FŠrsluflokkur: Stjˇrnmßl og samfÚlag

StjˇrnarskrßrhagfrŠ­i

24.1 BuchananFur­u sŠtir, a­ Ý ÷llum umrŠ­unum um lř­veldisstjˇrnarskrßna, sem sam■ykkt var me­ 98% atkvŠ­a Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu 1944, hefur ekkert veri­ minnst ß eina grein hagfrŠ­innar, stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i (constitutional economics), sem spratt upp ˙r rannsˇknum James M. Buchanans og annarra hagfrŠ­inga ß almannavali Ý samanbur­i vi­ einkaval. Er meira a­ segja haldi­ ˙tiásÚrst÷ku tÝmariti um stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i. Buchanan fÚkk Nˇbelsver­launin Ý hagfrŠ­i 1986 fyrir rannsˇknir sÝnar ß almannavali.

Einkaval er, ■egar ma­ur fer ˙t Ý kj÷rb˙­ og kaupir sÚr osthleif. Almannaval er, ■egar ma­ur fer inn Ý kj÷rklefa og krossar vi­ einhvern kost af nokkrum, til dŠmis stjˇrnmßlaflokk til a­ fara me­ l÷ggjafarvaldi­ nŠstu fj÷gur ßrin. Sß augljˇsi munur er ß einkavali og almannavali, a­ engin nau­ung kemur vi­ s÷gu Ý einkavali. Ma­urinn kaupir sÚr ekki osthleif, nema hann vilji. Hann velur a­eins fyrir sjßlfan sig. En Ý almannavali eru alltaf sumir a­ velja fyrir alla. Einhverjir ver­a undir Ý atkvŠ­agrei­slunni.

StjˇrnarskrßrhagfrŠ­in leitar lei­a til a­ lßgmarka nau­ung Ý stjˇrnmßlum. Einfaldast vŠri au­vita­ a­ krefjast einrˇma sam■ykkis vi­ ÷llum stjˇrnlagabreytingum, en allir sjß, a­ ■a­ er ekki framkvŠmanlegt (■ˇtt ═slendingar hafi fari­ břsna nŠrri ■vÝ Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 1944). Buchanan og lŠrisveinar hans telja ■vÝ, a­ binda ■urfi Ý stjˇrnl÷g řmis ßkvŠ­i til verndar minni hlutum.

Til vi­bˇtar vi­ hef­bundin mannrÚttindaßkvŠ­i ■urfi a­ koma reglur, sem torveldi meiri hluta a­ sam■ykkja ■ungar ßl÷gur ß minni hluta, til dŠmis skatta, sem a­eins fßir bera, e­a skuldas÷fnun, sem varpa­ er ß komandi kynslˇ­ir, e­a ver­bˇlgu, sem er ekkert anna­ en dulb˙inn skattur ß notendur peninga. Takmarka ■urfi skattlagningar- og se­laprentunarvald rÝkisins Ý beinu framhaldi af ■eim h÷mlum, sem ■egar eru reistar vi­ afskiptum ■ess af sko­anamyndun og me­fer­ einkaeigna.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. oktˇber 2020. Myndin er af James M. Buchanan.)


Veggjakrot e­a valdh÷mlur?

FyrirsögnŮegar ß nÝunda ßratug sÝ­ustu aldar var einu sinni sem oftar rŠtt af miklum mˇ­i ß Al■ingi um, hva­ gera mŠtti fyrir ■jˇ­ina, halla­i Geir Gunnarsson, ■ingma­ur Al■ř­ubandalagsins, sÚr a­ sessunaut sÝnum og sag­i Ý lßgum hljˇ­um: „Er ekki lÝka rÚtt a­ bi­ja um sÚrstaka ve­urstofu, sem spßir a­eins gˇ­u ve­ri?“ Ůetta atvik rifja­ist upp fyrir mÚr, ■egar Úg sß Ý mi­borginni sˇ­alegt veggjakrot eftir ßkafafˇlk, sem hafna vill lř­veldisstjˇrnarskrßnni frß 1944.

Lř­veldisstjˇrnarskrßin var eins og l÷g gera rß­ fyrir samin af Al■ingi, en borin undir ■jˇ­ina Ý atkvŠ­agrei­slu hinn 23. maÝ 1944. Kj÷rsˇkn var 98%, og greiddu 98,3% atkvŠ­i me­ stjˇrnarskrßnni, en h˙n ßtti uppruna sinn Ý stjˇrnarskrß ■eirri, sem Kristjßn IX. fŠr­i ═slendingum ß ■˙sund ßra afmŠli ═slandsbygg­ar 1874. S˙ stjˇrnarskrß var ein hin frjßlslegasta Ý Nor­urßlfunni, enda Nor­url÷nd ■ß sem n˙ a­ m÷rgu leyti til fyrirmyndar um stjˇrnarfar. Stendur rÚttarrÝki­ ˇvÝ­a traustari fˇtum. Til samanbur­ar mß nefna, a­ kj÷rsˇkn var svo drŠm 2012 um uppkast veggjakrotaranna a­ stjˇrnarskrß, a­ a­eins mŠlti um ■ri­jungur atkvŠ­isbŠrra kjˇsenda me­ ■vÝ, a­ Al■ingi hef­i ■a­ til hli­sjˇnar, ef og ■egar ■a­ endursko­a­i stjˇrnarskrßna.

En til hvers eru stjˇrnarskrßr? Ůeir frŠ­imenn, sem dřpst hafa hugsa­ um ■a­ mßl, svara: Ůa­ er til a­ skilgreina, hva­a mßl ■ykja svo mikilvŠg, a­ reglum um ■au ver­i ekki breytt Ý venjulegum atkvŠ­agrei­slum. DŠmi er mßlfrelsi­. Meiri hlutinn gŠti komist Ý tÝmabundna ge­shrŠringu og vilja­ svipta ˇvinsŠlan minnihlutahˇp mßlfrelsi, en stjˇrnarskrßin bannar ■a­. Anna­ dŠmi er fri­helgi eignarrÚttarins.

Stjˇrnarskrßr eru fßor­ar, gagnor­ar og skřrar yfirlřsingar um, hvernig fara skuli me­ valdi­, svo a­ hugsanleg misnotkun ■ess bitni sem minnst ß einstaklingum. Eins og skip eru smÝ­u­ til a­ standast vond ve­ur, eru stjˇrnarskrß samdar til a­ standast misjafna valdhafa. Vi­ h÷fum ekkert a­ gera vi­ ve­urstofu, sem spßir a­eins gˇ­u ve­ri, og ■vÝ sÝ­ur h÷fum vi­ not fyrir stjˇrnarskrß, sem er ekkert anna­ en ˇskalisti um, hva­ rÝki­ eigi a­ gera fyrir borgarana, eins og veggjakrotararnir Ý mi­borginni krefjast. NŠr vŠri a­ hafa ßhyggjur af ■vÝ, hva­ rÝki­ getur gert borgurunum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. oktˇber 2020.)


Minningar um Milton

23.6 FriedmansinChinaA­ mÚr sˇttu ß d÷gunum minningar um Milton Friedman, einn virtasta hagfrŠ­ing tuttugustu aldar. ╔g hitti hann fyrst ß fundi Mont Pelerin-samtakanna, al■jˇ­asamtaka frjßlslyndra frŠ­imanna, Ý Stanford Ý KalifornÝu hausti­ 1980. ╔g sag­i honum ■ß, a­ Úg hef­i ˇsjaldan vari­ hann fyrir ßrßsum Ýslenskra vinstri manna. „Ů˙ ßtt ekki a­ verja mig,“ sag­i Friedman me­ brei­u brosi. „Ů˙ ßtt a­ verja hugsjˇnir okkar.“

NŠst hitti Úg Friedman ß ■ingi Mont Pelerin-samtakanna Ý BerlÝn 1982. Hann sag­i mÚr ■ß af fer­ sinni til KÝna sk÷mmu eftir fundinn Ý Stanford. Hann haf­i snŠtt hßdegisver­ me­ kÝnverskum rß­herra, sem kva­st vera ß lei­ til BandarÝkjanna. Hva­a rß­herra sŠi ■ar um dreifingu hrßefna? Friedman svara­i: „Ů˙ skalt fara ß hrßv÷rumarka­inn Ý SÝkagˇ.“ Rß­herrann var­ eitt spurningamerki Ý framan. Friedman reyndi a­ ˙tskřra fyrir honum, a­ ß frjßlsum marka­i sŠi rÝki­ ekki um dreifingu hrßefna. Ůau dreif­ust um hagkerfi­ Ý frjßlsum vi­skiptum. Friedman rifja­i lÝka upp fer­ sÝna til Indlands 1962. Hann kom ■ar a­, sem verkamenn voru a­ grafa skipaskur­ me­ skˇflum. Friedman spur­i: „Af hverju noti­ ■i­ ekki jar­řtur? Ůa­ vŠri miklu hagkvŠmara.“ Lei­s÷guma­ur hans svara­i: „Ů˙ skilur ■etta ekki. Ůetta skapar atvinnu.“ Friedman var ekki lengi a­ breg­ast vi­: „N˙, Úg hÚlt, a­ ■i­ vŠru­ a­ grafa skipaskur­. En ef ■i­ Štli­ a­ skapa atvinnu, af hverju noti­ ■i­ ekki matskei­ar?“

Friedman kom til ═slands ß mÝnum vegum hausti­ 1984. MatthÝas ┴. Mathiesen vi­skiptarß­herra hÚlt honum bo­ Ý Rß­herrab˙sta­num. ╔g stˇ­ vi­ hli­ Friedmans og kynnti hann fyrir gestum. Einn ■eirra var se­labankastjˇri. ╔g gat ekki stillt mig um a­ segja: „JŠja, prˇfessor Friedman. HÚr er Ýslenskur se­labankastjˇri. Hann yr­i n˙ atvinnulaus, ef kenningar y­ar yr­u framkvŠmdar.“ Friedman brosti kankvÝs og sag­i: „Nei, hann yr­i ekki atvinnulaus. Hann yr­i a­eins a­ fŠra sig Ý ar­bŠrara starf.“ Allir hlˇgu, lÝka se­labankastjˇrinn. Eitt kv÷ldi­ hÚldu Ýslenskir kaupsřslumenn og i­nj÷frar Friedman veglega veislu. Einn ■eirra spur­i Friedman: „Hver er a­ y­ar dˇmi mesta ˇgnin vi­ kapÝtalismann?“ Friedman svara­i: „Horfi­ Ý spegil. Ůa­ eru kapÝtalistarnir, sem ˇgna kapÝtalismanum. Ůeir vilja, a­ rÝki­ verji ■ß gegn samkeppni.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. oktˇber 2020.)


Gy­ingahatur og ═slendingaand˙­

Ůau Milton Friedman og Anna J. Schwartz gßfu ßri­ 1963 ˙t Peningamßlas÷gu BandarÝkjanna, A Monetary History of the United States, ■ar sem ■au l÷g­u fram nřja skřringu ß heimskreppunni miklu 1929–1933. H˙n var, a­ kreppan hef­i or­i­ vegna mistaka Ý stjˇrn peningamßla. BandarÝski se­labankinn hef­i breytt ni­ursveiflu Ý dj˙pa kreppu me­ ■vÝ a­ leyfa peningamagni Ý umfer­ a­ skreppa saman um ■ri­jung. Hann hef­i ekki gegnt ■eirri skyldu sinni a­ veita b÷nkum Ý lausafjßr■r÷ng ■rautavaralßn.

Eitt versta glappaskoti­ hef­i veri­ a­ bjarga ekki Bank of the United States Ý New York hausti­ 1930, en ■a­ hef­i valdi­ ßhlaupum ß a­ra banka og dřpka­ ni­ursveifluna. Margir hef­u haldi­ vegna nafnsins, a­ bankinn vŠri ß einhvern hßtt opinber stofnun, en svo var ekki. Bankinn var Ý eigu gy­inga, og flestir vi­skiptavinir voru gy­ingar. Ůau Friedman og Schwartz t÷ldu lÝklegt, a­ gy­ingahatur hef­i rß­i­ einhverju um, a­ bankanum var ekki bjarga­.

Hli­stŠ­ ßkv÷r­un var tekin Ý fjßrmßlakreppunni 2008 um ═sland. Breska Verkamannaflokksstjˇrnin me­ ■ß Gordon Brown og Alistair Darling Ý broddi fylkingar ßkva­ a­ bjarga ÷llum b÷nkum Ý Bretlandi ÷­rum en ■eim tveimur, sem voru Ý eigu ═slendinga, Heritable og KSF. Jafnframt loka­i stjˇrnin ˙tb˙i Landsbankans Ý Lund˙num. Ůetta olli ■vÝ, a­ Ýslenska bankakerfi­ hrundi allt, en ella var ■a­ alls ekki sjßlfgefi­.

╔g tel lÝklegt, a­ stjˇrnmßlahagsmunir hafi rß­i­ einhverju um ■essa ßkv÷r­un. Brown og Darling voru bß­ir frß Skotlandi, og ■jˇ­ernissinnar sˇttu ■ar mj÷g a­ Verkamannaflokknum. Ůeir h÷f­u ■vÝ rÝka hagsmuni af ■vÝ a­ sřna skoskum kjˇsendum, a­ sjßlfstŠ­i smß■jˇ­ar gŠti veri­ varasamt. Skoska bankakerfi­ var tˇlff÷ld landsframlei­sla Skotlands og hef­i hruni­, hef­i Englandsbanki ekki veitt skoskum b÷nkum ■au ■rautavaralßn, sem hann neita­i Heritable og KSF um.á

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. oktˇber 2020.)


Ljˇni­ Ý Luzern

Lionmonumentlucerne═ gr˙ski mÝnu Ý ritum ■eirra Karls Marx og Fri­riks Engels tˇk Úg eftir ■vÝ, a­ ■ar er ß einum sta­ minnst ß Ýslenska myndh÷ggvarann Bertel Thorvaldsen. Ůa­ er Ý grein eftir Engels frß ■vÝ Ý nˇvember 1847 um svissneska borgarastrÝ­i­. Engels haf­i ekkert gott a­ segja um Svisslendinga, sem vŠru frumstŠ­ fjalla■jˇ­ og leg­u ŠtÝ­ afturhalds÷flum li­. VŠri ■eim helst saman a­ jafna vi­ Nor­menn, sem lÝka vŠru ■r÷ngsřn ˙tkjßlka■jˇ­.

Enn fremur sag­i Engels: „Menn skyldu ekki Štla, a­ ■essir mßlali­ar vŠru taldir ˙rhrak ■jˇ­a sinna e­a a­ ■eim vŠri afneita­ af l÷ndum sÝnum. Hafa Ýb˙ar Luzern ekki fengi­ hinn rÚtttr˙a­a ═slending Thorvaldsen til a­ a­ h÷ggva Ý klett vi­ borgarhli­i­ stˇrt ljˇn? Ůa­ er sŠrt spjˇti, en verndar til hinstu stundar liljuprřddan skj÷ld Bourbon-Šttarinnar me­ loppu sinni, og ß ■etta ß vera til minningar um hina f÷llnu Svisslendinga 10. ßg˙st 1792 vi­ Louvre! ┴ ■ennan veg hei­rar svissneska bandalagi­ hina f÷lu ■jˇnustulund sona sinna. Ůa­ lifir ß ■vÝ a­ selja menn og heldur ■a­ hßtÝ­legt.“

TvŠr villur eru a­ vÝsu Ý frßs÷gn Engels. Thorvaldsen ger­i ekki sjßlfur hina frŠgu h÷ggmynd Ý klett vi­ Luzern, heldur var ■a­ Lukas Ahorn, sem hjˇ hana Ý bergi­ eftir uppdrŠtti Thorvaldsens. Og svissnesku hermennirnir fÚllu ekki Ý bardaga um Louvre-h÷ll 1792, heldur ■egar ParÝsarm˙gurinn rÚ­st ß Tuileries-h÷ll, ■ar sem franska konungsfj÷lskyldan haf­ist ■ß vi­. Lßgu um sex hundru­ Svisslendingar Ý valnum, er yfir lauk. ═ sveit franskra ■jˇ­var­li­a, sem einnig v÷r­u konungsh÷llina, var HervÚ de Tocqueville, fa­ir hins frŠga rith÷fundar Alexis, sem greindi Fr÷nsku stjˇrnarbyltinguna af skarpskyggni, og var HervÚ einn fßrra, sem komust lÝfs af. Konungsfj÷lskyldan leita­i skjˇls hjß L÷ggjafarsamkomunni, en ■a­ reyndist ekki traustara en svo, a­ konungur var hßlsh÷ggvinn Ý jan˙ar 1793 og ádrottning Ý oktober. Margir hafa lřst minnismerkinu Ý Luzern, ■ar ß me­al bandarÝski rith÷fundurinn Mark Twain, enski sagnfrŠ­ingurinn Thomas Carlyle og heimspekingurinn ┴g˙st H. Bjarnason, sem var ß fer­ um Sviss ßri­ 1902, en frßs÷gn hans birtist Ý Sumarbla­inu 1917.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. september 2020.)


StˇrlŠti a­ fornu og nřju

Gu­mundur Finnbogason landsbˇkav÷r­ur benti ß ■a­ fyrir l÷ngu, a­ verulegur samhljˇmur vŠri me­ si­frŠ­ikenningu Aristˇtelesar og bo­skap Hßvamßla. Kristjßn Kristjßnsson heimspekiprˇfessor hefur teki­ upp ■ennan ■rß­ Ý nokkrum frˇ­legum ritger­um. Kristjßn hefur sÚrstaklega rŠtt um dyg­ina stˇrlŠti, sem Aristˇteles lřsir Ý Si­frŠ­i NÝkomakkosar. ═ Ýslenskri ■ř­ingu Si­frŠ­innar eftir Svavar Hrafn Svavarsson er ■essi dyg­ k÷llu­ „mikillŠti“ og sagt af nokkurri lÝtisvir­ingu, a­ h˙n stangist ß vi­ si­fer­ishugmyndir okkar daga. ╔g tel ■ř­ingu Svavars Hrafns hŠpna, enda ß henni neikvŠ­ur blŠr. MikillŠti er anna­ nafn ß drambi. Dyg­ Aristˇtelesar var hins vegar fˇlgin Ý ■vÝ, a­ ma­ur vŠri stˇr Ý sni­um, vissi af ■vÝ og vŠri f˙s til a­ vi­urkenna ■a­. H˙n vŠri me­alhˇfsdyg­, en ß ÷­rum ja­rinum vŠri yfirlŠti og ß hinum vanmetakennd.

Eins og Gu­mundur og Kristjßn benda ß, var stˇrlŠti mikils meti­ ß ═slandi a­ fornu, en andstŠ­u ■ess var lřst Ý Hßvamßlum: LÝtilla sanda, lÝtilla sŠva, lÝtil eru ge­ guma. ╔g er hins vegar ˇsammßla Svavari Hrafni um, a­ stˇrmenni e­a afbur­amenn sÚu ekki lengur til, ■ˇtt ef til vill tali ■eir ekki allir dj˙pri r÷ddu e­a stÝgi ■ungt til jar­ar, eins og Aristˇteles lřsti ■eim. Sumir breg­a stˇrum svip yfir lÝti­ hverfi. Bestu dŠmin a­ fornu um stˇrlŠti eru tvŠr landnßmskonur. Au­ur dj˙p˙­ga fˇr vi­ tuttugusta mann til brˇ­ur sÝns Helga, en hann bau­ henni og helmingi li­s hennar vetrarvist. H˙n hvarf frß hin rei­asta og fˇr til annars brˇ­ur sÝns, Bj÷rns, sem bau­ ■eim ÷llum til sÝn, enda vissi hann af veglyndi systur sinnar. Steinunn hin gamla fˇr til frŠnda sÝns Ingˇlfs Arnarsonar, sem vildi gefa henni Rosmhvalanes. H˙n vildi kaupa j÷r­ina, en ekki ■iggja, og gaf fyrir heklu flekkˇtta.

═ skßlds÷gum Ayns Rands, Uppsprettunni og Undirst÷­unni, eru hetjurnar stˇrlßtar Ý skilningi Aristˇtelesar og Forn-═slendinga. Howard Roark lŠtur a­ra ekki segja sÚr fyrir verkum. John Galt neitar a­ vera ■rŠll m˙gsins. Hank Rearden vill uppskera eins og hann sßir. Hvarvetna eru til menn, sem geta or­i­ afbur­amenn. En ■ar eru lÝka til menn, sem vilja ver­a afŠtur. Skßlds÷gur Rands eru um afbur­amenn, sem vinna fyrir sjßlfa sig, ekki afŠturnar. StˇrlŠti er ekki ˙relt dyg­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. september 2020.)


Kaldar kve­jur

═ ═slendinga s÷gum eru ■rÝr l÷­rungar s÷gulegir. Au­ur VÚsteinsdˇttir tˇk fÚ ■a­, sem reynt var a­ bera ß hana, til a­ h˙n seg­i til manns sÝns, og rak Ý nasir Eyjˇlfs hins grßa. „Skaltu ■a­ muna, vesall ma­ur, me­an ■˙ lifir a­ kona hefur bari­ ■ig.“ Ůorvaldi Halldˇrssyni, fyrsta manni Gu­r˙nar ËsvÝfursdˇttur, sinna­ist svo vi­ hana sakir ey­slusemi hennar, a­ hann rak henni kinnhest. „N˙ gafstu mÚr ■a­ er oss konum ■ykir miklu skipta a­ vÚr eigum vel a­ gert en ■a­ er litaraft gott,“ sag­i h˙n. Gunnar ß HlÝ­arenda missti eitt sinn stjˇrn ß sÚr, eftir a­ kona hans, Hallger­ur Langbrˇk, haf­i lßti­ stela mat, og l÷­runga­i hana. Ůegar hann l÷ngu sÝ­ar ba­ um lokk ˙r hßri hennar til a­ nota Ý bogastreng, ■ß er ˇvinir hans sˇttu a­ honum, sag­i h˙n: „Ůß skal Úg n˙ muna ■Úr kinnhestinn og hir­i eg aldrei hvort ■˙ ver­ ■ig lengur e­a skemur.“

FrŠgasti l÷­rungurinn eftir ■a­ var sß, sem Hermann Jˇnasson forsŠtisrß­herra veitti Brynjˇlfi Bjarnasyni, foringja Ýslenskra komm˙nista, Ý rß­herraherberginu Ý Al■ingish˙sinu 14. mars 1940, eftir a­ ■eim haf­i or­i­ sunduror­a um vetrarstrÝ­i­ finnska, en StalÝn haf­i rß­ist ß Finna nokkrum mßnu­um ß­ur, og studdi Brynjˇlfur StalÝn ˇlÝkt flestum ═slendingum. Svo sem vi­ var a­ b˙ast, haf­i Ůjˇ­viljinn, mßlgagn komm˙nista (sem n˙ k÷llu­u sig sˇsÝalista) hin verstu or­ um Hermann.

═ nř˙tkominni bˇk Kjartans Ëlafssonar um Ýslensku sˇsÝalistahreyfinguna er rifja­ upp, a­ ß flokks■ingi SˇsÝalistaflokksins Ý nˇvember 1966 var hart deilt um, hvort leggja Štti flokkinn ni­ur og gera Al■ř­ubandalagi­ (sem veri­ haf­i kosningabandalag) a­ stjˇrnmßlaflokki. Brynjˇlfur Bjarnason var ■vÝ andvÝgur, en var­ undir. Kjartan haf­i haft forystu um mßli­, en hann segir Ý bˇkinni, a­ hann hafi veri­ ß lei­ ˙t Ý lok ■ingsins, ■egar Brynjˇlfur hafi gengi­ upp a­ honum og reki­ honum l÷­rung (bls. 455). Raunar bŠtir Kjartan ■vÝ vi­, a­ hann hafi tvisvar sÚ­ hinn a­alforingja Ýslenskra sˇsÝalista, Einar Olgeirsson, slß til manna, ■egar hann reiddist. Vi­ hin hljˇtum a­ ■akka okkar sŠla fyrir a­ hafa aldrei veri­ Ý flokki me­ ■essum m÷nnum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. september 2020.)


Selurinn Snorri

Ůegar Úg var barn a­ aldri fyrir r÷skum sextÝu ßrum, gleypti Úg Ý mig s÷guna um Selinn Snorra eftir norska teiknarann og rith÷fundinn Fri­■jˇf (Frithjof) SŠlen. Ůa­ fˇr ■ß au­vita­ fram hjß mÚr, a­ riti­ er ekki a­eins skemmtileg myndasaga handa b÷rnum, heldur lÝka snj÷ll dŠmisaga um hernßm Noregs. Snorri er saklaus kˇpur Ý ═shafinu, sem veit ekki af neinum hßska, en er tr˙gjarn og ˇvarfŠrinn. Vinir hans eru a­rir selir og rostungurinn Skeggi frŠndi. En hann ß lÝka ˇvini. Honum stafar hŠtta af Ýsbirninum Vo­a, sem er tßkn r˙ssneskra komm˙nista, en Hitler og StalÝn voru Ý bandalagi frß 1939 til 1941 og hrundu saman af sta­ seinni heimsstyrj÷ld. Mßvahjˇnin Sultur og Sv÷ng eru ß sveimi Ý kringum selina, en ■au eru fulltr˙ar norsku kvislinganna. Ůau eru me­ glampa Ý gulum augunum og rau­ merki yfir ■eim. „Ůa­ var eins og ■au vŠru alltaf a­ bÝ­a eftir einhverju.“ Snorri er ginntur Ý hŠttufer­ ß Ýsjaka, en Ý kringum hann er hßhyrningurinn Glefsir ß sveimi og hyggur ß illt. Hvalurinn er tßkn ■řskra nasista. S÷gunni lřkur vel, ■vÝ a­ saman lei­a Snorri og Skeggi frŠndi Glefsi Ý gildru, og vinnur Skeggi, sem er tßkn bresku ■jˇ­arinnar, ß Glefsi.

Fri­■jˇfur notar dřras÷gu til a­ koma bo­skap sÝnum ß framfŠri eins og George Orwell Ý DřrabŠ, en s˙ saga er um sorgleg endalok r˙ssnesku byltingarinnar. Sjßlfur er Fri­■jˇfur a­allega Ý list sinni undir ßhrifum frß bandarÝska teiknimyndah÷fundinum Walt Disney. Bˇkin kom ˙t ß norsku hausti­ 1941, r÷sku ßri eftir a­ nasistar hernßmu Noreg, og var h˙n b÷nnu­ innan mßna­ar, en ˙tgefandinn haf­i veri­ vara­ur vi­, og var bˇkin ■ß uppseld frß honum. H÷fundurinn bar­ist Ý andspyrnuhreyfingunni norsku og flř­i til Bretlands ßri­ 1944, en sneri heim Ý strÝ­slok. Rit hans er fj÷rlega skrifu­ barnabˇk me­ vel ger­um myndum, sem lesa mß sem sjßlfstŠtt Švintřri um dřralÝf Ý ═shafinu, og kom h˙n ˙t ß sŠnsku 1946 og ß ensku og Ýslensku 1950. Sagan hefur noti­ fßdŠma vinsŠlda hÚr ß landi og komi­ ˙t Ý sex ˙tgßfum, en einnig veri­ sett upp Ý Leikbr˙­ulandi. Snorri selur er au­vita­ fulltr˙i norsku ■jˇ­arinnar, og ■a­ er engin tilviljun, a­ Fri­■jˇfur teiknari velur honum nafn hins Ýslenska sagnritara, sem skrß­i s÷gu Nor­manna frß ÷ndver­u.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. september 2020.)


Hva­ skřrir rith÷fundarferil Snorra?

2.1 Snorri_sturluson_1930Eftir ■vÝ sem Úg sko­a betur rith÷fundarferil Snorra Sturlusonar, myndast skřrar tilgßta um hann Ý mÝnum huga. H˙n er ■essi: Snorri semur Eddu, ß­ur en hann fer ß fund Noregskonungs, Ý ■vÝ skyni a­ endurvekja skßldskaparlistina, hef­bundna a­fer­ ═slendinga til a­ afla sÚr fjßr og frama Ý konungsgar­i. Ůegar hann kemur til Noregs 1218, eru ■eir Hßkon konungur og Sk˙li jarl Švarei­ir ═slendingum fyrir ßt÷k vi­ norska kaupmenn. Hafa ■eir vi­ or­ a­ senda her til ═slands. Snorri ver­ur ■ess ßskynja, a­ ■eir Štli raunar a­ ganga lengra og leggja undir sig ═sland. Hann vill sjßlfur, a­ ═slendingar sÚu vinir konungs, ekki ■egnar. NŠrtŠkt er ■vÝ a­ fri­a konung me­ blÝ­mŠlum, en setjast vi­ ■a­, ■egar heim kemur 1220, a­ semja s÷gu ■ess konungs, sem ß­ur haf­i ßrangurslaust seilst til mannaforrß­a ß ═slandi, Ëlafs digra, n˙verandi konungi til eftirbreytni.

Snorri semur ■essa s÷gu, Ëlafs s÷gu helga, fyrst allra konungasagna, og er ris hennar, ■egar Einar ŮverŠingur flytur rŠ­u sÝna ß Al■ingi 1024 og minnir ß, a­ konungar sÚu misjafnir, sumir gˇ­ir og a­rir vondir, og sÚ ■vÝ best a­ hafa engan konung. ═ henni er lÝka rŠ­a ١rgnřs l÷gmanns til SvÝakonungs 1018 um, a­ hann skuli settur af, haldi hann ekki fri­ og l÷g vi­ bŠndur. Snorri hefur frjßlsari hendur um a­ bera SvÝakonungi illa s÷guna en Ëlafi digra, dřrlingi norsku kirkjunnar.

SÝ­an ßkve­ur Snorri a­ teygja verki­ Ý bß­ar ßttir, skrifa heildars÷gu Noregskonunga, Heimskringlu. Hann gerir ■ar greinarmun ß hinum gˇ­u konungum, sem hÚldu sk÷ttum Ý hˇfi og virtu hin fornu l÷g, og hinum vondu, sem voru ßgjarnir og ˇfri­samir. Framarlega Ý Heimskringlu setur hann s÷gu, sem hann hefur eflaust sami­ sjßlfur eins og rŠ­ur Einars og ١rgnřs. H˙n er um landvŠttirnar, sem verja ═sland, en me­ henni er Snorri a­ segja Noregskonungi, a­ erfi­ara kunni a­ vera a­ leggja ═sland undir sig me­ hervaldi en hann haldi. Snorri er eins og Sighvatur ١r­arson ß undan honum hinn fullkomni hir­ma­ur. Hann segir konungi ˇbeint hug sinn Ý rŠ­um Einars og ١rgnřs og s÷gunni um landvŠttirnar. Heimskringla er Bers÷glismßl Ý ˇbundnu mßli.

Jafnframt er Heimskringla Ý raun um ßrekstur tveggja stjˇrnmßlahugmynda, hinnar fornu germ÷nsku hugmyndar um Genossenschaft, lř­vald, jafningjasamband, eins og var ß ═slandi, og hinnar nřju hugmyndar, sem kemur frß Rˇm, um Herrschaft, drottinvald, konungsstjˇrn, eins og haf­i myndast Ý Noregi, en um ■ann ßrekstur mŠtti segja margt.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. ßg˙st 2020.)


Popper og ═sland

20.2 Popper.youngHÚr Ý bla­inu hef Úg bent ß, a­ sumir kunnustu heimspekingar s÷gunnar hafa minnst ß ═slendinga. Rousseau sag­i, a­ Ýslenskir nßmsmenn Ý Kaupmannah÷fn yndu sÚr ■ar svo illa, a­ ■eir řmist veslu­ust upp og gŠfu upp ÷ndina e­a drukknu­u Ý sjˇ, ■egar ■eir Štlu­u a­ synda aftur heim til ═slands. Marx og Engels v÷ldu ═slendingum hin verstu or­. Ůeir vŠru ruddar og sˇ­ar og Šttu ekkert gott skili­ frekar en a­rar afdala■jˇ­ir Evrˇpu.

Einn kunnasti heimspekingur tuttugustu aldar, Karl R. Popper, minntist lÝka ß ═slendinga ß einum sta­ Ý bˇkum sÝnum. Hann var a­ andmŠla hugmyndinni um ■jˇ­rÝki. Eina dŠmi­, sem honum gŠti hugkvŠmst um, a­ sami hˇpur deildi s÷gu, tungu, landi og rÝki, vŠri ═sland. Popper bŠtti ■ˇ vi­, a­ Atlantshafi­ skildi ═sland frß ÷­rum l÷ndum og a­ ═slendingar sŠju ekki sjßlfir um landvarnir, heldur treystu ß samstarfi­ innan Atlantshafsbandalagsins. ═sland vŠri ■ess vegna ekki eins skřr undantekning frß reglunni og virtist fljˇtt ß liti­ vera.

Ůegar Úg heimsˇtti Popper 31. jan˙ar 1985 Ý Penn Ý Buckinghamshire til ■ess a­ rŠ­a vi­ hann um heimsins b÷l og b÷lvabŠtur, spur­i hann mig brosandi, hvort Úg hef­i teki­ eftir ■essum ummŠlum. Jß, Úg haf­i gert ■a­. Hann sag­i mÚr ■ß, a­ hann og kona hans hef­u ß nßmsßrum sÝnum Ý VÝnarborg laust fyrir 1930 haft mikinn ßhuga ß ═slandi. SÚrstaklega hef­u ■au hrifist af ■vÝ, a­ ═slendingar skyldu hafa fundi­ Vesturheim, en um lei­ hef­u ■au velt ■vÝ mj÷g fyrir sÚr, hvers vegna bygg­ norrŠnna manna ß GrŠnlandi skyldi hafa lagst ni­ur.

Fundur Vesturheims var au­vita­ sÚrstakt afrek, eins og Popper benti ß. En gßtan um bygg­ina Ý GrŠnlandi er enn ˇleyst, ■ˇtt mÚr finnist lÝklegast, a­ sÝ­ustu Ýb˙arnir hafi řmist falli­ fyrir In˙Ýtum (sem fornmenn k÷llu­u SkrŠlingja) e­a hrakist til ═slands og blandast ■ar ■jˇ­inni. Ef til vill eiga vÝsindamenn okkar eftir a­ rß­a ■essa gßtu.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 22. ßg˙st 2020.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband