Firrur Jóns Ólafssonar

Firrur eru hugmyndir, sem standast  bersýnilega ekki, ganga ţvert gegn ţeim veruleika, sem viđ höfum fyrir augunum, eđa gegn röklegri hugsun. Nokkrar slíkar firrur getur ađ líta í verkum Jóns Ólafssonar heimspekikennara um sögu íslensku kommúnistahreyfingarinnar. Ein ţeirra er, ađ ţeir 23 Íslendingar, sem kommúnistaflokkurinn íslenski sendi á leyniskóla Kominterns, Alţjóđasambands kommúnistaflokka, í Moskvu árin 1929–1938 hafi ekki fengiđ neina teljandi hernađarţjálfun. Rök Jóns fyrir ţessu eru, ađ engin gögn séu til um ţađ. En sú ályktun hans er röng af tveimur ástćđum. Samkvćmt námskrám og frásögnum annarra hlutu allir nemendur í ţessum skólum ţjálfun í undirbúningi byltingar, ţar á međal í vopnaburđi, skipulagningu götuóeirđa, fölsun vegabréfa og annarra gagna, međferđ ólöglegs fjarskiptabúnađar og notkun dulmáls. Ţurft hefđi sérstaka heimild um undanţágu íslensku nemendanna frá ţví námi til ađ rökstyđja ályktun Jóns. Í öđru lagi greindu nokkrir íslensku nemendanna einmitt frá ţví, ađ ţeir hefđu fengiđ ţjálfun í vopnaburđi, ţar á međal Andrés Straumland, Benjamín H. J. Eiríksson og Helgi Guđlaugsson. Tók einn nemandinn meira ađ segja ţátt í borgarastríđinu á Spáni, Hallgrímur Hallgrímsson.
Önnur firra Jóns er, ađ haustiđ 1938 hafi Sósíalistaflokkurinn veriđ stofnađur í andstöđu viđ Komintern. Heimild hans er minnisblađ, sem einn starfsmađur Kominterns sendi yfirmanni sínum, ţar sem hann lýsti efasemdum um stofnun flokksins. En ţetta innanhússplagg jafngilti ekki neinni ákvörđun Kominterns. Allt bendir til ţess, ađ Komintern hafi látiđ sér vel líka stofnun Sósíalistaflokksins. Kommúnistaflokkar Danmerkur og Svíţjóđar sendu heillaóskaskeyti viđ stofnunina, og ég fann í skjalasafni Sósíalistaflokksins bréf frá Alţjóđasambandi ungra kommúnista í Moskvu til Ćskulýđsfylkingarinnar, sem tók viđ af Sambandi ungra kommúnista, ţar sem lýst er ánćgju međ stofnun fylkingarinnar og starfsskrá. Óhugsandi hefđi veriđ, ađ allt ţetta hefđi veriđ gert í andstöđu viđ Komintern, sem laut öflugu miđstjórnarvaldi. Engin merki neins ágreinings sjást heldur í samskiptum íslenskra sósíalista viđ hina alţjóđlegu kommúnistahreyfingu frá öndverđu. Um er ađ rćđa augljósa ofályktun. Ein fjöđur verđur ađ fimm hćnum.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 27. febrúar 2021.)


Brellur Jóns Ólafssonar

Ritdómur minn í Morgunblađinu 10. desember 2020 um bók Kjartans Ólafssonar, Drauma og veruleika, varđ Jóni Ólafssyni, ađalyfirlesara bókarinnar, tilefni til harđrar árásar á mig í Kjarnanum 14. desember fyrir „geđvonsku, smásmygli og öfund“, ţótt hann nefndi ađ vísu ekki einasta dćmi um, ađ ég fćri rangt međ. En hann sagđi af mér sögu. Hann kvađst hafa veriđ nemandi í Menntaskólanum í Hamrahlíđ endur fyrir löngu, ţegar ég hefđi komiđ ţangađ til ađ andmćla sósíalisma. Ég hefđi haft á reiđum höndum tilvitnanir í kenningasmiđi marxismans og jafnvel nefnt blađsíđutöl. „Hins vegar vildi svo ein­kenni­lega til ađ ţegar sam­visku­samir mennta­skóla­nemar fóru ađ leita uppi til­vitn­an­irnar ţá reynd­ist erfitt ađ finna ţćr. Ţađ var ekki fyrr en löngu síđar ađ ein­hver benti mér á ađ hversu snjallt ţetta mćlsku­bragđ vćri – ađ nefna blađ­síđu­töl út í loftiđ – ţví ţannig fengju áheyr­endur á til­finn­ing­una ađ rćđu­mađ­ur­inn gjör­ţekkti text­ana sem hann vitn­ađi í eftir minni. Og ţótt ein­hver fćri ađ grufla í bók­unum á eft­ir, ţá breyt­ast fyrstu hug­hrif ekki svo auđ­veld­lega.“

Svo vill til, ađ ég man vel eftir ţessu. Ég hafđi vitnađ í frćg ummćli Levs Trotskíjs í Byltingunni svikinni: „Í landi, ţar sem ríkiđ er eini atvinnurekandinn, er stjórnarandstćđingurinn dćmdur til hćgs hungurdauđa.“ Sósíalistarnir á fundinum efuđust um, ađ rétt vćri eftir haft, og nefndi ég ţá blađsíđutaliđ. Ástćđan var einföld. Nokkru áđur hafđi ég háđ kapprćđu viđ Halldór Guđmundsson, ţá ćstan trotskísta og síđar ráđsettan bókaútgefanda. Hann hafđi efast um, ađ Trotskíj hefđi sagt ţetta. Ég hafđi haft ţetta úr bók Friedrichs von Hayeks, Leiđinni til ánauđar, en ţar hafđi ekkert blađsíđutal veriđ nefnt. Ég gerđi mér ţess vegna ferđ upp á Landsbókasafn, fór yfir bók Trotskíjs og fann tilvitnunina á blađsíđu 283 í frumútgáfunni frá 1937. Ţess vegna hafđi ég nú blađsíđutaliđ á reiđum höndum. Hér er ţađ ekki ég, heldur Jón, sem beitir mćlskubragđi. Ég nefni mörg önnur dćmi um brellur Jóns í svari mínu, sem birtist í Kjarnanum 14. febrúar. Jón virđist lítiđ hafa ţroskast, frá ţví ađ hann sat fundinn í Norđurkjallaranum í Menntaskólanum í Hamrahlíđ fyrir fjörutíu árum.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 20. febrúar 2021.)


Brellur, firrur, gloppur, skekkjur og villur í verkum Jóns Ólafssonar

Jón Ólafsson hefur gefiđ út tvćr bćkur um sögu íslenskra kommúnista og vinstri sósíalista, Kćru félaga áriđ 1999 og Appelsínur frá Abkasíu áriđ 2012, og hann var ađalyfirlesari hinnar ţriđju, Drauma og veruleika eftir Kjartan Ólafsson, sem birtist áriđ 2020. Jón hefur einnig birt nokkrar ritgerđir um íslensku kommúnistahreyfinguna. Ţótt hann sé skólagenginn í heimspeki, ekki sagnfrćđi, auđveldađi ţađ honum rannsóknir á austurtengslum íslenskra kommúnista og vinstri sósíalista, ađ hann talar rússnesku. Eftir ađ Ráđstjórnarríkin leystust upp áriđ 1991, gat hann ţví kynnt sér ýmis skjöl í söfnum í Moskvu. Nú bregđur svo viđ, ađ Jón rćđst hér í Kjarnanum á mig fyrir nýlegan ritdóm í Morgunblađinu um bók Kjartans, og er mér skylt ađ svara á sama vettvangi. Í grein sinni, sem ber heitiđ „Hver getur best gert upp viđ kommúnismann?“ sakar Jón mig um geđvonsku, smásmygli og öfund, en hrekur ekki eitt einasta atriđi efnislega, sem ég benti á í ritdómnum. Ég get upplýst af ţví tilefni, ađ ég nefndi í ritdómnum ađeins nokkrar villur af ţeim fjölmörgu, sem ég fann, og ađeins ţćr, sem mér fundust skipta einhverju máli um söguţráđ og efnistök. Lengri villulista birti ég á öđrum vettvangi, enda er ég út af fyrir sig sammála Jóni um, ađ viđ megum ekki gleyma okkur í smáatriđum. Og ekki veit ég, hvern ég ćtti ađ öfunda í ţessu máli. Kjartan Ólafsson er háaldrađur ađ reyna ađ gera hreint fyrir sínum dyrum, og ég öfunda hann svo sannarlega ekki af ţví ađ hafa ţurft ađ treysta á Jón Ólafsson um ađföng og yfirlestur. Fyrir vikiđ er bók Kjartans miklu lakari en hún hefđi getađ orđiđ. Einhver ágćtasti vísindamađur okkar Íslendinga, Árni Magnússon handritasafnari, skrifađi eitt sinn: „Svo gengur ţađ til í heiminum, ađ sumir hjálpa erroribus á gáng, og ađrir leitast síđan viđ ađ útryđja aftur ţeim sömu erroribus. Hafa svo hverjir tveggja nokkuđ ađ iđja.“ Jón hefur međ verkum sínum skipađ sér í fyrri flokkinn, og verđ ég ađ taka hvatningu Árna handritasafnara alvarlega og reyna ađ leiđrétta hann, svo ađ ađrir láti ekki glepjast. Skipti ég hér erroribus Jóns í fimm flokka: brellur, firrur, gloppur, skekkjur og villur.

 

Brellur Jóns Ólafssonar

Brellum sínum beitir Jón Ólafsson ađallega, ţegar hann ţarf ađ bregđast viđ leiđréttingum. Hann reynir ýmist ađ gera lítiđ úr viđmćlandanum eđa leiđréttingunum sjálfum í stađ ţess ađ hafa umyrđalaust ţađ, sem sannara reynist. Í greininni hér í Kjarnanum rifjađi hann til dćmis upp, ađ hann hefđi sem nemandi í Menntaskólanum í Hamrahlíđ veriđ á fundi í Norđurkjallara skólans, ţar sem ég hefđi andmćlt sósíalisma. Ég hefđi haft á reiđum höndum tilvitnanir í kenningasmiđi marxismans og jafnvel nefnt blađsíđutöl. „Hins vegar vildi svo ein­kenni­lega til ađ ţegar sam­visku­samir mennta­skóla­nemar fóru ađ leita uppi til­vitn­an­irnar ţá reynd­ist erfitt ađ finna ţćr. Ţađ var ekki fyrr en löngu síđar ađ ein­hver benti mér á ađ hversu snjallt ţetta mćlsku­bragđ vćri – ađ nefna blađ­síđu­töl út í loftiđ – ţví ţannig fengju áheyr­endur á til­finn­ing­una ađ rćđu­mađ­ur­inn gjör­ţekkti text­ana sem hann vitn­ađi í eftir minni. Og ţótt ein­hver fćri ađ grufla í bók­unum á eft­ir, ţá breyt­ast fyrstu hug­hrif ekki svo auđ­veld­lega.“ Jón nefndi ađ vísu ekkert dćmi. En ég man sjálfur vel eftir ţessu. Tilvitnunin, sem ég notađi, var til Levs Trotskíjs í Byltingunni svikinni frá 1937. „Í landi, ţar sem ríkiđ er eini vinnuveitandinn, bíđur stjórnarandstćđingsins hćgur hungurdauđi.“ Ég hafđi rekist á ţessi napurlegu ummćli í bók Friedrichs von Hayeks, Leiđinni til ánauđar, og haft ţau eftir í kapprćđum um sósíalisma viđ Halldór Guđmundsson (síđar útgáfustjóra) í framhaldsskólum. Hann bar brigđur á ţađ, ađ rétt vćri eftir haft, svo ađ ég gerđi mér ferđ á Landsbókasafniđ til ađ sannreyna tilvitnunina, en Hayek hafđi ekki sett viđ hana blađsíđutal í bók sinni. Ég fann tilvitnunina eftir nokkra leit og mundi ţess vegna blađsíđutaliđ. Hún er í 11. kafla bókar Trotskíjs á blađsíđu 283 í frumútgáfunni frá 1937. Ţetta er eina blađsíđutaliđ úr ritum marxista, sem ég fór međ á ţessum fundum.

Ein brella Jóns Ólafssonar er ţannig ađ segja um mig sögu, sem hefur brenglast í međförum hans, en á ađ gera mig ótrúverđugan. Önnur brella hans er ađ svara athugasemdum mínum ekki efnislega, heldur afgreiđa ţćr sem „smásmygli“. En ţađ var svo sannarlega engin smásmygli ađ vekja athygli á ótrúlegri yfirsjón Kjartans Ólafssonar og yfirlesara hans, Jóns Ólafssonar, eins og ég gerđi í ritdómi mínum. Fullyrt er í Draumum og veruleika, ađ Sósíalistaflokkurinn hafi ekki veriđ í neinu sambandi viđ Kremlverja, frá ţví ađ Kristinn E. Andrésson gaf skýrslu um starfsemi hans í Moskvu voriđ 1940 og tók ţá viđ línu og ţangađ til sendiráđ Ráđstjórnarríkjanna var stofnađ í Reykjavík snemma árs 1944. En ţetta er alls ekki rétt, eins og ég skýrđi frá. Forystumenn Sósíalistaflokksins fylgdu fast ţeirri línu, sem Kristinn kom međ heim og ţeir höfđu vitađ af og fylgt áđur, ađ stríđiđ vćri ađeins stríđ milli tveggja fylkinga auđvaldsríkja. Chamberlain vćru engu skárri en Hitler. Sú var lína Stalíns, eftir ađ hann gerđi griđasáttmálann viđ Hitler 23. ágúst 1939. En línan hlaut ađ gerbreytast, ţegar Hitler réđst á Ráđstjórnarríkin 22. júní 1941. Eftir ţađ vildu Kremlverjar ólmir, ađ Bandaríkjamenn hćfu ţátttöku í stríđinu sér viđ hliđ. Íslenskir sósíalistar áttuđu sig ekki á ţessu og greiddu atkvćđi gegn herverndarsamningnum viđ Bandaríkin sumariđ 1941. Ţá varđ uppi fótur og fit í Moskvu. Vjatsjeslav Molotov utanríkisráđherra hringdi í Georgí Dímítrov, forseta Kominterns, og skipađi honum ađ leiđrétta línuna til íslenskra sósíalista. Dímítrov hafđi samband viđ William Gallacher, ţingmann breskra kommúnista, og ţeir komu bođum til Einars Olgeirssonar, sem var ađ losna úr fangelsi í Bretlandi, en ţar hafđi hann setiđ vegna ofsafenginna árása á breska hernámsliđiđ í samrćmi viđ fyrri línu. Ţegar Einar kom heim, kvaddi hann saman fund helstu trúnađarmanna Sósíalistaflokksins í Oddfellow-húsinu og sagđi ţeim, ađ nú yrđi ađ skipta um stefnu og styđja Bandaríkin og Bretland, sem ćttu ađ geta liđsinnt Ráđstjórnarríkjunum á austurvígstöđvunum. Skjöl eru til í Moskvu um samskipti Molotovs, Dímítrovs og Gallachers, en Áki Jakobsson, sem var á fundinum í Oddfellow-húsinu, skrifađi um hann í óbirtum endurminningum sínum, sem varđveittar eru á hérađsskjalasafni Skagfirđinga. Ţarf raunar ekki vitnanna viđ, ţví ađ eftir heimkomu Einars gerđust sósíalistar hávćrustu vinir Bandaríkjanna á Íslandi, eins og bandaríski sendiherrann skrifađi í skýrslu. Allt ţetta kemur fram í bókum okkar Ţórs Whiteheads.

Ég nefndi í ritdómnum annađ dćmi um samskipti Kremlverja og íslenskra sósíalista á ţessu tímabili. Menn úr leyniţjónustu ráđstjórnarflotans voru staddir á Íslandi áriđ 1942 og hittu ađ máli Íslending, sem gekk undir dulnefninu Skúli Kristjánsson. Var skrifuđ um ţetta skýrsla, sem enn er lćst niđri í lokuđu safni leyniţjónustu hersins, GRÚ, en ţví er vitađ af henni, ađ afrit var sent til Kominterns. Njósnarar og erindrekar leyniţjónustunnar voru einir um ađ ganga undir dulnefnum í skýrslum sem ţessum, og hefur ţetta líklega veriđ Eggert Ţorbjarnarson, sem var síđan lengi framkvćmdastjóri Sósíalistaflokksins. Ég gat ţess ekki í ritdómnum, en ţađ er auđvitađ saga til nćsta bćjar, ef framkvćmdastjóri íslensks stjórnmálaflokks reynist vera erindreki erlends einrćđisríkis, sem seildist til áhrifa á Íslandi. (Raunar hygg ég, ađ Kjartan Ólafsson sé sammála mér um, ađ Eggert hafi beinlínis veriđ slíkur erindreki. Ég get ekki skiliđ ýmis ummćli hans í Draumum og veruleika öđru vísi.) Eggert hafđi síđan milligöngu um ţađ, ađ ţessir leyniţjónustumenn laumuđust heim til Einars Olgeirssonar eitt kvöldiđ, og sagđi hann ţeim, ađ hann vildi gjarnan taka aftur upp sambandiđ viđ Kremlverja, sem hefđi rofnađ í stríđinu. Ţađ er langsótt ađ telja ţađ „smásmygli“ ađ vekja máls á ţessum tveimur mikilvćgu atvikum.

Áđur hefur Jón Ólafsson beitt svipuđum brellum í viđbrögđum viđ gagnrýni minni. Ég birti áriđ 2008 tvćr ritgerđir um alţjóđleg tengsl kommúnistahreyfingarinnar íslensku. Í Ţjóđmálum skrifađi ég um ţá 23 Íslendinga, sem hlutu árin 1929–1938 byltingarţjálfun á leyniskólum Kominterns í Moskvu, Vesturskólanum og Lenínskólanum. Leiđrétti ég ţar margar villur í ritgerđ Jóns um ţessa leyniskóla í Nýrri Sögu 1997 og gagnrýndi hann fyrir ađ gera ekki viđfangsefninu betri skil. Nokkrir nemendur hefđu til dćmis fariđ fram hjá honum, ţótt heimildir vćru til um ţá. Í ráđstefnuritinu Rannsóknum í félagsvísindum, IX. bindi, skrifađi ég um ţá erindreka, sem Komintern sendi til Íslands. Ţar leiđrétti ég líka margar villur í ritum Jóns, ađallega Kćru félögum. Í svari sínu í Sögu 2009 gerđi Jón eins lítiđ úr ađfinnslum mínum og hann frekast gat. Kvađ hann mig í ritgerđinni um leyniskólana ađeins hafa leiđrétt „tvćr dagsetningar“, en síđan gert athugasemdir viđ ţađ, „hvort mađur sem gegnir ţingmennsku fyrir flokk hljóti ţá ađ teljast framámađur [svo] hans“ og „hvort áherslu beri ađ leggja á byltingarţjálfun eđa almennt flokksstarf“ í skrifum um ţessa skóla. Jón bćtti viđ: „Vart getur ţađ heitiđ leiđrétting á skrifum mínum ađ Hannes geti sér ţess til ađ ákveđnir einstaklingar sem ég taldi ekki í hópi flokksskólanemenda hafi veriđ ţađ enda hvarflar ekki ađ mér ađ listi minn sé tćmandi.“ Sagđi hann mig síđan í ritgerđinni um erindreka Kominterns ađeins hafa bent „á nokkrar prentvillur og misrituđ ártöl“ í Kćru félögum og á ţađ, ađ hann hefđi haft rangt fyrir sér „um höfund bréfs sem sent var til Moskvu snemma á ţriđja áratugnum“, auk ţess sem „fleiri Kominternfulltrúar hafi komiđ til Íslands en fram kemur í bókinni“.

Hér er gert miklu minna úr leiđréttingum mínum en efni standa til. Í rannsókn sinni á leyniskólunum í Moskvu kom Jón Ólafsson ekki auga á ţrjá nemendur, sem ţó eru til ađgengilegar heimildir um: Hjalta Árnason, Jóhannes Jósepsson og Elísabetu Eiríksdóttur. Heimildirnar um Hjalta og Jóhannes eru minningargreinar um ţá eftir menn, sem vel ţekktu til ţeirra. Ţetta eru ţví ekki ađeins tilgátur mínar, eins og Jón gefur í skyn. En ein opinber heimild er óbein um Elísabetu: Hún sagđist í blađaviđtali 1954 hafa veriđ í Moskvu sautján árum áđur. Lá ţá beint viđ ađ álykta, ađ hún hefđi veriđ ţar í byltingarskóla, ţví ađ Moskva var ekki í alfaraleiđ ţau ár og ekki getiđ um neinar sendinefndir, sem hún gćti hafa tekiđ ţátt í. Ţessa ályktun fékk ég stađfesta í bréfi í skjalasafni Sósíalistaflokksins, ţar sem Einar Olgeirsson sagđi hana hafa dvalist í eitt ár í Moskvu. Međ ţví ađ skođa störf hennar á Íslandi tókst mér ađ tímasetja Moskvudvöl hennar á bilinu frá ţví í árslok 1935 fram í ársbyrjun 1937. Óţarfi er líka ađ gera lítiđ úr „dagsetningunum tveimur“, sem Jón Ólafsson nefnir svo. Hann sagđi í Kćru félögum (bls. 60), ađ Vesturskólamađurinn Jafet Ottósson hefđi snúiđ heim til Íslands haustiđ 1931. En hann fór voriđ 1931, og ţví skiptir ţađ máli, ađ einmitt ţá um sumariđ fylgdust Íslendingarnir í Moskvu međ ógćtilegu tali hans heima á Íslandi og skrifuđu sérstaka skýrslu um ţađ, sem Jón rćđir talsvert um. Hin villan er veigaminni. Jón sagđi á einum stađ í Kćru félögum (bls. 60), ađ Vesturskólamađurinn Gísli Indriđason hefđi komiđ til Moskvu haustiđ 1931, en neđarlega á sömu blađsíđu, ađ hann „hefđi átt ađ útskrifast eftir eins árs kúrsus sumariđ 1931“. Hiđ síđara hlýtur ađ eiga ađ vera sumariđ 1932. Allir geta gert stafvillur. En ţađ ber vitni losaralegum vinnubrögđum ađ nefna tvö ártöl um sama atvik á einni og sömu blađsíđu.

Dćmiđ af Jóhannesi Jósepssyni, sem fariđ hafđi fram hjá Jóni Ólafssyni, svo ađ hann nefndi hann ekki í bók sinni, leiddi ađra síđan á villigötur. Birna Berndsen samdi 2011 B. A. ritgerđ í félagsfrćđi um Steinunni Árnadóttur frá Höfđahólum, og hafđi Guđbjörg Linda Rafnsdóttir umsjón međ henni. Ţótt meginstefiđ í ritgerđinni sé kommúnismi Steinunnar, er eina ritiđ um íslensku kommúnistahreyfinguna, sem nefnt er í heimildaskrá og notađ í ritgerđinni, bók Jóns Ólafssonar, Kćru félagar. Tveggja bóka Ţórs Whiteheads, sem komnar voru út fyrir 2011, er ađ engu getiđ og ţví síđur ýmissa ritgerđa minna, sem ţá höfđu líka birst. Steinunn var nátengd nokkrum forystumönnum kommúnista, fastagestur í Unuhúsi og systir Hjalta Árnasonar. Hún bjó um skeiđ í Danmörku og átti danskan vin, Thorkild Hilst. Ţau skrifuđust á, eftir ađ hún fór til Íslands. Í bréfi frá 10. janúar 1936 sendir Hilst henni kveđju međ „Jósefssyni“, sem komiđ hafi viđ í Kaupmannahöfn á leiđ frá Ráđstjórnarríkjunum. Hafi ţeir fariđ saman í Tívolí. Í hornklofa (bls. 39) upplýsir Birna, ađ ţetta sé Lúđvík Jósefsson. En ţađ er fráleitt. Engar heimildir eru til um, ađ Lúđvík Jósepsson (svo ađ rétt sé fariđ međ nafn hans) hafi fariđ ţangađ austur á ţessum árum. Í janúar 1936 var hann 22 ára kennari viđ Gagnfrćđaskólann á Neskaupstađ. Ţetta hefur auđvitađ veriđ Jóhannes Jósepsson, sem hlaut ţjálfun í Lenínskólanum í Moskvu 1934–1935. Umsjónarmađur hefđi átt ađ vara nemandann viđ ađ treysta ađeins á hina óáreiđanlegu bók Jóns Ólafssonar. 

Skrif Jóns um erindreka Kominterns á Íslandi eru sama marki brennd. Ţar eru villurnar sumar smávćgilegar, ađrar alvarlegri. Neyđarlegasta villan snýr ađ bréfi ţví, sem Jón minntist á. Ţađ var sent frá Íslandi til Stokkhólms í janúar 1921. Undir ţađ var skrifađ „Sillinn“. Jón taldi í Kćru félögum (bls. 22), ađ hér hefđi sćnski kommúnistinn Hugo Sillén veriđ á ferđ. En ţetta var bréf frá Hendrik Siemsen Ottóssyni, sem gekk undir ţessu nafni í góđra vina hópi. Ársćll Sigurđsson var til dćmis kallađur ţar „Sćlinn“ og Brynjólfur Bjarnason „Billinn“. Ţessi villa stafar ekki af vangá, heldur vanţekkingu. Ţótt hún hafi margsinnis veriđ leiđrétt, hefur hún slćđst inn í bók Ţorleifs Friđrikssonar, Viđ brún nýs dags (bls. 273), sem kom út áriđ 2007. Önnur villa Jóns sýnir, hversu varasamt er ađ rannsaka ekki mál út í hörgul. Hann sagđi í Kćru félögum (bls. 159) um Vasílíj Ríbakov, sem var forstöđumađur sendiráđs Ráđstjórnarríkjanna á Íslandi 1947: „Rybakov var auk ţess fyrsti erlendi fulltrúinn til ađ fylgjast međ störfum íslensku sósíalistanna, frá ţví ađ Kominternfulltrúinn Harry Levin sótti stofnţing kommúnistaflokks Íslands áriđ 1930.“ En eins og ég benti á í ritgerđ minni um erindreka Kominterns á Íslandi, kom ţýski kommúnistinn Willi Mielenz hingađ sumariđ 1932 og fór ekki leynt, eins og sést á blöđum íslenskra kommúnista. Hafđi Jón ekki lesiđ ţessi blöđ? Einnig má í ţví sambandi benda á ţá mikilvćgu stađreynd, sem Jón getur ađeins stuttlega um neđanmáls í bók sinni (bls. 312), ađ annar sendiráđsritarinn í sendiráđi Ráđstjórnarríkjanna í Reykjavík 1944–1947, Pavel Egorov, var starfsmađur leyniţjónustu ráđstjórnarflotans. Vitaskuld hefur hann fylgst međ störfum íslenskra sósíalista.

Enn beitti Jón Ólafsson sömu brellu, ţegar hann brást viđ bók minni, Íslenskum kommúnistum 1918–1998, en ţar leiđrétti ég neđanmáls margt í verkum hans. Hann vísađi ekki neinni leiđréttingu minni á bug, heldur benti á ţá villu í bók minni, ađ áriđ 1951 hefđi miđstjórn Kommúnistaflokks Ráđstjórnarríkjanna veitt verkamannafélaginu Dagsbrún háan styrk, 50 ţúsund pund. Kvađ Jón ţann styrk hafa veriđ veittan 1961. Fór Jón síđan mörgum orđum um ţađ, ađ ég lifđi sníkjulífi á rannsóknum hans. Leiđréttingin var réttmćt. Styrkurinn var veittur 1961, og segi ég raunar frá honum í bók minni, en enginn slíkur styrkur var veittur 1951. En hver var heimild mín? Hún var bókin Liđsmenn Moskvu eftir Árna Snćvarr, en hann hafđi ţetta eftir Jóni Ólafssyni! Villan er međ öđrum orđum komin frá Jóni, og hann hafđi haft nítján ár til ađ leiđrétta hana, ţví ađ bók Árna kom út 1992. Ég hafđi lagt mig allan fram um ađ skýra sem réttast og nákvćmast frá öllu og skera úr um vafaatriđi í bók minni, og er ţetta eina alvarlega villan, sem ég hef fundiđ í henni. Og hún reyndist vera ćttuđ frá Jóni Ólafssyni! Hér leiddi hann mig á villigötur. Ţví er viđ ađ bćta, ađ Kremlverjar veittu raunar íslenskum sósíalistum styrk til verkalýđsbaráttu ţeirra 1952, en Alţjóđasamband verkalýđsfélaga, sem var stjórnađ frá Moskvu, var skrifađ fyrir styrknum. Sá styrkur virđist ekki hafa veriđ greiddur út, ţótt ekki sé ţađ fullvíst. Einnig er fróđlegt, ađ Eđvarđ Sigurđsson skrifađi í minniskompu sína, líklega 1952: „Ekki miklar upphćđir. Ekki sjóđi eins og Comintern.“ Af ţví má ekki ađeins ráđa, ađ Kremlverjar hafi veitt miklu rausnarlegri styrki til sósíalista á dögum Kominterns 1919–1943 en síđar, heldur líka, ađ ýmislegt er enn óupplýst um fjárstyrki ađ austan.

Mér fannst ţó óneitanlega skrýtiđ ađ sitja undir ámćli fyrir villu, sem Jón Ólafsson gerđi og hafđi sjálfur ekki leiđrétt í nítján ár, í úrvinnslu rússneskra skjala, sem ađrir íslenskir frćđimenn höfđu engan ađgang ađ. Enn skrýtnara ţótti mér, ţegar ţađ var kennt viđ sníkjulíf. Ég hef nýtt mér eftir föngum ţađ, sem Jón hefur birt um samskipti íslenskra kommúnista og sósíalista viđ Kremlverja, ţótt ég hafi um leiđ kostađ kapps viđ ađ sannreyna sem flest. Er ekki einmitt tilgangurinn međ ţví ađ birta niđurstöđur rannsókna, ađ ađrir geti nýtt ţćr í samrćmi viđ frćđilegar reglur? Ásökun Jóns er sérstaklega ámćlisverđ í ljósi ţess, ađ hann hlaut rausnarlega styrki frá íslenska ríkinu, ekki síst til ađ rannsaka rússnesk skjalasöfn. Rannsóknasjóđur (áđur Vísindasjóđur) veitti honum ferđastyrk 1994 og rannsóknarstyrk 1998 (700 ţúsund kr.) til rannsókna á kommúnisma. Rannsóknasjóđur Atlantshafsbandalagsins veitti honum styrk einu sinni í sama skyni, og menntamálaráđuneytiđ styrkti hann sérstaklega til rannsókna og afritunar á íslenskum skjölum í Moskvu sumrin 1994 og 1995. Eftir ţetta fékk Jón samkvćmt opinberum gögnum styrki úr Rannsóknasjóđi 2004 (2 millj. kr.), 2005 (2 millj. kr.) og 2007 (2 millj. kr.) til ađ rannsaka kommúnisma. Einnig fékk hann styrk 2009 (2,1 millj. kr.) til ađ rannsaka einn ţátt í sögu kommúnismans. Ađ núvirđi er ţetta líklega samtals rösklega tuttugu milljónir króna. Var ţetta fé af hendi reitt úr almannasjóđum til ţess, ađ Jón Ólafsson gćti brigslađ mönnum um ađ lifa „sníkjulífi“ á rannsóknum hans, ef ţeir leyfđu sér ađ vitna í verk hans? Jón hefur látiđ mörg ţau gögn, sem hann fann í Moskvu (en samt ekki öll), á handritadeild Landsbókasafnsins. Ćtlađist hann ekki til, ađ ţau yrđu notuđ?

                                                                                                                  

Firrur Jóns Ólafssonar

Brellur Jóns Ólafssonar, ţegar hann ţarf ađ bregđast viđ leiđréttingum, segja sína sögu. En hitt er verra, ađ í ritum sínum fer hann iđulega međ firrur, en ţađ orđ má nota um stađhćfingar, sem eru langsóttar, bersýnilega óraunhćfar, jafnvel fráleitar. Í skrifum sínum um hreyfingu kommúnista og vinstri sósíalista á Íslandi horfir Jón jafnan fram hjá ofbeldiseđli hennar og reynir ađ gera eins lítiđ og hann getur úr tengslum hennar viđ Kremlverja, ţótt auđvitađ verđi hann ađ viđurkenna ţau ađ nokkru leyti. Á frćgum fundi, sem Sagnfrćđingafélagiđ hélt 23. nóvember 2011 til ađ deila á bćkur okkar Ţórs Whiteheads um kommúnistahreyfinguna, spurđi ég framsögumenn, hvort ţeir ţekktu eitthvert dćmi ţess, ađ forystumenn Sósíalistaflokksins hefđu beinlínis gengiđ gegn Kremlverjum, annađ en ţađ, ađ ţeir voru ófáanlegir til taka ţátt í erjum innan hinnar alţjóđlegu kommúnistahreyfingar og fordćma Tító í Júgóslavíu og Maó í Kína, eins og Kremlverjar vildu, auk ţess sem ţeir birtu ađ vísu málamyndamótmćli (harmatölu í Ţjóđviljaleiđara) viđ innrásinni í Ungverjaland. Framsögumennirnir gátu ekki bent á neitt slíkt dćmi.

Ekki ţurfti ađ efast um ţađ, ađ Kommúnistaflokkurinn, sem hér starfađi 1930–1938, laut bođvaldi frá Moskvu. Fór flokkurinn ekki í neinar felur um ţađ. Hann var deild í Komintern, Alţjóđasambandi kommúnista, en til ţess ađ geta gengiđ í Komintern varđ flokkurinn ađ játast undir inntökuskilyrđin 21, sem samţykkt höfđu veriđ á ţingi Kominterns í Moskvu 1920. Ţessi skilyrđi mótuđust auđvitađ af ţví, ađ ţetta var samband byltingarflokka. Međal annars segir í ţriđja inntökuskilyrđinu: „Í nćr öllum löndum Evrópu og Ameríku er stéttabaráttan ađ breytast í borgarastríđ. Viđ ţćr ađstćđur geta kommúnistar ekki treyst borgaralegum lögum. Ţeir skuldbinda sig til ađ mynda alls stađar ólögleg hliđarsamtök, sem geta á úrslitastund ađstođađ flokkinn viđ ađ gera skyldu sína gagnvart byltingunni.“ Skýrara gat ţetta ekki veriđ. Ţađ var beinlínis skylda íslenskra kommúnista ađ mynda „ólögleg hliđarsamtök“, sem gćtu á úrslitastund ađstođađ flokkinn viđ ađ gera byltingu, en međ ţví var auđvitađ átt viđ valdarán. Ísland var ađ vísu fámennt land og tiltölulega friđsćlt, en ţessari skyldu sinni reyndu kommúnistar ađ gegna. Fyrst gerđu ţeir ţađ međ Áhugaliđi alţýđu, sem stofnađ var eftir Drengsmáliđ 1921. Snorri G. Bergsson hefur vakiđ athygli mína á ummćlum í bréfi frá Hendrik S. Ottóssyni til Einars Olgeirssonar 28. júlí 1923, sem varđveitt er í bréfasafni Einars á Ţjóđarbókhlöđu: „Nú fer ég ađ armera ungkommúnistana. Ţeir ćtla ađ kaupa sér remingtona. Viđ erum óviđbúnir öllu nú, svo verđur annađ séđ en ađ hvítliđarnir geti ráđiđ niđurlögum okkar, ţegar ţeir vilja.“ Lítiđ varđ ađ vísu úr Áhugaliđi alţýđu, enda var ţađ harla ósamstćtt, en síđan var Varnarliđ verkalýđsins stofnađ opinberlega eftir Gúttóslaginn í nóvember 1932, og hafđi vísir ađ ţví veriđ til áđur. Varnarliđiđ starfađi í nokkur ár, og skunduđu liđsmenn um götur Reykjavíkur á 1. maí ár hvert. Sumir úr Varnarliđinu útveguđu sér líka skotvopn, eins og Ţór Whitehead upplýsir í bókum sínum, en hann tók viđtöl viđ nokkra menn úr liđinu, ţar á međal foringja ţess, Ţorstein Pétursson. Ţeir vildu vera viđ öllu búnir, eins og ţeim var skylt ađ vera samkvćmt reglum Kominterns.

Firrur Jóns Ólafssonar má flestar rekja til ţess, sem er rauđi ţráđurinn í skrifum hans, ađ kommúnistar á Íslandi hafi veriđ á einhvern hátt annars eđlis en kommúnistar í öđrum löndum, miklu meinlausari og friđsamari, í rauninni minni kommúnistar (en ţá vaknar auđvitađ spurningin, af hverju ţeir klufu Alţýđuflokkinn 1930 og gengu í Komintern). Eitt dćmi um ţetta er, ţegar Jón hélt ţví fram í Appelsínum frá Abkasíu (bls. 383), ađ Hendrik S. Ottósson og Brynjólfur Bjarnason hefđu ekki veriđ fulltrúar á öđru heimsţingi Kominterns 1920, heldur slćđst til Moskvu af ćvintýraţrá. Taka ţeir Skafti Ingimarsson í (óprentađri) doktorsritgerđ sinni um kommúnistahreyfinguna og Kjartan Ólafsson í Draumum og veruleika (bls. 30) ţetta upp eftir Jóni. En Hendrik og Brynjólfur sögđu síđar báđir frá ţví, ađ ţeir hefđu veriđ fulltrúar á heimsţinginu, og tók Hendrik sérstaklega fram, ađ hann hefđi greitt atkvćđi međ inntökuskilyrđunum í Komintern. Einföld skýring er til á ţví, ađ nöfn ţeirra voru ekki á prentađri skrá um ţingfulltrúa: ţeir komu mjög seint til ţingsins, löngu eftir ađ ţađ var hafiđ. Nöfn sumra annarra fullgildra félaga vantađi líka í ţingfulltrúaskrána. Jón getur ekki vísađ vitnisburđi ţeirra Hendriks og Brynjólfs á bug fyrirvaralaust. Gaf Hendrik meira ađ segja framkvćmdastjórn Kominterns skýrslu um stjórnmálaviđhorfiđ á Íslandi, og ţar minntist Lenín á hernađargildi Íslands. Ađrar heimildir stađfesta ţađ, sem Hendrik sagđi síđar, ađ ţađ var framkvćmdastjórn Kominterns, sem bauđ ýmsum ćskulýđssamböndum ađ senda fulltrúa á heimsţingiđ í Moskvu og á ungkommúnistamót á eftir. Ţessir ćskulýđsleiđtogar fengu ađ sitja heimsţingiđ sem fullgildir fulltrúar. Á ljósmynd, sem prentuđ er í bók eftir Willi Münzenberg frá 1930, er einmitt birt ljósmynd, ţar sem ţeir Brynjólfur og Hendrik ţekkjast, og er myndatextinn: „Die Jugend-Delegierten am 2. Kongreß der Kommunistischen Internationale, Moskau 1920“ (Ungir fulltrúar á öđru ţingi Alţjóđasambands kommúnista, Moskvu 1920).

Ćskulýđsfulltrúar.Komintern1920 

      

 

Ţetta dćmi skiptir ef til vill ekki miklu máli. Annađ dćmi miklu mikilvćgara er af leyniskólunum í Moskvu. Jón sagđi 1997 í Nýrri sögu (bls. 6): „Norrćnir kommúnistar virđast litla ţjálfun hafa fengiđ í öđru en bóklegum greinum marx-lenínisma.“ Hann hnykkti á ţessu 1999 í Kćru félögum (bls. 52): „Ţađ er ekki ađ sjá af ţeim heimildum, sem ađgengilegar eru úr Norđurlandadeildum Lenínskólans og Vesturskólans, ađ sérstök áhersla hafi veriđ lögđ á praktíska byltingarstarfsemi, svo sem njósnir, undirróđur og hvers kyns moldvörpustarfsemi.“ Sjö árum síđar var hann viđ sama heygarđshorniđ. „Hvađ sem líđur vafstri einstaklinga ţá höfum viđ engar heimildir sem leyfa okkur ađ draga ţá ályktun,“ sagđi Jón í Lesbók Morgunblađsins 2006, „ađ íslenskir kommúnistar hafi veriđ ţjálfađir í Moskvu til ofbeldisverka.“ En hver var tilgangur leyniskólanna í Moskvu, ef hann var ekki sá ađ ţjálfa kommúnista í ađ gera byltingar? Af hverju voru ţeir ţá leynilegir? Hvernig er hćgt ađ gera byltingu án ţess ađ beita ofbeldi? Auđvitađ var ţađ alveg rétt, sem Jón lagđi áherslu á, ađ í ţessum skólum voru kenndar ýmsar bóklegar greinar eins og marxísk hagfrćđi og saga Kommúnistaflokks Ráđstjórnarríkjanna. En ţađ breytir ţví ekki, ađ jafnframt var nemendum kennt ađ bera vopn, stunda undirróđur, skipuleggja og stjórna götuóeirđum, falsa vegabréf og önnur opinber skjöl, fara međ ólöglegan fjarskiptabúnađ, senda dulmálsskeyti og skrifa dulmálsskrift. Um ţetta eru til nćgar heimildir. Ţrír íslenskir nemendur skýrđu til dćmis frá ţví, ađ ţeir hefđu lćrt vopnaburđ í Komintern-skólunum. „Í dag var fyrsta kennslustundin í Political Economy (Félagi Mekany). Einnig tími í međhöndlun vopna,“ skrifađi Andrés Straumland í dagbók sína 11. október 1930. „Nokkrum okkar var kennt ađ fara međ skammbyssu,“ sagđi Helgi Guđlaugsson, „viđ Hallgrímur [Hallgrímsson] vorum tveir saman ađ ćfa ţađ.“ Benjamín Eiríksson hlaut einnig ţjálfun í vopnaburđi, eins og hann sagđi í ćvisögu sinni, sem ég skráđi. Systir Ţórodds Guđmundssonar stađfesti enn fremur í samtali viđ Ţór Whitehead, ađ bróđir sinn hefđi ađ eigin sögn hlotiđ slíka ţjálfun. Jón gat ţess vegna ekki annađ en viđurkennt ţađ, en gerđi lítiđ út, taldi ţetta ađeins hafa veriđ einhvers konar skotćfingar.

Leyniskólarnir í Moskvu voru engin meinlaus leikfimifélög. Yfirlýstur tilgangur ţeirra var ađ búa nemendur undir valdatöku kommúnista. Hvers vegna hefđu íslensku nemendurnir átt ađ hafa einhverja sérstöđu í ţessu efni? Engar heimildir eru til um slíka sérstöđu. Jón benti ađ vísu á, ađ Íslendingarnir komu frá landi, ţar sem starfsemi kommúnista var lögleg, og taldi, ađ nám ţeirra hlyti ađ hafa veriđ svipađ og nemenda frá Svíţjóđ, Danmörku og Noregi. Öđru máli hefđi gegnt um nemendur frá löndum, ţar sem starfsemi kommúnista var ólögleg. Ţar hefđi námiđ ef til vill miđast viđ óhjákvćmileg átök. En galli er á rökfćrslunni: nćgar heimildir eru til um ţađ, ađ nemendur frá Svíţjóđ, Danmörku og Noregi hafi hlotiđ hernađarţjálfun ţar eystra. Til dćmis var skotfimi ađeins einn liđurinn í námsskrá Lenínskólans fyrir 1931, en einnig var nemendum ţá kennt um vopnađar uppreisnir og almenna herstjórnarlist, eftir ţví sem finnski frćđimađurinn Joni Krekola upplýsir, en hann hefur samiđ bók á finnsku um leyniskólana. Krekola og norski frćđimađurinn Ole Martin Rřnning, sem rannsakađi sérstaklega ţjálfun Norđmanna í leyniskólunum, segja báđir (í tölvuskeytum til Ţórs Whiteheads) afar ólíklegt, ađ íslensku nemendurnir hafi veriđ undanţegnir hernađarţjálfuninni. Enn fremur skrifađi danski frćđimađurinn Niels Erik Rosenfeldt í bókinni Verdensrevolutions generalstab. Komintern og det hemmelige apparat, sem kom út áriđ 2011 (bls. 131):  „Á námskrá voru međal annars námskeiđ í marx-lenínisma, stjórnmálahagfrćđi, ţróun hinnar alţjóđlegu verkalýđshreyfingar og sögu Ráđstjórnarríkjanna og kommúnistaflokksins. En einnig voru haldnar skotćfingar og tilsögn veitt í notkun skotvopna, undirróđri, dulmálssendingum og vopnađri skćruliđastarfsemi.“

Ţetta er ekki ţvarg um smámuni. Tilgangur Jóns Ólafssonar međ ţví ađ gera lítiđ úr hernađarţjálfun Íslendinganna á leyniskólunum í Moskvu er auđsćr. Hann hefur hvađ eftir annađ haldiđ ţví fram, ađ ótti íslenskra stjórnvalda viđ kommúnista hafi veriđ ástćđulítill eđa jafnvel ástćđulaus. Ţess vegna hafi til dćmis hleranir lögreglu og annađ eftirlit međ kommúnistum og vinstri sósíalistum veriđ óréttmćtt (en ţađ var raunar miklu minna en eftirlit yfirvalda međ kommúnistum á öđrum Norđurlöndum). En sú firra Jóns, ađ íslenskir kommúnistar hafi í raun ekki veriđ alvörukommúnistar, stangast ekki ađeins á viđ heimildir, heldur líka alkunnar stađreyndir. Í Drengsmálinu 1921, vinnudeilum á kreppuárunum, ţar á međal fjórum Gúttóslögum, og í götuóeirđum og uppţotum vegna Keflavíkursamningsins 1946 og ađildar ađ Atlantshafsbandalaginu 1949 beittu íslenskir kommúnistar og vinstri sósíalistar ofbeldi til ađ reyna ađ koma í veg fyrir ákvarđanir löglegra stjórnvalda. Hér var ríkisvald veikt, en kommúnistahreyfing sterk. Eftir rammasta Gúttóslaginn lá meiri hluti Reykjavíkurlögreglunnar eftir slösuđ, og tveir lögregluţjónar urđu öryrkjar alla ćvi. Í óeirđunum 1949 slösuđust líka margir lögregluţjónar, og er ţetta allt rakiđ í bók Ţórs Whiteheads, Sovét-Íslandi. Áhyggjur stjórnvalda af kommúnistum voru svo sannarlega ekki ástćđulausar.

Önnur firra Jóns Ólafssonar er, ađ Komintern hafi veriđ andvígt stofnun Sósíalistaflokksins haustiđ 1938. Heimild hans fyrir ţessu er minnisblađ, sem starfsmađur Kominterns, Wilhelm Florin, sem fór međ mál Norđurlanda, sendi í ágúst 1938 forseta sambandsins, áđurnefndum Dímítrov, ţar sem hann lét í ljós efasemdir um, ađ rétt vćri ađ kljúfa Alţýđuflokkinn. Hafđi Florin fengiđ bréf frá Einari Olgeirssyni fyrr í mánuđinum, ţar sem lýst var atburđarás misseranna á undan, ţegar hćgri og vinstri örmum Alţýđuflokksins hafđi lostiđ saman, en vinstri armurinn undir forystu Héđins Valdimarssonar síđan leitađ eftir sameiningu viđ kommúnista í nýjum flokki. Hugđist Kommúnistaflokkurinn samţykkja slíka sameiningu á flokksţingi sínu í október og leggja sjálfan sig niđur. Einar benti á, ađ hinn nýi flokkur myndi starfa eftir ţeim skilyrđum, sem Komintern hafđi sett samstarfi kommúnista viđ jafnađarmenn. Í minnisblađinu spyr Florin Dímítrov, hvađ gera skuli, og bendir á, hvernig koma megi bođum til Einars um vćntanlega ákvörđun Kominterns. En ţađ blasir viđ, ađ sú ályktun Jóns af ţessu minnisblađi, ađ Komintern hafi veriđ andvígt stofnun Sósíalistaflokksins, fćr ekki stađist. Ţetta minnisblađ var ekki nein lokaákvörđun eđa samţykkt Kominterns, heldur innanhússplagg. Ţađ er nánast óhugsandi, ađ ţeir Brynjólfur Bjarnason og Einar Olgeirsson hefđu lagt niđur Kommúnistaflokkinn í andstöđu viđ Komintern. Jón Ólafsson benti á, ađ Komintern hefđi ekki sent Sósíalistaflokknum heillaóskaskeyti viđ stofnunina. En ţađ gerđu kommúnistaflokkar Svíţjóđar og Danmerkur, sem báđir voru hollir Kremlverjum, og er líka nánast óhugsandi, ađ ţeir hefđu gert ţađ, hefđi flokksstofnunin veriđ í andstöđu viđ Komintern.

Í ritdeilu Jóns viđ Ţór Whitehead prófessor, sem háđ var í Sögu 2008–2010, sást, ađ Jón hafđi ekki áttađ sig á forsögu málsins innan lands og utan. Innan lands var svo komiđ, ađ Alţýđuflokkurinn var ţegar klofinn. Hann hafđi klofnađ af sjálfsdáđum snemma árs 1938. Kommúnistar höfđu ekki klofiđ hann. Ţeir gátu ađeins valiđ um tvo kosti, ađ hafna samstarfi viđ vinstri arm Alţýđuflokksins og starfa áfram einir eđa ganga til samstarfs viđ hann. Utan lands hafđi Dímítrov međ rćđu sinni á ţingi Kominterns 1935 lagt nýja línu fyrir kommúnistaflokka á Vesturlöndum, ađ leita samstarfs viđ jafnađarmenn ađ fullnćgđum ýmsum skilyrđum, til dćmis um skilyrđislausan stuđning viđ Ráđstjórnarríkin. Viđ stofnun Sósíalistaflokksins gćttu kommúnistar ţess vandlega, ađ öllum ţessum skilyrđum vćri fullnćgt, en Jón virđist ekki hafa kynnt sér ţau, eins og Ţór benti á.

Ţađ sést best á eftirleiknum, hversu fráleit sú skođun er, ađ Sósíalistaflokkurinn hafi veriđ stofnađur í andstöđu viđ Komintern. Sósíalistar lágu iđulega undir ámćli um ađ vera fylgispakir Kremlverjum. Hefđu ţeir stofnađ flokk sinn ţvert á vilja Kominterns, hefđu ţeir ţá ekki notađ ţađ til ađ reyna ađ hnekkja ţví ámćli? Hvers vegna var hvorki fyrr né síđar ađ ţessu vikiđ? Ţegar Kristinn E. Andrésson gaf skýrslu í Moskvu voriđ 1940, hálfu öđru ári eftir stofnun flokksins, var einn viđmćlandi hans Wilhelm Florin. Ekki var ţá minnst á ţađ einu orđi, ađ eitthvađ hefđi veriđ ađ athuga viđ stofnun flokksins. En síđan vildi svo til, ađ ég fann međ ađstođ Snorra G. Bergssonar sagnfrćđings skjal í bréfasafni Sósíalistaflokksins, sem varđveitt er á Ţjóđskjalasafni. Ţađ tekur af öll tvímćli. Ţetta er bréf áriđ 1939 frá ađalritara Alţjóđasambands ungra kommúnista, AUK, Michals Wolfs, til Ćskulýđsfylkingarinnar á Íslandi, sem tekiđ hafđi veriđ hlutverki Sambands ungra kommúnista, en ţađ hafđi átt ađild ađ Alţjóđasambandinu. Ţar er lýst yfir ánćgju međ stofnun Ćskulýđsfylkingarinnar og henni óskađ heilla. Ţađ er nánast óhugsandi, ađ ţetta bréf hefđi veriđ sent, hefđi Komintern veriđ andvígt stofnun Sósíalistaflokksins. Hin alţjóđlega kommúnistahreyfing laut ströngu miđstjórnarvaldi. Ţeir, sem óhlýđnuđust (eđa voru grunađir um villutrú), voru hnepptir í fangelsi, sendir í vinnubúđir og skotnir, ef í ţá náđist (eins og örlög eins ţingmanns danska kommúnistaflokksins, Arne Munch-Petersens, sýndi, en hann hvarf í Rússlandi 1937 og dó í fangelsi 1940).

Í ţau ţrjátíu ár, sem Sósíalistaflokkurinn starfađi, var aldrei minnst á ţađ einu orđi, ađ hann hefđi veriđ stofnađur í andstöđu viđ Komintern. Öđru nćr. Forystumenn hans, ţeir Einar, Brynjólfur og Kristinn, höfđu gott samstarf, en oftast leynilegt, viđ Kremlverja, viku nánast aldrei út af línunni frá Moskvu og ţáđu stórfé ţađan í styrki. Fóru ţeir reglulega á alţjóđaţing kommúnista, og var ţar tekiđ á móti ţeim sem fullgildum félögum. Raunar starfađi svipađur flokkur í Finnlandi frá 1944, eftir ađ bann viđ samtökum kommúnista var fellt úr gildi eftir ósigur Finna í framhaldsstríđinu viđ Ráđstjórnarríkin 1941–1944. Hann kallađist Lýđrćđisbandalagiđ og var sameinađur flokkur kommúnista og vinstri arms jafnađarmanna, en kommúnistar höfđu ţar tögl og hagldir eins og í Sósíalistaflokknum íslenska. (Ţess má geta, ađ formađur Lýđrćđisbandalagsins 1944–1946, Carl-Johan Sundström, sem komiđ hafđi úr jafnađarmannaflokknum, varđ síđar sendiherra Finna í Moskvu, og í skjölum úr rússneskum söfnum sést, ađ hann veitti Kremlverjum trúnađarupplýsingar og gekk erinda ţeirra.) Ţađ var líka eitt fyrsta verk Stalíns eftir hernám austurhluta Ţýskalands 1945 ađ knýja fram sameiningu kommúnistaflokksins og vinstri arms jafnađarmanna. Samsetning og starfsemi Sósíalistaflokksins áttu sér ţví hliđstćđur í hinni alţjóđlegu kommúnistahreyfingu.

Enn er tilgangur Jóns hins vegar auđsćr: Hann vill rökstyđja, ađ íslenskir kommúnistar og vinstri sósíalistar hafi átt ţađ til ađ óhlýđnast Kremlverjum. Skjaliđ frá Florin er vissulega fróđlegt, en ţađ hefur ekki ađ geyma neina ţá lokaákvörđun Kominterns, sem Einar Olgeirsson hafđi beđiđ um í bréfi sínu 1938. Ofályktun Jóns er til marks um ţá firru hans, ađ íslenskir kommúnistar hafi ekki veriđ alvörukommúnistar.

Mbl. 1998 Dímítrov

     

Gloppur Jóns Ólafssonar

Fleiri galla er ađ finna á ritsmíđum Jóns Ólafssonar en brellur og firrur. Hann hirđir ekki um ađ rannsaka mál út í hörgul. Ţess vegna eru margar gloppur í verkum hans. Versta og um leiđ furđulegasta dćmiđ er, ţegar hann sagđi í Kćru félögum (bls. 141) um viđrćđur Einars Olgeirssonar og margnefnds Georgís Dímítrovs í Moskvu haustiđ 1945: „Ekki er ljóst af dagbókarfćrslu Dimitrovs hvađ ţeim Einari fór á milli en ţó hefur Einar rćtt viđ hann um möguleika á viđskiptum landanna ţví ađ Dimitrov hefur skrifađ hjá sér ađ Einar ćtli sér nćsta dag ađ hitta Anastas Mikojan, utanríkisviđskiptaráđherra.“ En samkvćmt dagbók Dímítrovs sjálfs 25. október 1945 bađ Einar „um ráđ um afstöđu flokksins og ríkisstjórnarinnar til stofnunar bandarískra herstöđva (flugvalla o. sv. frv.) til tjóns fyrir sjálfstćđi Íslands, svo og um íslensk flokksmálefni“. Ţađ er ţví fullljóst, hvađ ţeim Einari og Dímítrov fór á milli: Ţeir rćddu auđvitađ um mál málanna á Íslandi um ţćr mundir, herstöđvabeiđni Bandaríkjanna, sem sett hafđi veriđ fram 1. október 1945 og valdiđ hafđi uppnámi í íslenskum stjórnmálum, en ráđstjórnin hlaut einnig ađ láta sig varđa. Ţeir rćddu enn fremur eins og kemur fram í fćrslunni um málefni Sósíalistaflokksins, sem ráđamenn í Kreml töldu vitanlega brćđraflokk kommúnistaflokks Ráđstjórnarríkjanna. Ţađ er óskiljanlegt, af hverju Jón gat ţessa ekki, en ári áđur en hann gaf út bók sína, höfđu birst fréttir í íslenskum blöđum um, hvađ ţeim Dímítrov og Einari fór í milli, en búlgarski sagnfrćđingurinn Jordan Baev hafđi flutt erindi á ráđstefnu í Reykjavík um upplýsingar um Ísland úr dagbókum Dímítrovs. (Myndin hér er af frétt Morgunblađsins 19. júní 1998.) Ég spurđi Jón á fundi Sagnfrćđingafélagsins 2011, hvađ valdiđ hefđi ţessari missögn. Hann svarađi ţví til, ađ ţetta hefđi veriđ yfirsjón hjá sér, ekki tilraun til ađ afveigaleiđa lesendur sína. Um ţetta verđa ađrir ađ dćma.

Margar ađrar gloppur eru í verkum Jóns, ţótt ţćr séu ekki eins alvarlegar. Ein gloppan er í grein Jóns í Sögu 2007. Ţar sagđi hann (bls. 100), ađ Komintern hefđi ákveđiđ ađ senda einn nemanda til Íslands 1936, félaga Johnson, sem ćtti sćti í miđstjórn kommúnistaflokksins íslenska. Hann varpađi ţví fram ţar, ađ sendimađurinn vćri Angantýr Guđmundsson. Ţetta kom mér undarlega fyrir sjónir eftir rannsóknir mínar. Ég hafđi samband viđ Jón og spurđi, hvort hann hefđi eitthvađ fyrir sér um ţetta. Hann kvađ svo ekki vera. Ţetta vćri ađeins tilgáta. En svo vill til, ađ Hjalti Árnason sat í miđstjórn kommúnistaflokksins frá 1932, eins og sjá má í Komintern-skjölunum, og hann var í skóla í Moskvu um ţessar mundir. Hann er langlíklegastur til ađ vera félagi Johnson. Ekki er vitađ til ţess, ađ Angantýr hafi setiđ í miđstjórn flokksins, og ţađ er afar ólíklegt. Auk ţess var Angantýr rekinn úr flokknum í hreinsununum 1934, eins og kemur fram í fjölrituđum blöđum kommúnista (sem geymd eru í Ţjóđarbókhlöđu), svo ađ líklegast er, ađ hann hafi veriđ í byltingarskóla í Moskvu fyrir ţann tíma, en ekki eftir ţađ. Bréf frá Einari Olgeirssyni til Kominterns haustiđ 1936, ţar sem hann nefnir viđrćđur viđ Hjalta, en vill frekari leiđbeiningar frá Moskvu, stađfestir síđan ţessa tilgátu mína.

Frásagnir Jóns af Íslendingum í leyniskólum Kominterns eru afar gloppóttar, eins og ég hef gagnrýnt hann fyrir. Hann fullyrti í Kćru félögum (bls. 320), ađ Kristján Júlíusson hefđi í Moskvu gengiđ undir dulnefninu „Jón Jónsson“ (sem er raunar allt önnur fullyrđing en tilgáta hans í Sögu 2007 um Angantý Guđmundsson). Hiđ rétta er, ađ Kristján bar dulnefniđ „Poulson“ og stundađi nám í Lenínskólanum 1933–1934. Er getiđ um nám hans og heimkomu í Morgunblađinu 1934, og dulnefniđ má ráđa af einu Komintern-skjalinu frá sama ári. Enn fremur er sú tilgáta Jóns röng í sömu bók (bls. 320), ađ Lilja Halblaub hafi boriđ dulnefniđ „Karen Hansen“ í Moskvu. Konan undir ţví nafni stundađi nám í Lenínskólanum voriđ 1936. Ţá var Lilja Halblaub komin til Íslands, eins og sjá má í blöđum og gögnum kommúnistaflokksins íslenska. Ţetta hefur veriđ Elísabet Eiríksdóttir, en nám hennar í Moskvu hafđi fariđ fram hjá Jóni, eins og áđur segir.

Ţađ má líka telja gloppu, ađ Jón Ólafsson minntist í Kćru félögum hvergi á skýrslu Harrys Levins um Íslandsför sína, ţótt hún sé í skjölum ţeim, sem hann afhenti handritadeild Ţjóđarbókhlöđunnar, og í ţýskri ţýđingu í öđrum Komintern-skjölum. Jón vitnađi hins vegar um för Levins í Kćru félögum (bls. 307 og 314) í „Auszüge“, sem hann hefđi gert, útdrćtti úr gerđabók framkvćmdastjórnar Kominterns, 15. 4. 1930 og 15. 10. 1930. Hér er bersýnilega einhver ruglingur á ferđ um fyrri dagsetninguna (nema ađ hún sé prentvilla og ţar eigi ađ standa 15. 10. 1930).

Furđulegar gloppur eru síđan í Appelsínum frá Abkasíu, sem kom út ári á eftir bók minni um íslenska kommúnista. Ţar rakti Jón bréfaskipti Benjamíns Eiríkssonar viđ ástkonu sína Veru Hertzsch, eftir ađ Benjamín fór í árslok 1936 frá Moskvu, en ţá hafđi hann getiđ Veru barn. Hreinsanir Stalíns voru ţá hafnar, og lauk ćvi Veru og lítillar dóttur ţeirra Benjamíns í fangabúđum. Síđasta bréf Veru til Benjamíns var dagsett 8. desember 1937. Ţar skrifađi hún: „Greve hefur líka veriđ handtekin [svo]“. Jón sagđi (bls. 173), ađ ekki vćri „ljóst hver Greve var“. Ţađ er hins vegar öllum kunnáttumönnum ljóst: Richard Greve (stundum stafsett Grewe) var ritstjóri Deutsche Zentral-Zeitung, ţar sem Vera Hertzsch hafđi veriđ blađamađur. Hann var handtekinn 14. nóvember 1937 og skotinn 25. desember sama ár. Nafn Richards Greves er nefnt í fjölda rita um hreinsanir Stalíns. Sjálfur vitnar Jón Ólafsson í eitt slíkt rit, Sviknar hugsjónir (Verratene Ideale) eftir Oleg Dehl. Ţar er sérstakur kafli um Deutsche Zentral-Zeitung međ stuttu ćviágripi Greves og mynd af honum. Ţađ er furđulegt, ađ ţetta skuli hafa fariđ fram hjá Jóni. Ţetta er ţví líkast, ađ Jón sé ađ segja sögu manns, sem hafi veriđ blađamađur á Morgunblađinu um 1950. Ţar myndi Jón vitna í stutta athugasemd blađamannsins í bréfi: „Valtýr er nýkominn frá útlöndum“ — og bćta viđ, ađ ekki vćri ljóst, hver Valtýr vćri, en Valtýr Stefánsson var ritstjóri Morgunblađsins 1924–1963.

Bókin Appelsínur frá Abkasíu er raunar eins konar naglasúpa. Jón ćtlađi ađ skrifa um hin dapurlegu örlög Veru Hertzsch og dóttur ţeirra Benjamíns, en fann lítiđ sem ekkert til viđbótar ţví, sem áđur hafđi komiđ fram (međal annars í ritgerđum hans sjálfs), svo ađ hann drýgđi bókina međ frásögnum annarra kvenna af vistinni í fangabúđum Stalíns og margvíslegum öđrum fróđleik, eins og hrappurinn í ćvintýrinu, ţegar hann ţóttist gera súpu úr nagla. Jón minntist til dćmis á frćga bók eftir Elinor Lipper (bls. 251): „Áriđ 1949 kom út bókin 11 ár í sovéskum fangabúđum eftir Elinor Lipper. Lipper kom til Moskvu 27 ára gömul áriđ 1937 í stutta heimsókn.“ Í ţessum tveimur stuttu setningum eru ţrjár villur: Bók Lippers kom fyrst út á ţýsku snemma árs 1950 og í enskri ţýđingu á Bretlandi ţađ ár, en í Bandaríkjunum áriđ eftir. Í öđru lagi var Lipper ađ verđa 25 ára, ţegar hún kom til Moskvu voriđ 1937. Hún var fćdd í júlí 1912. Í ţriđja lagi fór Lipper ekki til Moskvu í stutta heimsókn, heldur til ađ vinna í ţágu byltingarinnar. Hún bjó á Hotel Lux og starfađi ásamt skráđum eiginmanni sínum, Konrad Vetterli, í bókaútgáfu erlendra bóka undir dulnefninu Ruth Zander. Í heimildaskrá er getiđ bókarinnar Elf Jahre in Sowjetischen Gefängnissen und Lagern eftir Lipper, Chicago 1950, hjá Oprecht. Hiđ rétta er, ađ ţýska bókin kom út hjá Oprecht í Zürich. Hin bandaríska ţýđing kom út hjá Henry Regnery í Chicago ári síđar. Jón virđist síđan ekki vita, ađ bćđi Tíminn og Vísir birtu útdrćtti úr bók Lippers árin 1951 og 1953. Gat ég ţess í bók minni um íslenska kommúnista (bls. 149–150).

Ţetta er raunar ekki eina dćmiđ um, ađ bókfrćđiţekking Jóns sé gloppótt. Í ţýđingu á skýrslu um starfsemi Máls og menningar frá 1959, sem birtist í Kćru félögum, notađi Jón sem eđlilegt er hin íslensku heiti á ýmsum útgáfuritum Máls og menningar (bls. 284), Jóhann Kristófer eftir Romain Rolland, Ţrúgur reiđinnar eftir John Steinbeck og Vopnin kvödd eftir Ernest Hemingway. En tveimur blađsíđum aftar voru talin upp nokkur útgáfurit Almenna bókafélagsins, og virtist Jón ekki vita af hinum íslensku heitum ţeirra: Hann kallađi Hina nýju stétt eftir Milovan Djilas „Nýju stéttina“ og Örlaganótt yfir Eystrasaltslöndum eftir Ants Oras „Sólmyrkva í Eystrasaltslöndum“. Raunar fór hann á sama stađ rangt međ nafn rússneska rithöfundarins Vladímírs Dúdíntsev, sem hann kallađi „Dudentev“, hvort sem um er ađ kenna rússneska frumtextanum eđa glöpum Jóns sjálfs. Ţá var bók Ţórs Whitehead, Ófriđur í ađsigi, nefnd í heimildaskrá (bls. 330) „Óveđur í ađsigi“!

 

Skekkjur Jóns Ólafssonar

Gera má greinarmun á gloppum, skekkjum og villum. Gloppur verđa, ţegar eitthvađ vantar í frásögn, sem á ţó heima ţar samhengisins vegna, og er oftast um ađ kenna vangá eđa vanţekkingu. Skekkjur eru hins vegar ástćđulaus ónákvćmni og stundum líka ómarkviss og reikul frásögn. Mikiđ er um slíkar skekkjur í verkum Jóns Ólafssonar. Sumar virđast stafa af ţví, ađ hann treysti minni sínu og hirđi ekki um ađ fletta upp stađreyndum. Í Appelsínum frá Abkasíu sagđi Jón til dćmis svo frá Vetrarstríđinu (bls. 285). „Ţađ var stríđ Rússa viđ Finna en ţeir fyrrnefndu réđust yfir landamćrin haustiđ 1939 til ađ ná af Finnum ţeim hluta Karelíu sem hafđi falliđ ţeim í skaut 1918 ţegar Finnland varđ sjálfstćtt ríki.“ Hér er flest skakkt. Vetrarstríđiđ skall ekki á haustiđ 1939, heldur í nóvemberlok, um hávetur, eins og nafniđ sýnir. Ţađ skiptir ţó ekki eins miklu máli og hitt, ađ Finnland varđ ekki sjálfstćtt 1918, heldur 6. desember 1917, og viđurkenndu Kremlverjar sjálfstćđi ţess strax 18. desember ţađ ár. Kjartan Ólafsson gerir sömu villu um sjálfstćđi Finna í bók sinni (bls. 201), eflaust eftir Jóni. Í Tartu 1920 sömdu Finnar viđ Kremlverja um endanleg landamćri ríkjanna. Engin rússnesk svćđi (önnur en Petsamo viđ Íshaf) féllu ţá í skaut Finna. Kremlverjar viđurkenndu í Tartu-samningnum 1920 ađ langmestu leyti landamćrin frá 1809, ţegar Finnland gekk undan Svíum og varđ stórhertogadćmi, sem laut Rússakeisara. Rússar höfđu ţá skilađ Finnlandi aftur svćđum í Kirjálalandi (Karelíu), sem ţeir höfđu unniđ á öndverđri átjándu öld eftir stríđ viđ Svía. Ţessi svćđi voru byggđ Finnum og hluti af Finnlandi nema tímabiliđ 1721–1809. Ţví fer ţess vegna fjarri, sem var á Jóni ađ skilja, ađ í Vetrarstríđinu hefđu Rússar ađeins veriđ ađ endurheimta land, sem ţeir hefđu misst.

Í verkum Jóns eru nöfn, tímasetningar og tilvísanir mjög á reiki. Hann sagđi til dćmis í Kćru félögum (bls. 346), ađ „Verkalýđssamband norđurlands“ hefđi veriđ „helsta vígi kommúnista í verkalýđshreyfingunni fyrir 1930“. En ţetta hét Verklýđssamband Norđurlands og var ekki ađeins vígi kommúnista fyrir 1930, heldur ekki síđur eftir 1930. Kjartan Ólafsson fer einnig rangt međ ţetta nafn í Draumum og veruleika (bls. 59, 87 og víđar), eflaust eftir Jóni. Ţetta er auđvitađ smáatriđi, en ég leyfi mér ađ minna á, ađ í umsögn í Tímariti Máls og menningar 1993 um rit eftir Árna Snćvarr um íslenska kommúnista var sérstaklega fundiđ ađ ţví, ađ hann hefđi jafnan ranglega kallađ málgagn ţeirra „Verkalýđsblađiđ“, ekki „Verklýđsblađiđ“, eins og rétt er. Annađ dćmi um ónákvćmni er, ađ Jón sagđi í Kćru félögum (bls. 313), ađ Alţingi hefđi svipt Halldór Kiljan Laxness rithöfundarlaunum 1948. Ţađ er ekki rétt. Sérstök úthlutunarnefnd, sem Alţingi hafđi valiđ, gerđi ţađ. Féll tillaga í nefndinni um ađ veita Laxness hćstu rithöfundarlaun á jöfnu, međ tveimur atkvćđum gegn tveimur. Í sömu bók sagđi Jón (bls. 315), ađ menningartengslastofnun Ráđstjórnarríkjanna, VOKS, hefđi breytt um nafn 1952, en nýja nafniđ hefđi veriđ skammstafađ SSDD. Af samhengi (hinu fulla rússneska nafni) er ljóst, ađ skammstöfunin hlýtur ađ vera SSOD, og sú var raunin. Nafnbreytingin á stofnuninni var auk ţess ekki 1952, eins og Jón fullyrđir, heldur í febrúar 1958.

Fleiri dćmi má nefna um, hversu ósýnt Jóni virđist vera um ađ fara rétt međ nöfn og tímasetningar. Í Kćru félögum kallađi hann einn erindreka Kominterns á Íslandi, Haavard Langseth, ekki einu sinni, heldur tvisvar (bls. 38 og 340) Langeseth. Jón sagđi síđan á einum stađ (bls. 38), ađ Langseth hefđi komiđ hingađ 1929, og á öđrum stađ (bls. 340), ađ hann hefđi komiđ hingađ 1928. Hann kom hvorugt ţađ ár til Íslands, svo ađ vitađ sé. Hins vegar eru nćgar heimildir til um, ađ Langseth kom hingađ 1930, međal annars frásögn Einars Olgeirssonar í minningabókinni Kraftaverki einnar kynslóđar frá 1983. Ţetta er ónákvćmni, ekki meinlausar prentvillur. Hiđ sama er ađ segja um heimildir Jóns fyrir komu og störfum Langseths. Samkvćmt tilvísun nr. 49 viđ kaflann „Vinstrihreyfingin á tímum Komintern“ í Kćru félögum (bls. 38 og 307) eru heimildirnar ţrjár. Í einni ţeirra, bréfi frá 26. desember 1928, Komintern 495 177 16 (RSHS, nú RGASPI), kemur ekkert fram um Langseth. Í skjalamöppunni Komintern 495 3 79 (RSHS, nú RGASPI) er ekkert „bréf um hreinsanir á Akureyri“, sem á ađ vera til samkvćmt tilvísuninni. Ţriđja skjaliđ, „Memorandum“ í Komintern 495 31 110 (RSHS, nú RGASPI), hef ég ekki fundiđ í ţeim gögnum úr rússneskum skjalasöfnum, sem Jón vann úr fyrir verk sín og afhenti síđan handritadeild Ţjóđarbókhlöđunnar.

Í Kćru félögum kallađi Jón Olav Vegheim, annan erindreka Kominterns á Íslandi, ranglega Olaf (bls. 23). Jón minntist í sömu bók ţrisvar (bls. 123, 125 og 334) á breska ţingmanninn William Gallacher, en kallađi hann ćtíđ Callagher, ţótt hann vitnađi í bók Einars Olgeirssonar, ţar sem rétt er fariđ međ nafn hans. Jón kallađi í meginmáli sömu bókar (bls. 180) Fjodor Gúsjev sendifulltrúa réttu nafni, en í Nafna- og atriđisorđaskrá (bls. 336) var hann orđinn N. A. Gúsév. Einnig var hann sagđur sendiherra, sem hann var ekki. Jón kallađi Ívan G. Kabanov ađstođarráđherra (bls. 231 og 338) ranglega N. G. Kabanov.

Margvísleg ónákvćmni Jóns stafar bersýnilega af ţví, hversu lítt hann hefur lagt sig eftir ađ kynna sér sögu íslenskra kommúnista og vinstri sósíalista. Hann sagđi til dćmis í Kćru félögum (bls. 334), ađ Eggert Ţorbjarnarson hefđi veriđ „einn helstu framámanna [svo] íslenskra kommúnista á ţriđja og fjórđa áratugnum“. En Eggert fćddist 1911 (ekki 1910, eins og Jón segir), svo ađ hann var ađeins 19 ára í lok ţriđja áratugar. Hann var hins vegar frammámađur í flokki kommúnista og sósíalista á fjórđa, fimmta og sjötta áratug, starfsmađur Kominterns og síđar framkvćmdastjóri Sósíalistaflokksins. Annađ dćmi um ókunnugleika Jóns á innviđum íslensku kommúnistahreyfingarinnar er, ađ hann sagđi í framlagi sínu til Guldet fra Moskva 2001 (bls. 191), ađ Hendrik S. Ottósson hefđi veriđ „et af partiets mest aktive medlemmer i trediverne“. Ţađ er ekki nákvćmt. Hendrik dró sig ađ mestu út úr starfi íslenskra kommúnista um og eftir miđjan fjórđa áratug, og olli ţví hvort tveggja, annríki og ósćtti viđ félaga. Einnig ţarf ađ leiđrétta ţađ, sem Jón sagđi í Kćru félögum (bls. 340), ađ Lenínskólinn hefđi starfađ til 1937. Hann starfađi til 1938, ţótt ekki vćri margir nemendur ţar síđasta áriđ. Einn ţeirra var ţó íslenskur, Ásgeir Blöndal Magnússon.

Fleiri dćmi má nefna um skekkjur Jóns. Hann virđist hafa fariđ mannavillt í frásögn sinni af fjárbeiđnum Einars Olgeirssonar og Kristins E. Andréssonar fyrir hönd Máls og menningar í ársbyrjun 1959. Hann sagđi á einum stađ (bls. 189), ađ ţessar beiđnir Einars og Kristins hefđu veriđ bornar upp viđ Aleksandr Aleksandrov sendiherra. En einni blađsíđu aftar er svo ađ sjá, ađ ţćr hafi veriđ bornar upp viđ Pavel Ermoshín, sem var sendiherra á undan Aleksandrov! Vitnađi Jón í bćđi skiptin í sama skjal. Fyrri tilvísunin (um Aleksandrov) er SSH: 5 50 159, bls. 22 (nú RGANI). Seinni tilvísunin (um Ermoshín) er SSH: 5 50 159 18. 1 1959, bls. 22–23 (nú RGANI). Ţar sem ég hef ekki rússnesku frumheimildirnar viđ hendina, get ég ekki skoriđ úr ţessu máli, en svo virđist ţó sem fyrri útgáfa Jóns sé rétt og beiđnir ţeirra Einars og Kristins hafi veriđ bornar upp viđ Aleksandrov, ţví ađ hann var orđinn sendiherra á Íslandi í ársbyrjun 1959.

Ýmsar fleiri skekkjur, stórar og smáar, getur ađ líta í Kćru félögum. Jón sagđi til dćmis (bls. 199 og 293), ađ fyrirtćki í Moskvu, Technoimport, hefđi birt auglýsingar í íslenskum blöđum voriđ 1954. En ţađ var fyrirtćkiđ Technopromimport, sem birti ţessar auglýsingar í blöđum 21. og 23. febrúar, og voriđ er ekki komiđ í febrúar, heldur heitir sá tími á útmánuđum. Einhver ruglingur er líka á neđanmálsgreinum á ţessum blađsíđum, sem eru um fyrirtćkjarekstur sósíalista. Svo virđist sem falliđ hafi niđur tilvísun aftanmáls, sem ćtti ađ vera nr. 58, en ţess í stađ tilvísun nr. 59 veriđ tvítekin og tilvísun nr. 61 fćrđ aftar en ćtti ađ vera (sú tilvísun er um skrif Einars Olgeirssonar um atburđi ársins 1954, en hún er tímasett 1952!). Raunar er líka einkennilegt, ađ tilvísanirnar eru um viđrćđur Kristins E. Andréssonar viđ ráđamenn í Moskvu, og skýrslurnar eru ţar tímasettar 1952, en í meginmáli segir, ađ viđrćđurnar hafi fariđ fram voriđ 1951 (og ţá var Kristinn vissulega í Moskvu sem formađur sendinefndar MÍR). Ţar sem ég hef ekki rússnesku frumheimildirnar viđ hendina, get ég ekki sagt til um, hver ruglingurinn er.

Ţá sagđi Jón (bls. 306), ađ gagnrýni hefđi borist á Einar Olgeirsson frá ađalskrifstofu framkvćmdanefndar Kominterns 1921, en hún hefur vćntanlega veriđ sett fram 1931. Skjal ţađ, sem Jón vísađi í (495 18 897, RSHS, nú RGASPI), finnst ekki í Komintern-skjölum á Ţjóđarbókhlöđu. Einnig sagđi Jón frá ráđstefnu kommúnista á Siglufirđi 1928 (bls. 307). Skjal ţađ, sem hann vísađi í (495 33 373, RSHS, nú RGASPI), finnst ekki heldur í Komintern-skjölum á Ţjóđarbókhlöđu, en ţar er hins vegar fróđlegt skjal um ráđstefnu kommúnista á Siglufirđi 1930 (Lbs. 5228 4to, a-b. Komintern 495 177 18, 9–12. Referat av den kommunistiske konference paa Siglufjord, d. 6. juli 1930). Í bók sinni vitnađi Jón tvisvar í skýrslu frá Brynjólfi Bjarnasyni frá 1937, „Bericht über die Lage in Island und die Aufgaben der Partei,“ í Komintern-skjölunum (bls. 310), en notar tvćr ólíkar tölur, 495 15 105 og 495 18 1224. Í ritgerđ sinni í Sögu 2007 (bls. 105) vísađi hann í sama skjal međ fyrrnefndu tölunni. En í ţeirri möppu á handritadeild Ţjóđarbókhlöđunnar er engin skýrsla Brynjólfs, heldur skýrsla Kristins E. Andréssonar frá 1940, „Bericht des Genossen Andresson über die Lage in Island.“ Virđist Jón hafa ruglast á ţessum tveimur skýrslum.

Jón fer ekki ađeins mannavillt og skýrsluvillt, heldur er tímatal hans líka mjög losaralegt, eins og ég hef ţegar nefnt. Fleiri dćmi má tína til. Jón sagđi í Kćru félögum (bls. 65), ađ Andrés Straumland hefđi fariđ frá Moskvu 1932, en ţađ gerđi hann 1931. Í sömu bók sagđi hann svo frá hrćringum í kommúnistaflokknum áriđ 1934 (bls. 77, skáletur mitt): „Ađalskrifstofa framkvćmdanefndar sendi íslenskum félögum fyrirmćli um ţađ í skeyti í júní 1934 hvernig skipa ćtti forustu flokksins. Brynjólfur var áfram formađur, en Einar Olgeirsson var gerđur ađ gjaldkera flokksins, Jón Rafnsson verkalýđsmálafulltrúi, Hjalti Árnason skyldi vera yfir áróđursmálum og Jens Figved yfir skipulagsmálum flokksins. Jens var kallađur til Moskvu um svipađ leyti og honum kynnt stefna Kominterns. Hann flutti félögum sínum bođskapinn um sumariđ.“ Lesandinn er litlu nćr um hiđ sögulega samhengi. Hvađ gerđist? Eftir hörđ innanflokksátök á útmánuđum 1934 og brottrekstur margra flokksmanna var Jens Figved kallađur til Moskvu (samkvćmt ályktun Kominterns 11. maí) og síđan sendur heim međ bođskapinn (sem var skilgreindur í bréfum til fjögurra einstaklinga, dags. 31. maí, og ályktun Kominterns 3. júní). Um miđjan júní hćttu „hreinsanirnar“ í kommúnistaflokknum snögglega, eftir ađ ný lína hafđi borist međ Jens Figved. Raunar er ţađ, sem Jón segir um ţetta, ónákvćmt efnislega: Komintern setti međ ályktun sinni 3. júní í raun miđstjórn kommúnistaflokksins af og skipađi nýja stjórnmálanefnd, ţar sem sátu Brynjólfur Bjarnason formađur, Jón Rafnsson, sem sinnti verkalýđsbaráttu, Jens Figved, sem annađist áróđur, Einar Olgeirsson, sem sá um fjármál flokksins og útgáfumál, „Guđmundsson“ (vćntanlega Ţóroddur Guđmundsson) og „Stefánsson“ (vćntanlega Benedikt Stefánsson). Hjalti Árnason átti ađ hafa á hendi ritstjórn flokksblađsins (Verklýđsblađsins) međ ţeim Brynjólfi Bjarnasyni og Einari Olgeirssyni.

Enn eitt dćmi um losaralegt tímatal er, ađ Jón skipti Kćru félögum í tvo hluta, Kominternár og Kaldastríđsár. Seinni hlutinn hefst á kafla um ţađ, ţegar menn úr leyniţjónustu flotans rćđa viđ Einar Olgeirsson sumariđ 1942! Ţessi skipting er vitanlega óeđlileg. Deila má um, hvenćr kalda stríđiđ hófst, en ţađ var svo sannarlega eftir seinni heimsstyrjöldina. Jón sagđi í Sögu 2007 (bls. 107), ađ bréf Einars Olgeirssonar til Kominterns 1938 hefđi veriđ sent „snemma í ágúst“, en ţađ var dagsett 21. ágúst. Hann vísađi í ţrjú ólík safnmerki um ţađ, á einum stađ í bók hans frá 1999 (bls. 311) er ţađ 495 15 105, á öđrum stađ í sömu bók (bls. 267) er ţađ 21 (1/4) 74 265, ágúst 1938, á ţriđja stađnum, í ritgerđinni í Sögu 2007 (bls. 107) er ţađ 495 24 265. Samkvćmt upplýsingum Jóns sjálfs er síđasta safnmerkiđ međ prentvillu og á ađ vera 495 74 265, en munurinn á ţeirri tilvísun og hinni fyrstu sé, ađ annađ skjaliđ sé úr fórum Wilhelms Florins, en hitt samhljóđa ţví frá Georgí Dímítrov. Má nćrri geta, ađ erfitt er ađ sannreyna kenningar Jóns međ ţví ađ skođa frumheimildir hans, ţegar svo illa er ađ verki stađiđ.

Ţađ má síđan kalla skekkjur frekar en gloppur eđa villur, ađ orđalag Jóns Ólafssonar er iđulega ómarkvisst og einkennilegt, jafnvel viđvaningslegt. Hann sagđi til dćmis í Kćru félögum (bls. 175) frá hinni frćgu leynirćđu Khrústsjovs 1956. Ţar slćddist raunar inn hjá honum smávilla, ađ kommúnistaflokkur Ráđstjórnarríkjanna hefđi haldiđ ţing sitt í mars. Ţingiđ stóđ 14.–24. febrúar. Jón hélt áfram: „Eggert [Ţorbjarnarson] tók ţessi tíđindi mjög nćrri sér, enda var hann einn heilsteyptasti stalínistinn í flokknum og ákaft hatađur af bandarískum sendimönnum sem fylgdust međ ţróun stjórnmála í landinu.“ Ţađ er almennt taliđ lofsamlegt ađ vera „heilsteyptur“. Menn eru til dćmis ekki taldir „heilsteyptir nasistar“. Hér hefđi veriđ eđlilegra ađ segja „eindreginn“ eđa „harđur“. Ţađ er líka hćpiđ, ađ sendimenn Bandaríkjanna á Íslandi hafi „hatađ“ Eggert, ţótt ţeir hafi eflaust taliđ hann hćttulegan kommúnista. Annađ dćmi um undarlegt orđalag er, ţegar Jón sagđi í sömu bók frá heimsmóti ćskunnar, sem haldiđ var reglulega eftir stríđ og ungliđasamtök Sósíalistaflokksins skipulögđu ferđir á (bls. 194): „Stundum voru svikarar í hópnum sem birtu níđgreinar eđa jafnvel bćklinga um herlegheitin ţegar heim var komiđ.“ Neđanmáls vísađi Jón í bćkling Magnúsar Ţórđarsonar, ţá blađamanns á Morgunblađinu, Mótiđ í Moskvu, sem kom út 1957. En í hvađa skilningi var Magnús „svikari“? Öllu ungu fólki var frjálst ađ fara á mótiđ. Ţátttaka var ekki bundin viđ sósíalista. Og greinaflokkur Magnúsar um mótiđ í Morgunblađinu var síđur en svo neitt níđ, ţótt ţar vćri gert góđlátlegt gys ađ ýmsu austan járntjalds.

Enn eitt dćmiđ um einkennilegt orđalag er, ţegar Jón Ólafsson skrifađi í Kćru félögum (bls. 225): „Ţađ er líklegra ađ óvissa um áform ríkisstjórnarinnar hafi valdiđ bakslagi sem kom í hernámsmáliđ í ársbyrjun 1957, en ađ ţađ hafi stafađ af linkind sósíalista í hermálinu.“ Fyrst í setningunni notađi Jón orđiđ „hernámsmál“, en síđan orđiđ „hermáliđ“. Ísland var hernumiđ af Bretum 1940–1941. Eftir ţađ naut ţađ herverndar Bandaríkjamanna samkvćmt samningum. Óeđlilegt var ađ nota orđiđ „hernámsmáliđ“ um deilurnar hérlendis um dvöl bandaríska varnarliđsins á Miđnesheiđi. Af samhenginu má hins vegar ráđa, ađ hugsanlega hafi átt ađ standa „lánamáliđ“ í stađ „hernámsmálsins“, enda var kaflinn um umleitanir um lán frá Kremlverjum til íslenska ríkisins. Allt virđist hér skekkt og skćlt og lesandanum látiđ eftir ađ geta sér til um merkingu textans.

 

Villur Jóns Ólafssonar

Ýmsar villur í verkum Jóns Ólafssonar er erfitt ađ skýra. Ţćr birtast eins og skrattinn í sauđarleggnum og ţjóna ekki einu sinni ţeim tilgangi ađ gera lítiđ úr ofbeldiseđli kommúnistahreyfingarinnar. Strax í upphafi meginmáls í Kćru félögum (bls. 15) er ranghermi. Jón sagđi ţar frá för Hendriks Ottóssonar og Brynjólfs Bjarnasonar á annađ ţing Kominterns 1920: „Ferđalangarnir ţurftu ađ fara norđur alla Svíţjóđ og yfir landamćri Noregs til Rússlands. Ţađan svo aftur suđur á bóginn, fyrst til Petrograd ţar sem ţingiđ var sett og svo austur til Moskvu.“ En samkvćmt frásögn Hendriks, sem ástćđulaust er ađ rengja, fóru ţeir fyrst frá Kaupmannahöfn til Stokkhólms til ađ ná í gögn og farareyri hjá erindreka Kominterns ţar í borg. Síđan sneru ţeir aftur til Kaupmannahafnar og fóru međ skipum vestur og norđur Noreg til Murmansk. Var ţessi för hin mesta svađilför. Urđu ţeir ađ smygla sér í litlum báti norđur ađ landamćrum Noregs, ţví ađ ţeir höfđu ekki fararleyfi ţangađ, og ţađan til Rússlands. Ţeir misstu raunar af fyrstu dögum ţingsins í Pétursgarđi, ţví ađ ţađ hafđi veriđ flutt til Moskvu. Komu ţeir mjög seint á ţingiđ, eins og ég minntist á hér á undan. Frásögn Hendriks er í minningabók hans, Frá Hlíđarhúsum til Bjarmalands (bls. 199–222), en Jón vísađi ţó í ţá bók á tveimur stöđum í Kćru félögum (bls. 15 og 305).

Jón sagđi í Kćru félögum (bls. 26), ađ Brynjólfur Bjarnason hefđi sótt ţing Kominterns 1924 „fyrir hönd Jafnađarmannafélags Reykjavíkur“, en hann sótti ţađ sem fulltrúi Sambands ungra kommúnista (sem átti ólíkt Jafnađarmannafélagi Reykjavíkur óbeina ađild ađ Komintern, ţar eđ ţađ var tengt Alţjóđasambandi ungra kommúnista, ţó ekki sem fullgilt ađildarfélag, ađ ţví er virđist). Ţetta er ekkert smáatriđi, ţví ađ ţađ rann upp fyrir Komintern-mönnum í Moskvu 1922, ađ Ólafur Friđriksson hafđi á ţinginu í Moskvu 1921 stórlega ýkt eđli og áhrif Jafnađarmannafélagsins, ţar sem hann hafđi undirtökin. Enn fremur sagđi Jón í Kćru félögum (bls. 338), ađ Jafnađarmannafélag Reykjavíkur hefđi veriđ „rekiđ úr Alţýđusambandinu eftir ađ kommúnistar komust í meirihluta í félaginu“. Ţetta er rangt. Kommúnistar voru ásamt stuđningsmönnum Ólafs Friđrikssonar í meiri hluta ţar allt frá 1922, og var ţađ skýringin á ţví, ađ jafnađarmenn gengu úr ţví félagi og stofnuđu Jafnađarmannafélag Íslands. Jafnađarmannafélag Reykjavíkur var ekki rekiđ úr Alţýđusambandinu fyrr en 1926 og ţá vegna ógoldinna félagsgjalda. Ţá lágu leiđir kommúnista og Ólafs Friđrikssonar ekki lengur saman. Samkvćmt nafna- og atriđisorđaskrá (bls. 338) virđist Jón ekki heldur gera greinarmun á ţessu Jafnađarmannafélagi Reykjavíkur, sem Ólafur Friđriksson hafđi öll tök á, og Jafnađarmannafélagi Reykjavíkur, eins og Jafnađarmannafélag Íslands (sem svo hét 1922–1937) kaus ađ kalla sig frá 1937. Í nafna- og atriđisorđaskránni (bls. 343) segir enn fremur ranglega, ađ málgagn ungra íslenskra kommúnista, Rauđi fáninn, hafi komiđ út 1924–1927. Hann kom einnig út 1930–1937.

Undarlegar villur eru einnig í Kćru félögum, ţegar Jón birti bréf íslenskra kommúnista til Kominterns frá 1927 í heild sem viđauka (bls. 255–256). Jón sagđi framan viđ viđaukann, ađ bréfiđ vćri frá Brynjólfi Bjarnasyni og Hendrik Ottóssyni og skrifađ í mars eđa apríl 1927. Í meginmáli sagđi hann hins vegar (bls. 30), ađ bréfiđ vćri frá Brynjólfi Bjarnasyni og Ársćli Sigurđssyni og skrifađ í apríl. Ţýddi hann sömu klausu öđru vísi í meginmáli en í viđaukanum. Í gögnum Kominterns kemur hins vegar skýrt fram, ađ bréfiđ er skrifađ 14. apríl 1927 og móttekiđ í Moskvu 6. maí sama ár (RGASPI 495 177 16, 11–13. Lbs. 5228 4to). Ónákvćmni Jóns hefur slćđst inn í (óprentađa) doktorsritgerđ Skafta Ingimarssonar, en ţar segir Skafti, ađ Brynjólfur og Ársćll hafi skrifađ bréfiđ.  

Furđumargar villur Jóns í Kćru félögum tengjast Menningartengslum Íslands og Ráđstjórnarríkjanna, MÍR, sem Jón kallar ranglega (t. d. bls. 181 og 340) „Menningarsamband Íslands og Ráđstjórnarríkjanna“ (ţótt hann fari rétt međ nafniđ á bls. 179). Jón segir (bls. 181) og vísar um ţađ í rússneska skýrslu, ađ í sendinefnd MÍR til Ráđstjórnarríkjanna haustiđ 1951 hafi veriđ Sigvaldi Thordarson húsateiknari, Jón Magnússon fréttastjóri, Bolli Thoroddsen verkfrćđingur, Arnfinnur Jónsson skólastjóri og „Björn Jóhannsson verkfrćđingur“. Enginn Björn var í sendinefndinni haustiđ 1951. Fimmti mađurinn var Áskell Snorrason tónlistarkennari, sem skrifađi síđan bók um ferđina, Í landi lífsgleđinnar, og lćtur Jón ţess einmitt getiđ á öđrum stađ (bls. 192), ađ sendiráđ Ráđstjórnarríkjanna í Reykjavík hafi greitt útgáfukostnađ hennar. Björn Jóhannesson jarđvegsfrćđingur (ekki Jóhannsson) fór hins vegar í ferđ nokkurra íslenskra vísindamanna á vegum MÍR 1954. Ţá er ţess ađ geta, ađ tilvitnanir frá ţessari blađsíđu (181) og hinum nćstu á undan og eftir virđast hafa ruglast. Ráđa má af samhenginu, ađ tilvísanir aftanmáls nr. 17 og 18 eigi ađ vera nr. 13 og 14, en síđan eigi nr. 13 til 16 ađ vera nr. 15 til 18. Jón er ţó ekki alveg skilinn ađ skiptum viđ sendinefndina 1951. Í myndatexta á móts viđ bls. 129 í bókinni Kćru félagar segir Jón, ađ myndin sé af Íslendingum í Moskvu 1951. En hún er af sendinefnd, sem fór til Ráđstjórnarríkjanna voriđ 1953. Raunar gerir Jón enga tilraun til ađ nafngreina alla á myndinni, ţótt ţađ sé auđvelt, ţar eđ vitađ er, hverjir nefndarmenn voru: Níu manns auk kventúlks, en ţađ má kalla gloppu frekar en villu.

Fleira hefur brenglast í kafla Jóns Ólafssonar um MÍR, til dćmis tilvísanir í rússnesk skjalasöfn (sjá aftanmálsgreinar nr. 27, 28 og 29 og síđan 47, 48 og 49). Enn fremur sagđi Jón (bls. 185) um átök í MÍR árin 1958–1960: „Ţessi átök enduđu međ ţví ađ Kristinn E. Andrésson missti ítök sín í MÍR og var bolađ út úr félaginu.“ Ţessu var ţveröfugt fariđ, eins og nćgar opinberar heimildir eru til um. Andstćđingar Kristins misstu ítök sín í MÍR og var bolađ út úr félaginu. Eftir ađ Sigurvin Össurarson, Adolf Petersen og fleiri menn úr Reykjavíkurdeild MÍR höfđu haustiđ 1958 upplýst menn frá Ráđstjórnarríkjunum um, ađ ţeir vissu frá Kristni af fjárhagslegum stuđningi Moskvumanna viđ MÍR, varđ órói í félaginu. Beittu forystumenn Sósíalistaflokksins sér fyrir ţví, ađ Reykjavíkurdeild MÍR vćri tekin úr höndum ţessara manna á ađalfundi hennar 26. febrúar 1960. Ţeim tókst ćtlunarverk sitt. Varđ Árni Böđvarsson formađur félagsdeildarinnar í stađ Sigurvins, og annar bandamađur Kristins, Ţorvaldur Ţórarinsson, tók sćti í stjórninni. Einn ţeirra manna, sem felldir voru úr stjórn, Adolf Petersen, skrifađi um ţetta í blöđ. Máliđ er líka rakiđ nokkuđ í einni SÍA–skýrslunni, sem Jón Ólafsson vitnar raunar sjálfur í (Rauđa bókin (Rvík 1984), bls. 126). Kristinn E. Andrésson og ađrir forystumenn Sósíalistaflokksins réđu alla tíđ yfir sjálfum heildarsamtökunum, enda varđ Kristinn forseti MÍR á eftir Halldóri Laxness 1968.

Hitt er annađ mál, ađ svo virđist eftir skjölum ţeim, sem Jón Ólafsson rakti efnislega, ađ sendimenn Ráđstjórnarríkjanna í Reykjavík hafi um skeiđ tekiđ meira mark á andstćđingum Kristins úr Reykjavíkurdeild MÍR en á honum sjálfum. Jón gefur eftirfarandi skýringu á ţví (bls. 186): „Í stađ ţess ađ halda í lengstu lög tengslum viđ ţá forustumenn sem eitthvađ var í spunniđ og ráku sjálfstćđa stefnu, voru hinir ţćgu og undirgefnu teknir fram yfir ţá.“ En ţessi skýring átti ekki viđ á Íslandi. Kristinn E. Andrésson og liđsmenn hans voru jafnundirgefnir Kremlverjum og hópurinn í kringum Sigurvin Össurarson. Ástćđan til ţess, ađ sendiráđsmenn undu um skeiđ illa vinnubrögđum Kristins E. Andréssonar, var bersýnilega sú, ađ hann notađi MÍR sem féţúfu. Rekur Jón ţá sögu í bók sinni án ţess ţó ađ virđast átta sig á henni. Í lok sjötta áratugar var mánađarlegt framlag sendiráđsins til MÍR átján ţúsund krónur. Ţađ nćgđi vel fyrir tveimur starfsmönnum og húsnćđiskostnađi, en félagiđ hafđi á leigu húsnćđi í Ţingholtsstrćti 27, sem var í eigu fyrirtćkisins Hóla hf. Kristinn E. Andrésson rak ţađ fyrirtćki, og var ţađ eins konar hliđarfyrirtćki Máls og menningar. Ţađ var međ öđrum orđum Kristinn E. Andrésson, sem leigđi MÍR og safnađi húsaleiguskuldum. Sendiráđsmenn hlutu ađ spyrja: Hvert rann ţá féđ, sem hann fékk mánađarlega til MÍR? Jafnframt tilkynnti Kristinn sendiráđsmönnum, ađ viđgerđ á húsnćđinu hefđi kostađ 107 ţúsund krónur, sem var stórfé á ţeirri tíđ, og skuldađi MÍR ţađ fé. Ţađ auđveldar lesandanum ađ vísu ekki ađ skilja máliđ, ađ tímaröđ í ţeim skýrslum sendiráđsins um MÍR–máliđ, sem Jón rćđir um (bls. 182–185), er óljós. Ţó virđast ţessar skýrslur vera frá hausti 1958 til sumars 1959, en ţá var Mál og menning ađ undirbúa og smíđa stórhýsi sitt viđ Laugaveg 18 og mjög fjár ţurfi.

 

Óáreiđanleg verk Jóns Ólafssonar

Af ţessu yfirliti um brellur, firrur, gloppur, skekkjur og villur í verkum Jóns Ólafssonar, sem ég hef tekiđ saman í tilefni greinar hans í Kjarnanum, má svo sannarlega sjá, ađ hann er í hópi ţeirra, sem „hjálpa erroribus á gáng“, eins og Árni Magnússon orđađi ţađ forđum. Verkum hans er alls ekki ađ treysta, og leiđinlegar villur slćđast inn hjá ţeim, sem fara eftir ţeim. Er ćriđ verk ađ leiđrétta missagnir hans og ţeirra, sem honum treysta. „Hafa svo hverjir tveggja nokkuđ ađ iđja.“ 

(Grein í Kjarnanum 14. febrúar 2021, en ţar eru ađ vísu tvćr málsgreinar tvíteknar og niđurlag, um ein blađsíđa, felld niđur af einhverjum ástćđum.)

 

 


Nýfrjálshyggjan og tekjudreifingin

Í Morgunblađinu 27. janúar 2021 kennir Ólafur Sigurđsson, fyrrverandi fréttamađur, nýfrjálshyggju um flest ţađ, sem aflaga hefur fariđ í heiminum síđustu fimmtíu árin. En minna verđur á, ađ ţetta tímabil er eitthvert mesta framfaraskeiđ mannkynssögunnar: Fátćkt hefur minnkađ stórkostlega, hungurvofunni veriđ bćgt frá ţrátt fyrir ótal hrakspár um hiđ gagnstćđa, barnadauđi minnkađ og margvísleg önnur stórvirki unnin í lćknavísindum (nú síđast međ hinni ótrúlega öru gerđ bóluefna gegn kórónuveirunni frá Kína). Ólafur hafđi gott af ađ lesa tvćr bćkur, sem komiđ hafa út um ţetta á íslensku síđustu árin, Heimur batnandi fer eftir Matt Ridley og Framfarir eftir Johan Norberg.

Hver er ţá vandinn? Ađ sögn Ólafs er hann ójafnari dreifing auđs og tekna. Nú er ţađ raunar rangt á heimsvísu. Alţjóđleg tekjudreifing (til dćmis mćld á kvarđa Ginis) hefur orđiđ jafnari af ţeirri einföldu ástćđu, ađ mörg hundruđ milljón manna hafa brotist úr fátćkt í bjargálnir í suđrćnum löndum. En hitt er rétt, ađ ţessi dreifing hefur orđiđ ójafnari á Vesturlöndum. En ţađ er ekki vegna ţess, ađ hinir fátćku hafi orđiđ fátćkari, heldur vegna hins ađ teygst hefur á tekjukvarđanum upp á viđ. Lífskjör allra tekjuhópa hafa batnađ, en tekjur tekjuhćsta hópsins í flestum löndum hafa hćkkađ miklu meira og hrađar en tekjur sumra hópanna fyrir neđan hann. Ein skýringin er hnattvćđingin. Einstaklingar međ sérstaka og einstćđa hćfileika, til dćmis söngvarar, leikarar, íţróttahetjur, uppfinningamenn og frumkvöđlar, hafa nú ađgang ađ miklu fjölmennari markađi en áđur. Mikil breyting hefur líka orđiđ á hinum ríku. Fyrir fjörutíu árum höfđu um tveir ţriđju milljarđamćringanna í heiminum erft auđćfi sín samkvćmt upplýsingum Forbes. Nú hefur ţetta snúist viđ: um tveir ţriđju ţeirra hafa skapađ auđćfi sín sjálfir.

Berum saman tvö lönd, sem viđ getum kallađ Svíţjóđ og Minnesota. Kjör hinna verst settu eru svipuđ í löndunum tveimur, en munurinn sá, ađ hinir tekjuhćstu eru miklu tekjuhćrri í Minnesota en Svíţjóđ. Tekjukvarđinn teygist ţar miklu lengra upp á viđ. Í hvoru landinu myndi duglegt og árćđiđ fólk vilja búa?

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 13. febrúar 2021.)


Rannsóknarskýrsla mín fyrir 2020

Viđ háskólakennarar ţurfum árlega ađ skila skýrslu um rannsóknir okkar. Hér er mín fyrir 2020.

 

Cover.ND-ThinkersVol1Frćđibćkur:

Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part 1. Brussels: New Direction, 2020. 350 pp.

Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part II. Brussels: New Direction, 2020. 534 pp.

 

Greinar í tímaritum:

U. S. Election Results: Could Have Been Worse. The Conservative (online) 11 November 2020.

U. S. Elections: The Misconception of the ‘Popular Vote’, The Conservative (online) 12 November 2020.

Nozick and the Experience Machine, The Conservative (online) 16 November 2020.

The Real Thatcher: Not in The Crown, The Conservative (online) 29 November 2020.

Churchill in Iceland, The Conservative (online) 30 November 2020.

The Folly of the Common Fisheries Policy, The Conservative (online) 10 December 2020.

 

Erindi á alţjóđlegri ráđstefnu

The Politics of Pandemics. Online lecture at a virtual conference organised by the Austrian Economics Centre (Vienna) 8 May 2020.

 

Ritdómar

Vaknađ af draumi. Ritdómur um Drauma og veruleika eftir Kjartan Ólafsson. Morgunblađiđ 10. desember 2020.

 

Blađagreinar

Til varnar Halldóri Laxness. Morgunblađiđ 28. nóvember 2020.

Orđ Hayeks stađfest. Stundin 4. desember 2020.

Erlendur Haraldsson. Morgunblađiđ 9. desember 2020.

Kapítalisminn er fyrir almenning. Svar viđ greinum Einars Más Jónssonar og Stefáns Snćvarrs. Stundin 9. desember 2020.

 

Útvarpsviđtöl

Viđtal um veirufaraldur. Viđtal viđ Frosta Logason og Mána Pétursson á Harmageddon 31. mars 2020.

Svona er ţetta. Viđtal viđ Ţröst Helgason á Ríkisútvarpinu 6. desember 2020.

 

2.1 Snorri_sturluson_1930Fróđleiksmolar í Morgunblađinu

Heimur batnandi fer. Morgunblađiđ 4. janúar 2020.

Adam Smith á Íslandi. Morgunblađiđ 11. janúar 2020.

Kínversk ekki-speki. Morgunblađiđ 18. janúar 2020.

Hvers vegna varđ byltingin? Morgunblađiđ 25. janúar 2020.

Fleira skilur en Ermarsund. Morgunblađiđ 1. febrúar 2020.

Frá Íslandi til Auschwitz. Morgunblađiđ 8. febrúar 2020.

Bastiat og brotna rúđan. Morgunblađiđ 15. febrúar 2020. 

Bastiat og brotni askurinn. Morgunblađiđ 22. febrúar 2020.

Bćnarskrá kertasteyparanna. Morgunblađiđ 29. febrúar 2020.

Róbinson Krúsó og viđarborđiđ. Morgunblađiđ 7. mars 2020.

Lögmál eiginhagsmunanna. Morgunblađiđ 14. mars 2020.

Spádómsgáfa Tocquevilles. Morgunblađiđ 21. mars 2020.

Hrollvekja Tocquevilles. Morgunblađiđ 28. mars 2020.

Áhrif Snorra. Morgunblađiđ 4. apríl 2020. 

Farsóttir og samábyrgđ. Morgunblađiđ 11. apríl 2020.  

Farsóttir og frelsi. Morgunblađiđ 18. apríl 2020. 

Farsóttir og einkaframtak. Morgunblađiđ 25. apríl 2020.

Vörn gegn veiru. Morgunblađiđ 9. maí 2020.

Ţverćingar og Nefjólfssynir. Morgunblađiđ 16. maí 2020.  

Gleymdi mađurinn. Morgunblađiđ 23. maí 2020.

Ţriđji frumburđurinn. Morgunblađiđ 30. maí 2020.

Mćldu rétt! Mćltu rétt! Morgunblađiđ 6. júní 2020.

Ţrćlahald í sögu og samtíđ. Morgunblađiđ 13. júní 2020.

Stofnanaklíkur. Morgunblađiđ 20. júní 2020.

Frelsi Loka ekki síđur en Ţórs. Morgunblađiđ 27. júní 2020.

Ný ađför ađ Snorra Sturlusyni. Morgunblađiđ 4. júlí 2020.

Hljótt um tvö verk Bjarna. Morgunblađiđ 11. júlí 2020.

Gömul mynd. Morgunblađiđ 18. júlí 2020.

Stalín er hér enn. Morgunblađiđ 25. júlí 2020.

Barn eđa óvinur? Morgunblađiđ 1. ágúst 2020.

Hin hliđin á sigrinum. Morgunblađiđ 7. ágúst 2020.

Fyrra Samherjamáliđ: Hliđstćđur. Morgunblađiđ 15. ágúst 2020.

Popper og Ísland. Morgunblađiđ 22. ágúst 2020.

Hvađ skýrir rithöfundarferil Snorra? Morgunblađiđ 29. ágúst 2020.

Selurinn Snorri. Morgunblađiđ 5. september 2020.

Kaldar kveđjur. Morgunblađiđ 12. september 2020.

Stórlćti ađ fornu og nýju. Morgunblađiđ 19. september 2020.

Ljóniđ í Luzern. Morgunblađiđ 26. september 2020.

Gyđingahatur og Íslendingaandúđ. Morgunblađiđ 3. október 2020.

Minningar um Milton. Morgunblađiđ 10. október 2020.

Veggjakrot eđa valdhömlur? Morgunblađiđ 17. október 2020.

Stjórnarskrárhagfrćđi. Morgunblađiđ 24. október 2020.

Kjörbúđir eđa kjörklefar? Morgunblađiđ 31. október 2020.

Dreifstýrđ Bandaríki. Morgunblađiđ 7. nóvember 2020.

Ánćgjuvél Nozicks. Morgunblađiđ 14. nóvember 2020.

Nozick og íţróttakappinn. Morgunblađiđ 21. nóvember 2020.

Nýr Birkiland? Morgunblađiđ 28. nóvember 2020.

Upprifjun um Atómstöđina. Morgunblađiđ 5. desember 2020.

Ólíkt höfđust prófessorarnir ađ. Morgunblađiđ 12. desember 2020.

Afturköllunarfáriđ. Morgunblađiđ 19. desember 2020.


Nýfrjálshyggjan og lánsfjárkreppan

17.16 LehmanBrothers.gettyimages-104396071Í Morgunblađinu 27. janúar 2021 kennir Ólafur Sigurđsson, fyrrverandi fréttamađur, nýfrjálshyggju um flest ţađ, sem aflaga hefur fariđ í heiminum síđustu fimmtíu árin. Hann segir međal annars, ađ hún hafi valdiđ lánsfjárkreppunni 2007–2009, en hún náđi hámarki sínu haustiđ 2008 og hafđi sem kunnugt er óskaplegar afleiđingar hér á Íslandi. Ţetta er mikill misskilningur. Orsakir kreppunnar voru ađallega tvćr. Í fyrsta lagi höfđu seđlabankar um heim allan stuđlađ ađ lánsfjárţenslu međ lágum vöxtum, og jafnframt hafđi bandaríska ríkiđ hvatt og jafnvel neytt lánastofnanir til ađ veita húsnćđislán umfram greiđslugetu margra viđtakenda. Í öđru lagi hafđi ný fjármálatćkni, sem átti ađ auđvelda mat á áhćttu, haft ţveröfugar afleiđingar. Erfiđara varđ ađ meta áhćttu af fjárfestingum og útlánum. Ţegar ţetta varđ ljóst haustiđ 2007, varđ uppnám á fjármálamörkuđum og lausafjárţurrđ.

Lánsfjárkreppan 2007–2009 var dćmigerđ hagsveifla eins og Friedrich von Hayek hafđi lýst í ritum sínum. Óeđlileg peningaţensla árin á undan (lágir vextir og óhófleg húsnćđislán) olli óeđlilegri bjartsýni og offjárfestingum, sem síđan varđ ađ leiđrétta í niđursveiflunni. Ţađ er hins vegar fróđlegt, ađ stjórnvöld gripu ekki til ţeirra úrrćđa, sem John Maynard Keynes hafđi lagt á ráđin um í heimskreppunni, víđtćkra opinberra framkvćmda. Ţess í stađ bćttu seđlabankar úr lausafjárţurrđ lánastofnana međ beinni og óbeinni peningaprentun, ekki síst verđbréfakaupum. Milton Friedman hafđi í tímamótaverkum sínum einmitt leitt rök ađ ţví, ađ niđursveiflan í atvinnulífinu eftir 1929 hefđi breyst í alvarlega heimskreppu, vegna ţess ađ seđlabankar hefđu ţá brugđist ţví hlutverki sínu ađ sjá lánastofnunum fyrir nćgu lausafé.

Lánsfjárkreppan alţjóđlega 2007–2009 átti sér ţví orsakir, sem Hayek hafđi greint, og viđbrögđin viđ henni voru ţau, sem Friedman hafđi lagt til. Annađ mál er ţađ, ađ ein ástćđan til ţess, ađ lánastofnanir fara geyst, er, ađ ţćr ţurfa oft ekki ađ taka afleiđingum óvarfćrni sinnar. Ţegar vel gengur, hirđa ţćr gróđann. Ţegar illa gengur, bjarga seđlabankar ţeim. Ţetta er ekki skynsamleg regla, og viđ Íslendingar sýndu ţar raunar 2008, ađ heimurinn ferst ekki, ţótt lánastofnunum sé ekki alltaf bjargađ.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 6. febrúar 2021.)


Píslarsaga Jóns hin síđari: Ritdómur

Malsvorn_72ptÍ upphafi Málsvarnar Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, sem Einar Kárason rithöfundur fćrđi í letur og kom út í janúar 2021, líkir hann málum gegn honum viđ Dreyfusarmáliđ franska, ţegar franskur liđsforingi af gyđingaćttum var hafđur fyrir rangri sök um njósnir, jafnvel ţótt yfirvöld vissu eđa hefđu rökstuddan grun um, hver vćri sekur. Ţessi líking er fráleit. Saga Jóns Ásgeirs á sér hins vegar tvćr hliđstćđur í íslenskum bókmenntum. Önnur er helgisaga Jóns biskups Ögmundarsonar, sem Gunnlaugur Leifsson munkur skráđi í ţví skyni ađ fá biskup tekinn í heilagra manna tölu. Bera ţar samtíđarmenn Jóns vitni um manngćsku hans. Sams konar vitnisburđi vina og samstarfsmanna Jóns Ásgeirs getur ađ líta í bók ţeirra Einars: Hann sé stilltur, fámáll, talnaglöggur, umtalsfrómur, duglegur, ţolinmóđur, örlátur og raungóđur. Hin hliđstćđan er Píslarsaga Jóns Magnússonar (Jóns ţumlungs), ţar sem hinn vestfirski klerkur lýsir af mergjađri mćlsku göldrum gegn sér. Galdrakindurnar eru nú ekki Jón Jónsson og börn hans Jón og Ţuríđur, eins og í dćmi Jóns ţumlungs, heldur Davíđ Oddsson, forsćtisráđherra 1991–2004 og seđlabankastjóri 2005–2009.

Afreksmađur verđur píslarvottur

Ég efast ekki um, ađ Jón Ásgeir hafi flesta ţá mannkosti til ađ bera, sem vinir hans og samstarfsmenn vitna um. Sjálfur kann ég vel viđ hann og hef átt ánćgjuleg samtöl viđ hann, eins og hann minnist á, og er allt rétt, sem ţeir Einar segja um mig. Í fyrsta hluta bókarinnar greinir frá ţví afreki Jóns Ásgeirs og föđur hans, Jóhannesar Jónssonar í Bónus, ađ hefja verslunarrekstur áriđ 1989 međ tvćr hendur tómar, leggja áherslu á lítinn tilkostnađ og lágt vöruverđ almenningi til hagsbóta. Er sú saga hin ćvintýralegasta og besti hluti bókarinnar. Undir forystu Davíđs Oddssonar var ađ renna upp á Íslandi ný öld, ţar sem lánsfé var ekki skammtađ eftir flokksskírteinum, heldur mati fjármálastofnana á endurgreiđslugetu lántakenda (og vonum ţeirra um ţóknanir). Jafnframt voru fjármagnshöft í erlendum viđskiptum afnumin. Ţeir feđgar nutu útsjónarsemi sinnar og dugnađar og urđu brátt ríkir á íslenskan mćlikvarđa. Ég var einn ţeirra, sem dáđist ađ ţeim. En mikiđ vill meira. Ţegar ríkiđ seldi helminginn í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins áriđ 1999, hóf Jón Ásgeir samstarf um kaup á honum viđ hinn umdeilda fjármálamann Jón Ólafsson, sem Davíđ hafđi litlar mćtur á, ekki síst eftir ađ hann studdi R-listann fjárhagslega í Reykjavík 1994 og reyndi ađ fá vinstri flokkana til ađ mynda stjórn undir forystu Halldórs Ásgrímssonar 1999. Davíđ er eins og dýriđ í söngleiknum franska. Ţađ er ćgilega grimmt: ţađ ver sig, ef á ţađ er ráđist.

Jafnframt ţví sem Jón Ásgeir hóf ađ fjárfesta í fyrirtćkjum óskyldum smásöluverslun, jókst hlutdeild Bónusfeđga, sem nú kenndu sig viđ Baug, í smásöluverslun. Í krafti auđćfa sinna og lánstrausts keyptu ţeir upp hvert fyrirtćkiđ af öđru. Jóhannes í Bónus hafđi sagt, ađ ekkert fyrirtćki á smásölumarkađi ćtti helst ađ ráđa meira en 10 hundrađshlutföllum af markađnum, en Baugur réđ miklu meira. Víđa lá viđ, ađ ţeir nćđu einokunarađstöđu. Davíđ taldi ţá beita ţessari ađstöđu til ađ halda vöruverđi hćrra en eđlilegt mćtti teljast. Kvađ hann hugsanlegt ađ skipta slíku fyrirtćki upp, eins og gert var í Bandaríkjunum á öndverđri tuttugustu öld. Furđu sćtir, ţegar Einar segir frá ţeirri yfirlýsingu (bls. 187), ađ hann ţegir um, ađ hún var í svari viđ fyrirspurn frá Össuri Skarphéđinssyni, ţá formanni Samfylkingarinnar, á ţingi í janúar 2002 um, til hvađa ráđa vćri rétt ađ grípa til ađ afstýra hringamyndun í smásöluverslun.

Jón Ásgeir hafđi tekiđ illa andstöđu Davíđs áriđ 1999 viđ kaup ţeirra Jóns Ólafssonar á banka. Jón Ásgeir tók enn verr varnađarorđum Davíđs á ţingi áriđ 2002 um fákeppni og hringamyndun. Davíđ fékk síđan fregnir af ţví, ađ Jón Ásgeir hefđi velt ţví fyrir sér, hvort ekki mćtti bera fé á sig. Sjálfur sagđi Jón Ásgeir mér í spjalli okkar 23. mars 2003, ađ mútumáliđ vćri mjög orđum aukiđ. Hann hefđi setiđ eitt kvöldiđ međ tveimur samstarfsmönnum sínum, sem hann nafngreindi. Taliđ hefđi borist ađ andstöđu Davíđs viđ Baug. Ţá hefđi ţetta veriđ orđađ í gamni í sambandi viđ orđróm um, ađ Decode hefđi mútađ Davíđ. Ég sagđi Jóni Ásgeiri, ađ sumt ćtti ekki einu sinni ađ nefna í gamni, og forsćtisráđherra hefđi tekiđ ţetta óstinnt upp. Allir, sem ţekktu Davíđ, vissu, hversu fáránlegt ţetta vćri.

Upphaf Baugsmálsins

Ţá hugmynd Jóns Ásgeirs, ađ Davíđ ofsćkti sig, má ţví rekja til sölu helmingshlutar í FBA 1999 og umrćđna um hringamyndun og fákeppni í smásöluverslun ađ frumkvćđi Össurar Skarphéđinssonar 2002. En nú var Ísland orđiđ of lítiđ fyrir Jón Ásgeir. Hann naut hér nćr ótakmarkađs lánstrausts. Íslenskir bankamenn höfđu ofurtrú á honum. „Jón Ásgeir is a winner,“ sagđi Sigurjón Ţ. Árnason bankastjóri hróđugur viđ mig. Jón Ásgeir taldi sig koma auga á góđ viđskiptatćkifćri í smásöluverslun erlendis, og hann var ađ undirbúa kaup á breska stórfyrirtćkinu Arcadia sumariđ 2002, ţegar efnahagsbrotadeild lögreglunnar gerđi 28. ágúst húsleit hjá Baugi, en ţađ varđ til ţess, ađ kaupin á Arcadia fóru út um ţúfur, ţótt Jón Ásgeir grćddi síđan morđ fjár á sölu hlutabréfa sinna í fyrirtćkinu. (Hann virđist hafa haft rétt fyrir sér um, ađ á ţeim tíma vćri hagstćtt ađ kaupa í Arcadia.) Jón Ásgeir taldi Davíđ hafa sigađ lögreglunni á sig, og hófst nú sú píslarsaga, sem hann segir af sjálfum sér.

Ţótt Einar endurtaki í bókinni ţessar ásakanir Jóns Ásgeirs, eru ţćr međ öllu tilhćfulausar. Davíđ var vissulega oft gagnrýninn á Baug og sparađi ţá ekki alltaf stóru orđin í einkasamtölum, en ţađ var vegna ţess, ađ hann hafđi (eins og Össur ţá) ţungar áhyggjur af hringamyndun og fákeppni. Var eđlilegt, ađ forsćtisráđherra landsins léti sig ţetta varđa. En Davíđ hafđi hlotiđ góđa menntun sem lögfrćđingur og gćtti ţess vandlega sem forsćtisráđherra ađ virđa lögmćtisregluna, en hún er, ađ hverju valdi er afmarkađ sviđ, sem ekki má fara yfir. Til er miklu einfaldari skýring á húsleit lögreglunnar í ágúst 2002. Baugsfeđgar höfđu aflađ sér tveggja hatrammra andstćđinga. Jón Gerald Sullenberger, sem annađist viđskipti fyrir Baug í Bandaríkjunum, taldi Jón Ásgeir hafa gerst nćrgöngulan viđ konu sína, og er ekki ofmćlt, ađ hann réđ sér ekki fyrir reiđi. Jónína Benediktsdóttir hafđi veriđ í sambandi viđ Jóhannes, föđur Jóns Ásgeirs, en upp úr ţví hafđi slitnađ, og taldi Jónína Baugsfeđga bera ábyrgđ á gjaldţroti hennar. Var henni líka heitt í hamsi og sagđi hverjum sem er (ţar á međal mér) ófagrar sögur um viđskiptahćtti feđganna. Jónína reyndi hvađ eftir annađ ađ ná tali af Davíđ til ađ rekja raunir sínar, en Davíđ kćrđi sig ekki um ađ hafa nein afskipti af ţessu máli og hitti hana ţví aldrei.

Jón Gerald lagđi sumariđ 2002 fram kćru á Jón Ásgeir fyrir ađ hafa látiđ sig útbúa háan reikning, 62 milljónir, sem var tekjufćrđur hjá Baugi, ţótt hann hefđi ekki veriđ greiddur. Var bókhald fyrirtćkisins ţannig fegrađ. Kvađst hann hafa grun um, ađ margt fleira vćri athugavert viđ rekstur fyrirtćkisins, og vakti ţađ áhuga efnahagsbrotadeildar lögreglunnar. Ţađ styrkti eflaust málstađ Jóns Geralds í augum lögreglumanna, ađ hann hafđi útvegađ sér einn öflugasta lögfrćđing landsins, Jón Steinar Gunnlaugsson, en hann hafđi raunar varađ Jón Gerald viđ ţví, ađ hann hefđi ekki síđur en Jón Ásgeir brotiđ bókhaldslög međ ţví ađ útbúa ţennan reikning. Höfđu sambćrilegar húsrannsóknir veriđ gerđar áđur hjá ýmsum íslenskum stórfyrirtćkjum.

Baugsmálinu lauk međ ţví, ađ ţeir Jón Ásgeir og Jón Gerald fengu báđir skilorđsbundinn fangelsisdóm fyrir ađ hafa útbúiđ og tekjufćrt ţennan reikning upp á 62 milljónir, sem upphaflega var kćrt fyrir, og ţannig fegrađ bókhald Baugs. Í rannsókn málsins varđ líka uppvíst, ađ Jón Ásgeir hafđi látiđ fjölskyldufyrirtćki sitt, Gaum, kaupa á laun fyrirtćkiđ Vöruveltuna og ári síđar selt ţađ miklu dýrar Baugi, sem ţá var almenningshlutafélag. (Munurinn var rösklega 300 milljónir ađ teknu tiiliti til eignasölu, á međan fyrirtćkiđ var í eigu Gaums.) Ég hef aldrei skiliđ ţá niđurstöđu dómstóla, ađ ţađ hafi ađeins veriđ venjuleg viđskipti.   

Einkennilegar sögur

20B44CCB9B52DA7E2E2874A5C0AF0CAF545CA31282C6321B3169D9B3AA8395DE_713x0Ég held, ađ Jón Ásgeir sé ţrátt fyrir marga góđa kosti ekki sá sakleysingi, sem Einar Kárason vill vera láta í ţessari bók. Ţađ er frekar Einar sjálfur, sem er sakleysinginn. Sumt í frásögn hans gengur ekki upp. Hann skráir til dćmis samviskusamlega eftir lögfrćđingi Jóns Ásgeirs (bls. 270), ađ lán Glitnis til Baugs hafi snarhćkkađ, eftir ađ Jón Ásgeir tók stjórnina í bankanum voriđ 2007, af ţví ađ gengi krónunnar hafi falliđ, og viđ ţađ hafi allar upphćđir hćkkađ. En hefđu lán til annarra ađila ţá ekki átt ađ hćkka ađ sama skapi? Í skýrslu rannsóknarnefndar Alţingis kom einmitt fram, ađ hlutfall lána Glitnis til Baugs af heildarútlánum jókst verulega, eftir ađ Jón Ásgeir náđi yfirhöndinni í bankanum. Af einhverjum ástćđum birti rannsóknarnefndin ekki neitt samanburđarlínurit um ţróun lána bankanna til stćrstu viđskiptahópanna. Ég gerđi hins vegar slíkt línurit eftir tölum nefndarinnar, og af ţví sést, ađ sú niđurstađa hennar er rétt, ađ Jón Ásgeir var í sérflokki um skuldasöfnun viđ bankana. Einar gengur eins og rannsóknarnefnd Alţingis fram hjá mikilvćgri spurningu: Hvernig í ósköpunum gat einn ađili safnađ skuldum upp á mörg hundruđ milljarđa króna í íslensku bönkunum? Raunar skín í tilgang Jóns Ásgeirs međ bankakaupum, ţegar hann segir um Fjárfestingarbanka atvinnulífsins (bls. 45): „Menn sáu ađ ef ţessi banki lenti inni í gömlu klíkunum yrđi lítiđ fé ađ hafa til framkvćmda fyrir ađra.“

Einar skráir af sömu stöku samviskuseminni sögu eftir Kristínu Ţorsteinsdóttur. Hún hafi veriđ kunnug norska lögfrćđingnum Evu Joly, á međan báđar bjuggu í Noregi. Ţess vegna hafi hún veriđ bođin í kvöldverđ í norska sendiráđinu međ Evu, ţegar hún kom hingađ til lands voriđ 2009 í ţví skyni ađ veita lögregluyfirvöldum ráđgjöf um rannsókn efnahagsbrota. Ţar hafi margir frammámenn lögreglunnar veriđ staddir, ţar á međal ríkislögreglustjóri og ríkissaksóknari. Umrćđur undir borđum hafi ađallega snúist um, hvernig koma mćtti Baugsmönnum í fangelsi. Kristín hafi loks veriđ spurđ um starf sitt, og ţegar hún sagđist vera í vinnu fyrir Baug, hafi veislugestir snarlega ţagnađ og hrađađ sér burt (bls. 358–359). En getur veriđ, ađ íslenskir lögreglumenn, sem voru ađ rannsaka Baugsmáliđ, hafi ekki vitađ, ađ Kristín vann fyrir Baug? Og hefđu ţeir notađ kvöldverđarbođ hjá Norđmönnum til ađ ráđa ráđum sínum? Og hefđi sendiráđ erlends ríkis veriđ réttur vettvangur umrćđna um lögreglurannsókn?

Hér er augljóslega eitthvađ málum blandiđ. Annađhvort hafa hinir norsku stjórnarerindrekar eđa íslensku lögreglumennirnir fariđ í samtölum langt út fyrir ţađ, sem eđlilegt gat talist, nema Kristínu misminni hrapallega. Ţađ er hins vegar rétt, eins og Einar nefnir og vísar um til skýrslu minnar um bankahruniđ, ađ norsk yfirvöld reyndust Íslendingum illa eftir bankahruniđ. Ţótt banki Glitnis í Noregi vćri traust eign, neitađi norski seđlabankinn ađ veita honum lausafjárfyrirgreiđslu, og skilastjórn Glitnis var neydd til ađ selja hann hópi norskra lífeyrissjóđa fyrir brot af eigin fé, og stórgrćddu kaupendur á viđskiptunum. Svipađ var ađ segja um blómlegt verđbréfafyrirtćki Glitnis í Noregi.

Trúnađarbrot?

Sumt af ţví, sem ţeir Jón Ásgeir og Einar segja í bókinni, virđist fela í sér trúnađarbrot heimildarmanna ţeirra. Einn ţeirra er Ólafur R. Grímsson forseti, sem kveđur Davíđ hafa sagt honum undir fjögur augu voriđ 2004, ađ forsvarsmenn Baugs ćttu eftir ađ enda í fangelsi (bls. 237). Reglulegir fundir ţeirra Ólafs og Davíđs, forseta og forsćtisráđherra, voru bundnir ströngum trúnađi, og hefur Davíđ aldrei sagt mér neitt um ţađ, sem ţeim fór í milli. Mér datt ţess vegna ekki í hug ađ leita til hans um ţetta. Annar heimildarmađur ţeirra Einars er Jóhann R. Benediktsson, sem var um skeiđ sýslumađur á Keflavíkurflugvelli. Hann segir Harald Johannessen ríkislögreglustjóra hafa tilkynnt Davíđ ađ sér viđstöddum í forsćtisráđherrabústađnum á Ţingvöllum snemma sumars 2002, ađ nú ćtti ađ láta til skarar skríđa gegn Baugi (bls. 173). Davíđ hafi fyrst viđ og „sussađ“ á Harald. Ég spurđi Davíđ um ţetta, og tók hann ţví víđs fjarri. Ţetta vćri fullkominn uppspuni. Hófiđ á Ţingvöllum var haldiđ til ađ ţakka lögreglunni fyrir hennar ţátt í ađ vernda forseta Kína, sem kom viđ nokkurt andóf í opinbera heimsókn til Íslands í júní 2002. Var samkvćmiđ fjörugt og fjölmennt og hentađi lítt il launmála.

Sýslumađurinn á Keflavíkurflugvelli kemur viđ sögu á öđrum stađ í bókinni. Segist Jóhann hafa fengiđ beiđni um ţađ frá efnahagsbrotadeild lögreglunnar, eftir ađ gerđ var húsleit hjá Baugi 28. ágúst 2002, ađ fćra Jón Ásgeir, sem vćntanlegur var međ flugi frá Lundúnum daginn eftir, til yfirheyrslu. Hafi hann neitađ ađ verđa viđ ţeirri beiđni, og einn „samstarfsmađur“ sinn hafi látiđ Jón Ásgeir vita af fyrirćtlun efnahagsbrotadeildarinnar (bls. 66). Eftir ađ Jón Ásgeir fékk ţessar upplýsingar, brá hann á ţađ ráđ ađ afpanta ekki flugmiđa sinn, en leigja einkaţotu, sem lenti á Reykjavíkurflugvelli, og ţađan hélt hann ađ eigin frumkvćđi í yfirheyrslu hjá lögreglunni. Ţađ blasir viđ, hver „samstarfsmađurinn“ var. En Jóhann skýrir líka frá ţví ađ sögn Einars, ađ fréttamenn Sjónvarpsins hafi haft samband viđ sig og beđiđ leyfis til ađ mynda, ţegar Jón Ásgeir yrđi gómađur viđ heimkomuna. Sé ţetta rétt, ţá hefur ţetta veriđ brot lögreglunnar á trúnađi og mjög ámćlisvert af hennar hálfu. Hitt er annađ mál, hvort embćttismanni eins og Jóhanni hafi veriđ stćtt á ađ neita beiđni efnahagsbrotadeildarinnar.

Vinnubrögđ í efnahagsbrotamálum

Jón Ásgeir á auđvitađ heimtingu á réttlátri málsmeđferđ eins og allir ađrir borgarar. Ég staldra viđ eina sögu bókarinnar. Guđjón Steinar Marteinsson hérađsdómari á ađ hafa hringt í Ólaf Ţór Hauksson, sérstakan saksóknara, áđur en svokallađ Aurum-mál gegn Jóni Ásgeiri var tekiđ fyrir og skýrt honum frá ţví, ađ međdómari yrđi Sverrir Ólafsson, sem vćri bróđir Ólafs Ólafssonar fjármálamanns (ţótt Ólafur vćri raunar hvergi viđriđinn Aurum-máliđ). En eftir ađ Jón Ásgeir var sýknađur, kvađst sérstakur saksóknari ekki hafa vitađ um tengsl Sverris og Ólafs. Sverrir reiddist ţessu og lét frá sér fara óheppileg ummćli um saksóknarann, svo ađ sýknudómurinn var ógiltur í Hćstarétti, en eftir ađra međferđ málsins var aftur sýknađ í ţví (bls. 374–375). Stendur hér orđ gegn orđi, og er óneitanlega vandséđ, hvađ dómaranum ćtti ađ ganga til međ ţví ađ segja ósatt um samtal sitt viđ saksóknarann. Hér ţarf Ólafur Ţór ađ gera hreint fyrir sínum dyrum.

Setjum svo rökrćđunnar vegna, ađ Jón Ásgeir hafi sćtt óţarflega harđri međferđ lögreglu og ákćruvalds. Ţađ vćri ţá ekkert einsdćmi. Í Bandaríkjunum ţykir saksóknurum fátt eftrsóknarverđara en taka auđmenn fasta og setja í handjárn fyrir framan suđandi sjónvarpsmyndavélar. Ţeir vita sem er, ađ ţađ er vel til vinsćlda falliđ, ţótt oft séu fórnarlömb ţeirra síđan sýknuđ, eftir ađ ţau hafa fćrt fram varnir sínar. Rudy Giuliani varđ til dćmis borgarstjóri í New York fyrir slíka framgöngu. Eftir reynslu sína í Frakklandi ráđlagđi Eva Joly sérstökum saksóknara feimnislaust ađ gera íslenskum auđmönnum eins erfitt fyrir og hćgt vćri um ađ verja sig, til dćmis međ ţví ađ kyrrsetja eignir ţeirra, afla nýrra og óvćntra gagna međ húsrannsóknum hjá ţeim og niđurlćgja ţá fyrir framan alţjóđ. Mér finnst ţetta ekki til fyrirmyndar, en hér skiptir höfuđmáli, ađ ţađ ţarf engan Davíđ til ađ skýra slíka tilhneigingu lögreglumanna.         

Afskipti Jóns Ásgeirs af fjölmiđlum

Menn skynja heiminn á ólíka vegu. Ég efast ekki um, ađ Jón Ásgeir hafi taliđ sig ofsóttan. Sannfćring hans um sök Davíđs í ţví efni virđist vera eins bjargföst og Jóns ţumlungs forđum um galdra ţeirra Jóns Jónssonar og tveggja barna hans. Ţađ er eins og Jón Ásgeir geti ekki horfst í augu viđ ţá stađreynd, ađ kvennamál ţeirra feđga höfđu aflađ ţeim skćđra andstćđinga, sem lögđu nótt viđ dag í baráttunni viđ ţá og töldu sig hafa engu ađ tapa. Eftir húsleitina í Baugi ţyrptust ađ Jóni Ásgeiri eiturtungur, sem eygđu fjárvon međ ţví ađ hvísla óhróđri í eyru hans, en ćpa uppspuna eftir pöntun út í bć. Ţar var fyrirferđarmestur Gunnar Smári Egilsson blađamađur, sem átti ađ baki langa ţrotasögu. Gerđist hann eins konar áróđursstjóri Jóns Ásgeirs, sem keypti upp nćr alla íslensku einkamiđlana, sjónvarpsstöđ, dagblöđ og tímarit. Brátt varđ Ísland of lítiđ líka fyrir Gunnar Smára, og voriđ 2006 hófu ţeir Jón Ásgeir útgáfu dansks auglýsingablađs, Nyhedsavisen. Ég hef orđiđ ţess áţreifanlega var, ađ ţađ fyrirtćki hleypti illu blóđi í ráđamenn í dönsku viđskiptalífi og jók tortryggni í garđ íslensku bankanna, enda gaf Danske Bank út skýrslu skömmu seinna um, ađ ţeir vćru sennilega ekki sjálfbćrir. Sleit bankinn öllum viđskiptatengslum viđ íslensku bankana og tók stöđur gegn ţeim á alţjóđlegum mörkuđum. Einar hefđi haft gott af ţví ađ lesa bók eftir tvo danska blađamenn um ţetta ćvintýri, sem Jón Ásgeir tapađi ađ minnsta kosti sjö milljörđum króna á, Alt gĺr efter planen. Sýndi jón Ásgeir ţar ótrúlegt dómgreindarleysi. Menn, sem afhenda Gunnari Smára ávísanahefti, eiga skiliđ ađ tapa fé.

Jón Ásgeir sagđi mér sjálfur, ađ viđskiptasjónarmiđ ein hefđu ráđiđ ţví, ađ hann keypti upp nćr alla íslensku einkamiđlana. Hann hefđi veriđ ađ lćkka auglýsingakostnađ hjá sér, og ţessir fjölmiđlar hefđu boriđ sig. Ég hristi höfuđiđ og brosti. Í bókinni heldur Einar ţví blákalt fram, ađ Jón Ásgeir hafi aldrei skipt sér af ritstjórn fjölmiđla sinna. Ţađ er ekki rétt. Auđvitađ ţurfti hann sjaldnast ađ beita hörđu, ţví ađ flestir starfsmenn vissu vel, hver eigandinn vćri og hvađ vćri honum ţóknanlegt. Eitt fyrsta dćmiđ um afskipti var raunar, áđur en hann keypti upp fjölmiđlana. Ţá hafđi gljátímaritiđ Séđ og heyrt birt myndir af snekkju, sem Jón Gerald hafđi rekiđ fyrir feđgana á Florida. Var heftiđ međ myndunum snarlega tekiđ úr sölu í öllum verslunum Baugs, en ţađ olli útgefandanum verulegum búsifjum. Til er talsvert af tölvuskeytum, sem Jón Ásgeir sendi stjórnendum fjölmiđla sinna til ađ kvarta undan skrifum einstakra starfsmanna, og voru ţeir sumir reknir. En hvert áttu ţeir ađ fara? Ríkisútvarpiđ og Morgunblađiđ voru einu alvöru fjölmiđlarnir auk Baugsmiđlanna. Segja má, ađ ástandiđ á fjölmiđlamarkađnum íslenska hafi veriđ eins og ţađ er nú á samfélagsmiđlum í Bandaríkjunum, ţar sem örfáir menn ráđa öllum flutningi frétta og gagna. Jón Ásgeir sýndi afl sitt, ţegar hann fékk forseta Íslands sumariđ 2004 til ađ synja samţykkis fjölmiđlafrumvarpi, ţar sem gert var ráđ fyrir hömlum viđ einokun. Var ţađ í fyrsta sinn í sögunni, ađ forseti gekk gegn ákvörđun Alţingis, en besti vinur Ólafs R. Grímssonar og kosningastjóri í forsetakjöri, Sigurđur G. Guđjónsson, var sjónvarpsstjóri Jóns Ásgeirs, og dóttir hans starfađi hjá Baugi. Mér er ljóst, ađ bók Einars er varnarrit fyrir Jón Ásgeir, og er ekkert ađ ţví, en var ekki óţarfi ađ afneita alkunnum stađreyndum? 

Afskipti Jóns Ásgeirs af flokkum

Tangarhaldi Jóns Ásgeirs á íslenskum fjölmiđlum má líkja viđ ţađ, ef Jón ţumlungur hefđi fengiđ ađ stjórna einu prentsmiđju landsins á sautjándu öld. Ef til vill skiptir ekki öllu máli, ađ Jón Ásgeir lét reka nokkra fréttamenn, af ţví ađ honum líkuđu ekki fréttir ţeirra. Ţetta gera allir eigendur blađa. En fyrir tvennar kosningar var fjölmiđlaveldi hans beitt gegn Sjálfstćđisflokknum međ markvissum lekum. Í fyrra sinn var ţađ í ađdraganda kosninganna 2003. Ţá birti Fréttablađiđ stóra frétt á forsíđu, sem sótt var í fundargerđir stjórnar Baugs, og átti hún ađ vera Davíđ Oddssyni óhagstćđ. Hann hefđi vitađ meira um deilur Jóns Geralds Sullenbergers viđ Jón Ásgeir en hann hefđi sagst vita. Stjórnarmenn undu ađ vonum ţessum leka illa, og sögđu tveir ţeirra sig úr stjórninni. Jón Ásgeir birti yfirlýsingu um ţađ, ađ lekinn vćri ekki frá sér kominn. Áróđursstjóri hans, Gunnar Smári Egilsson, sagđist geta stađfest ţetta. Reynir Traustason skrifađi fréttina upp úr fundargerđunum. En í bók Reynis, Afhjúpun, sem kom út 2014 og Einar styđst sums stađar viđ í bók sinni, kemur fram (bls. 97), ađ ţessi yfirlýsing Jóns Ásgeirs hafi veriđ ósönn. Lekinn var frá honum kominn, eins og lá raunar í augum uppi. Af hverju lét Einar ţess ekki getiđ?

Fyrir kosningarnar 2009 birti sjónvarpsstöđ Jóns Ásgeirs frétt um ţađ, ađ Sjálfstćđisflokkurinn hefđi fengiđ 30 milljónir króna í styrk frá FL-Group. Ţessi uppljóstrun mćltist illa fyrir, enda var greiđslan há. Flýttu allir flokkar sér ađ upplýsa, hvađ ţeir hefđu ţegiđ í styrki frá fyrirtćkjum áriđ 2006, áđur en takmarkanir voru settar á slíkar upphćđir. Sjálfstćđisflokkurinn sagđist hafa fengiđ 81 milljón í framlögum yfir milljón. Samfylkingin sagđist hafa fengiđ 36 milljónir í framlög yfir 500 ţúsundum. Međ ţessa vitneskju fóru kjósendur inn í kjörklefann og refsuđu Sjálfstćđisflokknum. En í skýrslu Ríkisendurskođunar frá ţví í janúar 2010 kemur fram, ađ Sjálfstćđisflokkurinn fékk samtals 104 milljónir í framlög frá fyrirtćkjum áriđ 2006, og er sú tala í góđu samrćmi viđ fyrri upplýsingar, ţví ađ munurinn felst í framlögum lćgri en milljón. Samfylkingin fékk hins vegar hvorki meira né minna en 102 milljónir í framlög frá fyrirtćkjum ţetta ár, og hefur aldrei fengist nein skýring á hinu hróplega misrćmi á milli 36 og 102 milljóna. Hver skyldi síđan hafa lekiđ ţessari frétt í sjónvarpsstöđ Jóns Ásgeirs? Svariđ er augljóst, ekki síst ţegar bók Einars er lesin (bls. 272). Skýrsla Ríkisendurskođunar sýnir líka, ađ Baugur og skyld fyrirtćki lögđu ekki jafnt til flokkanna, ţótt Einar hafi eftir Jóni Ásgeiri, ađ sú hafi veriđ stefnan. Framlög til Samfylkingar og Framsóknarflokks voru verulegar, en til Sjálfstćđisflokksins óverulegar. Til dćmis lagđi Baugur fram 5 milljónir til Samfylkingarinnar 2006, FL Group 8 milljónir og fjölmiđlafyrirtćki Jóns Ásgeirs, Dagsbrún, 5 milljónir, samtals 18 milljónir. Einar nefnir ţetta ekki. En eins og Hallgrímur Helgason rithöfundur sagđi í viđtali viđ DV 21. ágúst 2009: „Fyrir um ţađ bil ári hitti ég háttsettan Baugsmann sem gumađi af ţví ađ hann gćti notađ sína miđla eins og hann vildi. Ţetta var sorgleg uppgötvun og ég hugsađi međ mér: Fjandinn hafi ţađ, Davíđ Oddsson hafđi rétt fyrir sér. Ţetta voru og eru Baugsmiđlar.“ Auđvitađ getur Einar ţess ekki.   

Kaupin á Glitni

Jón Ásgeir reifar enn ţá fráleitu samsćriskenningu, ađ helsta áhugamál Davíđs Oddssonar í bankahruninu hafi veriđ ađ svipta sig eignum. En hin alţjóđlega lausafjárkreppa, sem hófst haustiđ 2007 og náđi hámarki ári síđar, átti sér tvćr meginorsakir. Í fyrsta lagi höfđu seđlabankar skapađ peningaţenslu árin á undan međ of lágum vöxtum og allt of ríflegum heimildum til húsnćđislána. Í öđru lagi hafđi ný fjármálatćkni, sem átti ađ auđvelda mat á útlánaáhćttu, haft ţveröfugar afleiđingar. Ţegar fjármálastofnunum varđ ţetta ljóst, kipptu ţćr ađ sér höndum. Afleiđingin varđ alţjóđleg lausafjárţurrđ. Íslendingar fengu hvergi lán erlendis. Seđlabankinn gat prentađ krónur til ađ bćta úr lausafjárţurrđ, en hann gat ekki prentađ dali, pund eđa evrur. Tilraunir hans til ađ gera gjaldeyrisskiptasamninga var alls stađar hafnađ. Einn ađstođarseđlabankastjóri Englandsbanka sagđi mér, ađ ein ástćđan vćri, ađ bankamönnum hefđi ekki litist á stćrstu viđskiptavini íslensku bankanna, sérstaklega Jón Ásgeir. Ég held ţó, ađ ţađ hafi ekki ráđiđ neinum úrslitum, heldur hitt, ađ međ innlánasöfnun sinni á evrópska efnahagssvćđinu ollu íslensku bankarnir uppnámi á fjármálamörkuđum.

Ţegar fyrsti bankinn til ađ biđja Seđlabankann um neyđarlán reyndist vera Glitnir, brá ríkisstjórnin ađ tillögu Seđlabankans á ţađ ráđ ađ leggja bankanum frekar til hlutafé og fćra eignir núverandi hluthafa niđur. Gylfi Magnússon prófessor sagđi opinberlega, ađ ţetta vćri „eftir bókinni“, og ţađ er rétt. Ţetta var til dćmis gert í lausafjárkreppu í Svíţjóđ 1992. Jón Ásgeir var ţá í nánum tengslum viđ Björgvin G. Sigurđsson bankamálaráđherra og spyr í bók ţeirra Einars (bls. 294): „Hugsa sér, bankamálaráđherrann var ekki einu sinni látinn vita af ţví ađ ţjóđnýta ćtti einn af stćrstu bönkum landsins. Er ţetta eitthvađ annađ en valdarán?“ Ég er sammála Jóni Ásgeiri um, ađ ţetta var óeđlilegt. En í skýrslu minni um bankahruniđ er frásögn, sem ţeir Davíđ, Geir Haarde og Árni Mathiesen vottuđu allir. Davíđ spurđi, hvort ćtti ađ halda Björgvini utan viđ ákvörđuna. Hann sagđist vilja heyra ţađ af munni Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur sjálfrar. Hún stađfesti ţađ beint viđ Davíđ, ţegar Geir hringdi til hennar úr skrifstofu Árna. Ég held, ađ ţetta hafi veriđ alvarlegasta brotiđ á stjórnsýslureglum í bankahruninu, og á ţví bar Ingibjörg Sólrún fulla og óskipta ábyrgđ, en rannsóknarnefnd Alţingis gerđi samt ekkert úr ţessu. Auđvitađ átti bankamálaráđherrann ađ koma ađ kaupum ríkisins á banka. Ég er hissa á Einari og Jóni Ásgeir ađ sleppa ţessu. 

Einar endurtekur líka gamla og tilhćfulausa slúđursögu um samskipti Tryggva Ţórs Herbertssonar og Davíđs. Ţegar kaupin á Glitni voru til umrćđu, komu starfsmenn Seđlabankans ađ Tryggva Ţór í salerni Seđlabankahússins ađ tala lágum hljóđum í síma viđ Jón Ásgeir og skýra honum frá ţróun mála. Davíđ reiddist og sagđi Tryggva, ađ hann kćmi ekki aftur inn í ţetta hús, ef hann héldi uppteknum hćtti. Ég spurđi Tryggva Ţór eitt sinn, hvort ţađ vćri rétt, ađ hann hefđi veriđ í símasambandi viđ Jón Ásgeir viđ ţetta tćkifćri, og umlađi eitthvađ í honum, sem ég skildi sem viđurkenningu. Davíđ sagđi Tryggva Ţór ekki, ađ hann fengi ekki ađ koma aftur til Íslands, enda hafđi hann auđvitađ ekkert vald til ađ banna ţađ.  

Orsakir bankahrunsins

Bankahruniđ var vitanlega ekki Jóni Ásgeiri ađ kenna, en hóflaus skuldasöfnun hans árin á undan bćtti ekki um. Ţađ er hins vegar alveg rétt, sem hann leggur áherslu á, ađ á móti skuldunum stóđu oft góđar eignir, sérstaklega í Bretlandi. Ţeir Ásgeir Jónsson og Hersir Sigurgeirsson leiđa sterk rök ađ ţví í hinni ágćtu bók sinni um bankahruniđ, ađ eignasöfn íslensku bankanna hafi hvorki veriđ betri né verri ađ gćđum en eignasöfn banka víđast annars stađar. Menn fá skakka mynd af ţessum eignasöfnum međ ţví ađ einblína á brunaútsölurnar strax eftir hrun. Ţar sem uppgjör fóru fram á skaplegan hátt, til dćmis á Heritable Bank og KSF í Bretlandi, reyndust bankarnir eiga vel fyrir skuldum ólíkt sumum öđrum bönkum, sem ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins bjargađi, til dćmis RBS, Royal Bank of Scotland. Hefđu RBS í Skotlandi, UBS í Sviss og Danske Bank í Danmörku ekki fengiđ ţá lausafjárfyrirgreiđslu, sem Íslendingum var neitađ um, ţá hefđu ţeir falliđ.

Bankahruniđ varđ ekki vegna Glitniskaupanna, heldur vegna ţess ađ innlánasöfnun íslensku bankanna á evrópska efnahagssvćđinu hafđi mćlst illa fyrir, jafnframt ţví sem ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins ákvađ ađ bjarga öllum öđrum bönkum en ţeim, sem voru í eigu Íslendinga. Hún hleypti ţannig af stađ atburđarás, sem lauk međ falli ţeirra allra ţriggja. Skýringin á ákvörđun ţeirra Gordons Browns forsćtisráđherra og Alistairs Darlings fjármálaráđherra er nćrtćk: Ţeir vildu sýna skoskum kjósendum sínum, ađ sjálfstćđi vćri hćttulegt, enda var dćmiđ af íslensku bönkunum óspart notađ fyrir ţjóđaratkvćđagreiđsluna um sjálfstćđi í Skotlandi 2014.

Saga um ofmetnađ

Jón Ásgeir viđurkennir í bókinni, ađ hann og ađrir útrásarvíkingar hafi fariđ of geyst. Mér finnst saga hans ekki vera píslarsaga og ţví síđur helgisaga, heldur um ofmetnađ, sem Grikkir kölluđu hybris. Ţessi geđslegi og prúđi mađur kunni ekki ađ setja sér mörk. Hann fór fram úr sjálfum sér. Hann blindađist af velgengni sinni. Ţegar hann kvartar undan ofsóknum gegn sér, er rétt ađ hafa í huga, ađ hann var um skeiđ einn auđugasti mađur Íslands. Fórnarlömb ţeysa venjulega ekki um í einkaţotum og lystisnekkjum. Og Jón Ásgeir hefur haft efni á ađ ráđa sér bestu lögfrćđinga og skrásetjara, sem völ er á. Einar leysir verkefni sitt af prýđi, ţótt hann vinni ţađ sér til hćgđarauka ađ taka alloft upp beina kafla úr ritum annarra. Hann leynir ţví ekki heldur, ađ ţetta er rćđa verjanda (eđa eftir atvikum ákćranda) og ekki ígrundađur dómur, ţar sem reynt er ađ komast ađ rökstuddri niđurstöđu međ ţví ađ skođa öll málsgögn.  

(Ritdómur í Morgunblađinu 4. febrúar 2021. Neđri ljósmynd: Valdimar/Visir.) 


Hvađ er nýfrjálshyggja?

Í Morgunblađinu 27. janúar 2021 kennir Ólafur Sigurđsson, fyrrverandi fréttamađur, nýfrjálshyggju um flest ţađ, sem aflaga hefur fariđ í heiminum síđustu fimmtíu árin og ber fyrir ţví tvo kunna vinstri menn bandaríska, Joseph Stiglitz hagfrćđing og Robert Kuttner fréttamann. En hvađ er nýfrjálshyggja? Flestir geta veriđ sammála um, ađ hún sé sú skođun, sem Friedrich von Hayek og Milton Friedman efldu ađ rökum og Margrét Thatcher og Ronald Reagan framkvćmdu upp úr 1975, ađ ríkiđ hefđi vaxiđ um of og ţrengt ađ frelsi og svigrúmi einstaklinganna. Mál vćri ađ flytja verkefni frá skriffinnum til frumkvöđla og lćkka skatta.

Ţađ studdi nýfrjálshyggjuna, ađ ríkisafskiptastefnan, sem fylgt hafđi veriđ frá stríđslokum, hafđi gefist illa, en samkvćmt henni átti ađ tryggja fulla atvinnu međ peningaţenslu. Ţetta reyndist ekki gerlegt til langs tíma litiđ. Afleiđingin hafđi orđiđ verđbólga međ atvinnuleysi, ekki án ţess. Ţau Thatcher og Reagan náđi góđum árangri, og leiđtogar annarra ţjóđa tóku upp stefnu ţeirra, ekki síst stjórnmálaforingjar í hinum nýfrjálsu ríkjum, sem kommúnistar höfđu stjórnađ í Miđ- og Austur-Evrópu, Mart Laar, Václav Klaus og Leszek Balcerowicz. Undir forystu ţeirra breyttust hagkerfi ţessara ríkja undrafljótt og án blóđsúthellinga úr kommúnisma í kapítalisma, og ţjóđir landanna tóku ađ lifa eđlilegu lífi. Ţetta er eitt ţögulla afreka mannkynssögunnar.

Frá hruni kommúnismans 1991 hefur veriđ ótrúlegt framfaraskeiđ á Vesturlöndum, eins og  Matt Ridley og Johan Norberg rekja í bókum, sem komiđ hafa út á íslensku. Meginskýringin er auđsć: aukin alţjóđaviđskipti, sem gera mönnum kleift ađ nýta sér kosti hinnar alţjóđlegu verkaskiptingar. Mörg hundruđ milljón manna í Kína, Indlandi og öđrum suđrćnum löndum hafa ţrammađ á sjömílnaskóm úr fátćkt í bjargálnir, og á Vesturlöndum hafa almenn lífskjör batnađ verulega í öllum tekjuhópum, ţótt vitanlega hafi teygst á tekjukvarđanum upp á viđ, enda gerist ţađ fyrirsjáanlega viđ aukiđ svigrúm einstaklinganna. Hinir ríku hafa orđiđ ríkari, og hinir fátćku hafa orđiđ ríkari.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 30. janúar 2021.)


Orđaskipti um skotárásir

Björn Ingi Hrafnsson skrifađi á Facebook:

Örsaga úr hversdeginum #107: Međ skotárásum á starfsstöđvar stjórnmálaflokka og bifreiđ borgarstjóra og fjölskyldu hans er endanlega ljóst ađ viđ verđum öll ađ staldra nú viđ og taka okkur taki í opinberri umrćđu og ţví hvernig viđ tölum um hvert annađ. Ţetta mun annars enda međ ósköpum. Viđbjóđurinn sem vellur um skólpleiđslur kommentakerfanna, hrakyrđin og hótanirnar eru daglegt brauđ. Viđ höfum séđ í Bandaríkjunum hvernig fer ţegar öfgafólk stendur upp frá lyklaborđinu og lćtur verkin tala. Sem opinber persóna til margra ára, ţekki ég vel hvernig ţađ er í lenda í ţessari hakkavél. Ađ fá nafnlausar hótanir og níđpósta. Lesa ógeđsleg ummćli frá einhverju fólki sem ţekkir mann ekki neitt og veit ekkert hvađ ţađ er ađ tala um. Íslenskir stjórnmálamenn hafa mátt ţola ţetta, jafnvel umsátur um heimili sín án ţess ađ nokkuđ vćri ađhafst. Ekkert okkar á ađ sćtta sig viđ ţetta og viđ eigum ekki ađ umbera ţetta sem samfélag. Hingađ og ekki lengra.

Ég er auđvitađ sammála honum, en skrifađi athugasemd:

Ţetta er ekkert nýtt. Menn fá nafnlaus níđ- og hótunarbréf, og skotiđ er í rúđur hjá ţeim og jafnvel veist ađ ţeim á almannafćri. Ţađ, sem er nýtt, er ađ hlaupa međ ţetta í fjölmiđla, en á ţví nćrast ofbeldisseggirnir. Ţađ á í kyrrţey ađ kippa ţeim úr umferđ.

Ţá skrifađi Egill Helgason:

Ţetta er nú skrítiđ og svo eru einhverjir furđufuglar ađ lćka ţetta – ađ eigi ađ ţegja um ţađ ef skotiđ er úr byssum á skrifstofur stjórnmálaflokka eđa bifreiđar stjórnmálamanna? En ef skotiđ er á heimili ţeirra - má ţá segja frá ţví?

Ég svarađi:

Ţađ er dálítiđ einkennilegt ađ sjá umrćđustjóra Ríkisútvarpsins, sem kostađ er af almannafé og menn geta ekki sagt upp áskrift ađ, afgreiđa hér venjulegt fólk, kjósendur og skattgreiđendur, sem furđufugla. Hjá BBC í Bretlandi gilda strangar reglur um, hvađ umrćđustjórar á vegum ţess mega segja opinberlega. Menn eiga ekki ađ geta dregiđ óhlutdrćgni ţeirra í efa. Tvö dćmi um hlutdrćgnina í Sífri Egils: 1) Ţeir tveir hagfrćđingar íslenskir, sem hafa hlotiđ alţjóđlega viđurkenningu, Ragnar Árnason og Ţráinn Eggertsson, eru aldrei bođnir í ţáttinn, en ţar er hins vegar Ţorvaldur Gylfason (jađarmađur, fékk 2,45% í kosningum) fastagestur, en hann lćtur m. a. ađ ţví liggja, ađ ţeir Nixon og Bush hafi ráđiđ Kennedy bana og ađ Bandaríkjamenn hafi sjálfir sprengt upp einn turninn í New York í september 2001. 2) Náungi, sem var slíkur ađdáandi Elvis Presleys, ađ hann tók upp nafn hans, fullur heiftar í garđ Kaupţings, af ţví ađ hann var rekinn frá Singer & Friedlander í Lundúnum, var látinn bölsótast yfir Ármanni Ţorvaldssyni í einum ţćttinum, en Ármann hefur aldrei fengiđ tćkifćri til ađ svara fyrir sig. Hverjir eru furđufuglarnir?

Sverrir Herbertsson, sem ég ţekki nú raunar ekki, gerđi líka réttmćta athugasemd:

Er ekki veriđ ađ meina ađ ofbeldiseggirnir nćrist á athyglinni sem ţeir fá í fjölmiđlum.

Ég svarađi honum líka:

Jú, nákvćmlega. Lögreglan hefur alltaf ráđlagt mönnum, sem fyrir ţessu verđa (og ég er einn ţeirra, međal annars skotför í glugga), ađ hafa ekki hátt um ţađ. Ástćđan til ţess, ađ ég segi ţetta núna og fer ţannig ekki eftir ţessum ráđleggingum, er, ađ ég er alls ekki lengur opinber persóna, heldur ađeins meinlaus grúskari á Ţjóđarbókhlöđunni. En athyglin er ţađ súrefni, sem ţessir ofbeldisseggir nćrast á.


Rakhnífur Occams

Ţegar ég stundađi forđum heimspekinám, var okkur kennt um „rakhníf Occams“. Vilhjálmur af Occam var enskur munkur af reglu heilags Frans frá Assisi, og var hann uppi frá 1285 til 1349. Rakhnífur Occams merkir ţá reglu, ađ jafnan beri ađ velja einföldustu skýringuna, sem völ sé á. Ţessi regla er oftast orđuđ svo á latínu: „Entia non sunt multiplicanda prćter necessitatem.“ Ţađ er á íslensku: „Eigi ber ađ fjölga einingum umfram ţađ, sem nauđsynlegt getur talist.“ Ţađ er annađ mál, ađ ţessa reglu er hvergi ađ finna í ţeim ritum Vilhjálms, sem kunn eru. Ţar segir ţó á einum stađ: „Pluralitas non est ponenda sine necessitate.“ Ţađ er á íslensku: Ekki ber ađ nota fleira en nauđsynlegt er. Sjá Quodlibeta (um 1324), 5. kafla, 1. spurningu, 2. grein.

Mér datt rakhnífur Occams í hug, ţegar ég horfđi á viđtal Helga Seljans fréttamanns viđ Jón Ásgeir Jóhannesson, fyrrverandi eiganda Baugs, í „Kveik“ fimmtudagskvöldiđ 21. janúar 2021. Ţar rakti Jón Ásgeir upphaf Baugsmálsins svonefnda, sem hófst sumariđ 2002, til Davíđs Oddssonar forsćtisráđherra, sem hefđi sigađ lögreglunni á sig. En er einfaldasta skýringin á upphafi málsins ekki sú, sem liggur fyrir? Hún er, ađ gamall viđskiptafélagi Jóns Ásgeirs, Jón Gerald Sullenberger, kćrđi hann ţá um sumariđ fyrir lögreglu. Kvađ hann Jón Ásgeir hafa tekiđ ţátt í ţví međ sér ađ gera ólöglegt skjal. Ađrir kunna ađ hafa haft skođanir á Jóni Ásgeiri og umsvifum hans, til dćmis forsćtisráđherra, og jafnvel látiđ ţćr í ljós í einkasamtölum. En ţarf ađ blanda ţeim í máliđ, svo einföld og augljós skýring sem til er á upphafi ţess? Eins og kom fram í dómsúrskurđum, bar Jón Gerald ţungan hug til Jóns Ásgeirs og ţurfti ţví enga hvatningu til kćrunnar, og eftir mikiđ ţóf urđu lyktir ţćr, ađ báđir voru ţeir nafnar sakfelldir fyrir gerđ skjalsins og dćmdir í ţriggja mánađa skilorđsbundiđ fangelsi.

Hér hefđi fréttamađurinn mátt nota rakhníf Occams.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 23. janúar 2021.)


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband