingin ß greiningu Tocquevilles, a­ BandarÝkin skuli hafa komist bŠrilega af undir fj÷gurra ßra stjˇrn hans.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 7. nˇvember 2020.)


Kj÷rb˙­ir og kj÷rklefar?

200401-2x1-donald-trump-joe-biden-ew-1155a_783b2a335319d054c2820d7d80ebc3a9.fit-1120wN˙ lÝ­ur a­ lokum forsetakj÷rsins bandarÝska, en allur heimurinn fylgist me­ ■vÝ, enda eru BandarÝkin lang÷flugasta hagkerfi og herveldi heims. ┴n ■ess hef­u ■eir StalÝn og Hitler lÝklega skipt Nor­urßlfunni allri ß milli sÝn upp ˙r 1940. Spekingar ■eir, sem koma fram ■essa dagana Ý fj÷lmi­lum, segja flestir lÝklegast, a­ Joe Biden, fyrrverandi varaforseti, muni sigra. Ůetta er rangt. LÝklegast er, a­ Donald Trump, n˙verandi forseti, muni tapa. Ůeir, sem kjˇsa Biden, eru langflestir a­ kjˇsa ß mˇti Trump.

Ůetta lei­ir hugann a­ einum mun ß ■vÝ a­ kjˇsa ˙ti Ý kj÷rb˙­ og inni Ý kj÷rklefa. ┌ti Ý kj÷rb˙­ křs ma­ur me­ krˇnunum sÝnum ■ß v÷ru, sem hann vill. Inni Ý kj÷rklefa křs hann me­ h÷ndunum ■ann frambjˇ­anda, sem hann vill stundum ekki, en telur illskßrri en keppinauturinn. Biden vekur ekki traust. Hann er gleyminn og reikull Ý tali og leyfir fj÷lskyldu sinni a­ hagnast ß nafni sÝnu. Hann ber me­ sÚr, a­ hann er or­inn 77 ßra. En hann nŠr lÝklegast kj÷ri, ■vÝ a­ hinn sprŠki keppinautur hans vekur vÝ­a stŠka and˙­, sem er ekki me­ ÷llu ˇskiljanleg.

Annar galli ß kj÷rklefalř­rŠ­inu ˇlÝkt kj÷rb˙­alř­rŠ­inu er, a­ menn vita ekki alltaf, hva­ ■eir kjˇsa yfir sig. ┌ti Ý kj÷rb˙­ geta menn sko­a­ v÷runa, lesi­ sÚr til um innihaldi­ og sÚ­, hva­ h˙n kostar. En inni Ý kj÷rklefanum geta menn sjaldnast sÚ­ fyrir, hva­ muni gerast, sÚrstaklega Ý l÷ndum me­ hlutfallskosningar og samsteypustjˇrnir, en lÝka Ý l÷ndum me­ tveggja flokka kerfi eins og Ý BandarÝkjunum, ■ˇtt kostir sÚu ■ar skřrari.

Og jafnvel ■ˇtt bandarÝskir kjˇsendur Šttu n˙ or­i­ a­ ■ekkja ■ß Joe Biden og Donald Trump, vita ■eir ekki, hva­ kj÷r ■eirra muni kosta. Biden hyggst hŠkka skatta ß hina tekjuhŠrri og takmarka vinnslu jar­efna. Ůetta er hvort tveggja vel falli­ til vinsŠlda, en gŠti haft neikvŠ­ar aflei­ingar Ý atvinnulÝfinu.

Kjarni mßlsins er, a­ vilji einstaklinganna kemur miklu betur fram, ■egar ■eir kjˇsa daglega me­ krˇnunum ˙ti Ý kj÷rb˙­ en ■egar ■eir kjˇsa me­ h÷ndunum inni Ý kj÷rklefa ß fj÷gurra ßra fresti. Ůess vegna Štti a­ flytja sem flestar ßkvar­anir frß stjˇrnmßlam÷nnum og skriffinnum til neytenda og skattgrei­enda.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 31. oktˇber 2020.)


StjˇrnarskrßrhagfrŠ­i

24.1 BuchananFur­u sŠtir, a­ Ý ÷llum umrŠ­unum um lř­veldisstjˇrnarskrßna, sem sam■ykkt var me­ 98% atkvŠ­a Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu 1944, hefur ekkert veri­ minnst ß eina grein hagfrŠ­innar, stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i (constitutional economics), sem spratt upp ˙r rannsˇknum James M. Buchanans og annarra hagfrŠ­inga ß almannavali Ý samanbur­i vi­ einkaval. Er meira a­ segja haldi­ ˙tiásÚrst÷ku tÝmariti um stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i. Buchanan fÚkk Nˇbelsver­launin Ý hagfrŠ­i 1986 fyrir rannsˇknir sÝnar ß almannavali.

Einkaval er, ■egar ma­ur fer ˙t Ý kj÷rb˙­ og kaupir sÚr osthleif. Almannaval er, ■egar ma­ur fer inn Ý kj÷rklefa og krossar vi­ einhvern kost af nokkrum, til dŠmis stjˇrnmßlaflokk til a­ fara me­ l÷ggjafarvaldi­ nŠstu fj÷gur ßrin. Sß augljˇsi munur er ß einkavali og almannavali, a­ engin nau­ung kemur vi­ s÷gu Ý einkavali. Ma­urinn kaupir sÚr ekki osthleif, nema hann vilji. Hann velur a­eins fyrir sjßlfan sig. En Ý almannavali eru alltaf sumir a­ velja fyrir alla. Einhverjir ver­a undir Ý atkvŠ­agrei­slunni.

StjˇrnarskrßrhagfrŠ­in leitar lei­a til a­ lßgmarka nau­ung Ý stjˇrnmßlum. Einfaldast vŠri au­vita­ a­ krefjast einrˇma sam■ykkis vi­ ÷llum stjˇrnlagabreytingum, en allir sjß, a­ ■a­ er ekki framkvŠmanlegt (■ˇtt ═slendingar hafi fari­ břsna nŠrri ■vÝ Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 1944). Buchanan og lŠrisveinar hans telja ■vÝ, a­ binda ■urfi Ý stjˇrnl÷g řmis ßkvŠ­i til verndar minni hlutum.

Til vi­bˇtar vi­ hef­bundin mannrÚttindaßkvŠ­i ■urfi a­ koma reglur, sem torveldi meiri hluta a­ sam■ykkja ■ungar ßl÷gur ß minni hluta, til dŠmis skatta, sem a­eins fßir bera, e­a skuldas÷fnun, sem varpa­ er ß komandi kynslˇ­ir, e­a ver­bˇlgu, sem er ekkert anna­ en dulb˙inn skattur ß notendur peninga. Takmarka ■urfi skattlagningar- og se­laprentunarvald rÝkisins Ý beinu framhaldi af ■eim h÷mlum, sem ■egar eru reistar vi­ afskiptum ■ess af sko­anamyndun og me­fer­ einkaeigna.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. oktˇber 2020. Myndin er af James M. Buchanan.)


Veggjakrot e­a valdh÷mlur?

FyrirsögnŮegar ß nÝunda ßratug sÝ­ustu aldar var einu sinni sem oftar rŠtt af miklum mˇ­i ß Al■ingi um, hva­ gera mŠtti fyrir ■jˇ­ina, halla­i Geir Gunnarsson, ■ingma­ur Al■ř­ubandalagsins, sÚr a­ sessunaut sÝnum og sag­i Ý lßgum hljˇ­um: „Er ekki lÝka rÚtt a­ bi­ja um sÚrstaka ve­urstofu, sem spßir a­eins gˇ­u ve­ri?“ Ůetta atvik rifja­ist upp fyrir mÚr, ■egar Úg sß Ý mi­borginni sˇ­alegt veggjakrot eftir ßkafafˇlk, sem hafna vill lř­veldisstjˇrnarskrßnni frß 1944.

Lř­veldisstjˇrnarskrßin var eins og l÷g gera rß­ fyrir samin af Al■ingi, en borin undir ■jˇ­ina Ý atkvŠ­agrei­slu hinn 23. maÝ 1944. Kj÷rsˇkn var 98%, og greiddu 98,3% atkvŠ­i me­ stjˇrnarskrßnni, en h˙n ßtti uppruna sinn Ý stjˇrnarskrß ■eirri, sem Kristjßn IX. fŠr­i ═slendingum ß ■˙sund ßra afmŠli ═slandsbygg­ar 1874. S˙ stjˇrnarskrß var ein hin frjßlslegasta Ý Nor­urßlfunni, enda Nor­url÷nd ■ß sem n˙ a­ m÷rgu leyti til fyrirmyndar um stjˇrnarfar. Stendur rÚttarrÝki­ ˇvÝ­a traustari fˇtum. Til samanbur­ar mß nefna, a­ kj÷rsˇkn var svo drŠm 2012 um uppkast veggjakrotaranna a­ stjˇrnarskrß, a­ a­eins mŠlti um ■ri­jungur atkvŠ­isbŠrra kjˇsenda me­ ■vÝ, a­ Al■ingi hef­i ■a­ til hli­sjˇnar, ef og ■egar ■a­ endursko­a­i stjˇrnarskrßna.

En til hvers eru stjˇrnarskrßr? Ůeir frŠ­imenn, sem dřpst hafa hugsa­ um ■a­ mßl, svara: Ůa­ er til a­ skilgreina, hva­a mßl ■ykja svo mikilvŠg, a­ reglum um ■au ver­i ekki breytt Ý venjulegum atkvŠ­agrei­slum. DŠmi er mßlfrelsi­. Meiri hlutinn gŠti komist Ý tÝmabundna ge­shrŠringu og vilja­ svipta ˇvinsŠlan minnihlutahˇp mßlfrelsi, en stjˇrnarskrßin bannar ■a­. Anna­ dŠmi er fri­helgi eignarrÚttarins.

Stjˇrnarskrßr eru fßor­ar, gagnor­ar og skřrar yfirlřsingar um, hvernig fara skuli me­ valdi­, svo a­ hugsanleg misnotkun ■ess bitni sem minnst ß einstaklingum. Eins og skip eru smÝ­u­ til a­ standast vond ve­ur, eru stjˇrnarskrß samdar til a­ standast misjafna valdhafa. Vi­ h÷fum ekkert a­ gera vi­ ve­urstofu, sem spßir a­eins gˇ­u ve­ri, og ■vÝ sÝ­ur h÷fum vi­ not fyrir stjˇrnarskrß, sem er ekkert anna­ en ˇskalisti um, hva­ rÝki­ eigi a­ gera fyrir borgarana, eins og veggjakrotararnir Ý mi­borginni krefjast. NŠr vŠri a­ hafa ßhyggjur af ■vÝ, hva­ rÝki­ getur gert borgurunum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. oktˇber 2020.)


Minningar um Milton

23.6 FriedmansinChinaA­ mÚr sˇttu ß d÷gunum minningar um Milton Friedman, einn virtasta hagfrŠ­ing tuttugustu aldar. ╔g hitti hann fyrst ß fundi Mont Pelerin-samtakanna, al■jˇ­asamtaka frjßlslyndra frŠ­imanna, Ý Stanford Ý KalifornÝu hausti­ 1980. ╔g sag­i honum ■ß, a­ Úg hef­i ˇsjaldan vari­ hann fyrir ßrßsum Ýslenskra vinstri manna. „Ů˙ ßtt ekki a­ verja mig,“ sag­i Friedman me­ brei­u brosi. „Ů˙ ßtt a­ verja hugsjˇnir okkar.“

NŠst hitti Úg Friedman ß ■ingi Mont Pelerin-samtakanna Ý BerlÝn 1982. Hann sag­i mÚr ■ß af fer­ sinni til KÝna sk÷mmu eftir fundinn Ý Stanford. Hann haf­i snŠtt hßdegisver­ me­ kÝnverskum rß­herra, sem kva­st vera ß lei­ til BandarÝkjanna. Hva­a rß­herra sŠi ■ar um dreifingu hrßefna? Friedman svara­i: „Ů˙ skalt fara ß hrßv÷rumarka­inn Ý SÝkagˇ.“ Rß­herrann var­ eitt spurningamerki Ý framan. Friedman reyndi a­ ˙tskřra fyrir honum, a­ ß frjßlsum marka­i sŠi rÝki­ ekki um dreifingu hrßefna. Ůau dreif­ust um hagkerfi­ Ý frjßlsum vi­skiptum. Friedman rifja­i lÝka upp fer­ sÝna til Indlands 1962. Hann kom ■ar a­, sem verkamenn voru a­ grafa skipaskur­ me­ skˇflum. Friedman spur­i: „Af hverju noti­ ■i­ ekki jar­řtur? Ůa­ vŠri miklu hagkvŠmara.“ Lei­s÷guma­ur hans svara­i: „Ů˙ skilur ■etta ekki. Ůetta skapar atvinnu.“ Friedman var ekki lengi a­ breg­ast vi­: „N˙, Úg hÚlt, a­ ■i­ vŠru­ a­ grafa skipaskur­. En ef ■i­ Štli­ a­ skapa atvinnu, af hverju noti­ ■i­ ekki matskei­ar?“

Friedman kom til ═slands ß mÝnum vegum hausti­ 1984. MatthÝas ┴. Mathiesen vi­skiptarß­herra hÚlt honum bo­ Ý Rß­herrab˙sta­num. ╔g stˇ­ vi­ hli­ Friedmans og kynnti hann fyrir gestum. Einn ■eirra var se­labankastjˇri. ╔g gat ekki stillt mig um a­ segja: „JŠja, prˇfessor Friedman. HÚr er Ýslenskur se­labankastjˇri. Hann yr­i n˙ atvinnulaus, ef kenningar y­ar yr­u framkvŠmdar.“ Friedman brosti kankvÝs og sag­i: „Nei, hann yr­i ekki atvinnulaus. Hann yr­i a­eins a­ fŠra sig Ý ar­bŠrara starf.“ Allir hlˇgu, lÝka se­labankastjˇrinn. Eitt kv÷ldi­ hÚldu Ýslenskir kaupsřslumenn og i­nj÷frar Friedman veglega veislu. Einn ■eirra spur­i Friedman: „Hver er a­ y­ar dˇmi mesta ˇgnin vi­ kapÝtalismann?“ Friedman svara­i: „Horfi­ Ý spegil. Ůa­ eru kapÝtalistarnir, sem ˇgna kapÝtalismanum. Ůeir vilja, a­ rÝki­ verji ■ß gegn samkeppni.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. oktˇber 2020.)


Gy­ingahatur og ═slendingaand˙­

Ůau Milton Friedman og Anna J. Schwartz gßfu ßri­ 1963 ˙t Peningamßlas÷gu BandarÝkjanna, A Monetary History of the United States, ■ar sem ■au l÷g­u fram nřja skřringu ß heimskreppunni miklu 1929–1933. H˙n var, a­ kreppan hef­i or­i­ vegna mistaka Ý stjˇrn peningamßla. BandarÝski se­labankinn hef­i breytt ni­ursveiflu Ý dj˙pa kreppu me­ ■vÝ a­ leyfa peningamagni Ý umfer­ a­ skreppa saman um ■ri­jung. Hann hef­i ekki gegnt ■eirri skyldu sinni a­ veita b÷nkum Ý lausafjßr■r÷ng ■rautavaralßn.

Eitt versta glappaskoti­ hef­i veri­ a­ bjarga ekki Bank of the United States Ý New York hausti­ 1930, en ■a­ hef­i valdi­ ßhlaupum ß a­ra banka og dřpka­ ni­ursveifluna. Margir hef­u haldi­ vegna nafnsins, a­ bankinn vŠri ß einhvern hßtt opinber stofnun, en svo var ekki. Bankinn var Ý eigu gy­inga, og flestir vi­skiptavinir voru gy­ingar. Ůau Friedman og Schwartz t÷ldu lÝklegt, a­ gy­ingahatur hef­i rß­i­ einhverju um, a­ bankanum var ekki bjarga­.

Hli­stŠ­ ßkv÷r­un var tekin Ý fjßrmßlakreppunni 2008 um ═sland. Breska Verkamannaflokksstjˇrnin me­ ■ß Gordon Brown og Alistair Darling Ý broddi fylkingar ßkva­ a­ bjarga ÷llum b÷nkum Ý Bretlandi ÷­rum en ■eim tveimur, sem voru Ý eigu ═slendinga, Heritable og KSF. Jafnframt loka­i stjˇrnin ˙tb˙i Landsbankans Ý Lund˙num. Ůetta olli ■vÝ, a­ Ýslenska bankakerfi­ hrundi allt, en ella var ■a­ alls ekki sjßlfgefi­.

╔g tel lÝklegt, a­ stjˇrnmßlahagsmunir hafi rß­i­ einhverju um ■essa ßkv÷r­un. Brown og Darling voru bß­ir frß Skotlandi, og ■jˇ­ernissinnar sˇttu ■ar mj÷g a­ Verkamannaflokknum. Ůeir h÷f­u ■vÝ rÝka hagsmuni af ■vÝ a­ sřna skoskum kjˇsendum, a­ sjßlfstŠ­i smß■jˇ­ar gŠti veri­ varasamt. Skoska bankakerfi­ var tˇlff÷ld landsframlei­sla Skotlands og hef­i hruni­, hef­i Englandsbanki ekki veitt skoskum b÷nkum ■au ■rautavaralßn, sem hann neita­i Heritable og KSF um.á

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. oktˇber 2020.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband