Fćrsluflokkur: Stjórnmál og samfélag

Rannsóknarskýrsla mín fyrir 2021

Viđ prófessorar ţurfum ađ skila skýrslu 1. febrúar ár hvert um ţćr rannsóknir, sem viđ höfum stundađ áriđ á undan. Hér er skýrsla mín.

Bćkur: Alţjóđleg ritrýnd útgáfa og innlend ritrýnd útgáfa međ alţjóđlega skírskotun

Communism in Iceland, 1918–1998. Reykjavik: Centre in Politics and Economics, The Social Science Research Centre, 2021. 160 bls.

Bankahruniđ 2008: Útdráttur úr skýrslu. Reykjavík: Rannsóknarsetur í stjórnmálum og efnahagsmálum viđ Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, 2021. 64 bls.

Greinar birtar í tímaritum

Vinnusvik vandlćtarans. Ţjóđmál, 17. árg. (Vor 2021), bls. 60–65.

Trump: Good President, Bad Loser. The Conservative 7 January 2021.

Lord Acton: Still Relevant. The Conservative 10 January 2021.

David Oddsson: Iceland’s Most Successful Politician. The Conservative 17 January 2021.

Why Include Rand? The Conservative 2 February 2021.

Refuted Marxism: Eugen von Böhm-Bawerk. The Conservative 12 February 2021.

Congratulations, Lithuania! The Conservative 14 February 2021.

Unresolved Scandal at the ECtHR. The Conservative 20 February 2021.

Socialist Failures: Explained by Mises. The Conservative 21 February 2021.

Where Rawls was Wrong. The Conservative 22 February 2021.

Menger’s Many Lessons. The Conservative 26 February 2021.

An Explosive Account of the Interwar Years. The Conservative 2 March 2021.

Free Trade Benefits Developing Countries. The Conservative 9 March 2021.

The Case For Monarchy, and Against Meghan. The Conservative 11 March 2021.

Adam Smith, of All People. The Conservative 18 March 2021.

Political Lessons from the Pandemic. The Conservative 25 March 2021.

Prince Philip and Iceland. The Conservative 12 April 2021.

Iceland: Not a Corrupt Country. The Conservative 13 April 2021.

Israel as a Nation-State. The Conservative 15 April 2021.

The Corrections voxeu Refused to Publish. The Conservative 16 April 2021.

Refusing to Correct Errors: voxeu on Iceland. The Conservative 20 April 2021.

Thatcher: She Changed the World. The Conservative 4 May 2021.

Hayek in Iceland. The Conservative 8 May 2021.

Hayek in Oxford and London. The Conservative 9 May 2021.

Black Liberty Matters. The Conservative 10 May 2021.

Norway’s (Classical) Liberal Tradition. The Conservative 17 May 2021.

Israel Has the Right to Defend Herself. The Conservative 18 May 2021.

The Nazis were Socialists, Too. The Conservative 2 June 2021.

Jared Diamond’s UPHEAVAL. The Conservative 12 June 2021.

How to Deal with a National Crisis. The Conservative 15 June 2021.

Journalism Can Stink, Too. The Conservative 16 June 2021.

Auch Journalismus kann stinken. The Conservative 17 June 2021.

Distorting History: An Icelandic Example. The Conservative 23 June 2021.

Friedmanomics is alive, and kicking. The Conservative 25 June 2021.

Bastiat’s Brilliant Case for Free Trade. The Conservative 30 June 2021.

Ferguson’s Doom. The Conservative 2 July 2021.

Happy Birthday, America! The Conservative 4 July 2021.

Extremes Meet: A Norwegian Case. The Conservative 10 July 2021.

Now for the Good News! The Conservative 14 July 2021.

Yet Another Left-Wing Myth Refuted. The Conservative 18 July 2021.

Why is Iceland Not a Monarchy? The Conservative 22 July 2021.

Why Young People Should Study Hayek. The Conservative 28 July 2021.

Guardian’s Distorted Image of Thatcherism. The Conservative 7 August 2021.

Global Minimum Tax: Bad Idea. The Conservative 9 August 2021.

Sixty Years Ago: The Berlin Wall. The Conservative 13 August 2021.

When the Icelanders Were Talibans. The Conservative 16 August 2021.

What Next for the United States? The Conservative 17 August 2021.

Has China Started a Cold War? The Conservative 18 August 2021.

Austin Mitchell: True Friend of Iceland. The Conservative 19 August 2021.

Day of Remembrance. The Conservative 23 August 2021.

A Memorable Dinner. The Conservative 25 August 2021.

The End of History, Not Yet. The Conservative 10 September 2021.

Life Goes On, Twenty Years Later. The Conservative 11 September 2021.

Are the Icelanders Heading for ‘Interesting Times’? The Conservative 15 September 2021.

‘Soak the Rich’. The Conservative 16 September 2021.

Why is the Left Winning? The Conservative 18 September 2021.

The Right Need Not Lose. The Conservative 19 September 2021.

Thoughtful Response to Thatcher’s Critics. The Conservative 24 September 2021.

Iceland Votes for Stability. The Conservative 27 September 2021.

Icelandic Judges Also Violated the Principle. The Conservative 29 September 2021.

Silvio No Madder than the Rest of Us. The Conservative 2 October 2021.

Prostitution as Degradation of Women: Implausible. The Conservative 4 October 2021.

Prostitution as Exploitation of Women: Hardly Any More. The Conservative 4 October 2021.

Insider Trading: Victimless Crime? The Conservative 5 October 2021.

The Icelandic Discovery of America. The Conservative 8 October 2021.

In Defence of Tax Avoidance. The Conservative 11 October 2021.

Taiwan Should Be Defended. The Conservative 21 October 2021.

Piketty, Balzac, and Money. The Conservative 23 October 2021.

Piketty, Balzac, and Capitalism. The Conservative 24 October 2021.

Vautrin’s Lecture. The Conservative 25 October 2021.

An Austrian in the Balkans. The Conservative 4 November 2021.

Café Landtmann, 1873, 1918, and 2021. The Conservative 7 November 2021.

What is Thatcherism? The Conservative 9 November 2021.

How Prometheus Became Procrustes. The Conservative 11 November 2021.

Platform of European Memory and Conscience. The Conservative 13 November 2021.

The Slánský Trial: New Material. The Conservative 26 November 2021.

Manuel Ayau: Champion of Freedom. The Conservative 30 November 2021.

Why Include Snorri Sturluson? The Conservative 4 December 2021.

Freedom of Speech Threatened by Social Media. The Conservative 10 December 2021.

Violence and Hate Speech in Iceland. The Conservative 13 December 2021.

For Peace and Low Taxes! The Conservative 14 December 2021.

The 2021 Freedom Dinner in Miami. The Conservative 18 December 2021.

Plenum-fyrirlestur eđa inngangsfyrirlestur á alţjóđlegri vísindaráđstefnu

Menger’s Political Significance. Keynote paper. Conference on The Austrian School of Economics in the 21st Century. Vienna 4–5 November 2021.

The Year 1991, in Retrospect. Keynote paper. International Conference of the Platform of European Memory and Conscience. Prague 12–13 November 2021.

Erindi á frćđilegu málţingi, málstofu eđa fundi fyrir faghópa

Iceland’s Fall and Rise. Some Lessons for Europe. Erindi á rafrćnni málstofu Euro Forum 26. maí 2021.

The Conservative-Liberal Political Tradition. Paper at the Summer School of New Direction and Fundación Civismo in Madrid 14–19 June 2021.

How the Right Should Respond to the Left. Panel contribution. New Direction Conference on Think Tank Central. Lisbon 22–25 September 2021.

Policing Victimless Crimes: The Philosophical Angle. Fyrirlestur á alţjóđlegri ráđstefnu um Löggćslu og samfélagiđ í Háskólanum á Akureyri 6. október 2021.

Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers. Presentation of a book at a meeting of Civil Development Forum, Warsaw Enterprise Institute, and Economic Freedom Foundation. Warsaw 2 November 2021.

Laudatio for Professor Veselin Vukotic. Austrian Economic Conference. Vienna 4–5 November 2021.

Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers. Paper at a meeting of the Danube Institute. Budapest 8 November 2021.

Is Thatcherism Conservatism? Paper at a meeting of the Danube Institute. Budapest 10 November 2021.

Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers. Talk at the Mont Pelerin Society Special Meeting in Guatemala City 14–18 November 2021.

Snorri Sturluson: Frumkvöđull frjálslyndrar íhaldsstefnu? Erindi á málţingi Miđaldastofu 2. desember 2021

Freedom of Expression in Social Media. Paper at a ECR conference on digital freedom. Rome 10–13 December.

Ritdómar

Píslarsaga Jóns hin síđari. Ritdómur um bók Einars Kárasonar um Jón Ásgeir Jóhannesson. Morgunblađiđ 4. febrúar 2021.

Skipulagning alţjóđlegrar vísindaráđstefnu

Balzac's Capitalism: Money, Passions, and Morality in Pere Goriot. Liberty Fund conference. Paris, 28–31 October 2021.

Frćđsluefni fyrir almenning

Hef ég drepiđ mann? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 2. janúar 2021.

Árásirnar á ţinghúsin. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 9. janúar 2021.

Laxness: Lćrisveinn Einars og Brynjólfs. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 16. janúar 2021.

Rakhnífur Occams. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 23. janúar 2021.

Hvađ er nýfrjálshyggja? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 30. janúar 2021.

Nýfrjálshyggjan og lánsfjárkreppan. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 6. febrúar 2021.

Nýfrjálshyggjan og tekjudreifingin. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 13. febrúar 2021.

Brellur, firrur, gloppur, skekkjur og villur í verkum Jóns Ólafssonar. Kjarninn (veftímarit) 14. febrúar 2021.

Brellur Jóns Ólafssonar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 20. febrúar 2021.

Firrur Jóns Ólafssonar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 27. febrúar 2021.

Gloppur Jóns Ólafssonar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 6. mars 2021.

Skekkjur Jóns Ólafssonar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 13. mars 2021.

Villur Jóns Ólafssonar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 20. mars 2021.

Vormađur og sálufélag. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 27. mars 2021.

Ţekktir hugsuđir í Heims­kringlu Hannesar. Viđtal í Fréttablađinu 30. mars 2021.

Metum fyrst frelsiđ er viđ missum ţađ. Viđtal í Morgunblađinu 31. mars 2021.

Uppljóstrun um fjármál flokka. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 3. apríl 2021.

„Menn hafa gleymt áföllunum og ókostunum viđ sósíalismann." Viđtal í sjónvarpsţćttinum Markađnum 7. apríl 2021.

Frjálslynd íhaldsstefna. Viđtal í sjónvarpsţćttinum Dagmál 7. apríl 2021.

Island är inget korrupt land. Hufvudstadsbladet (Helsingfors) 6. apríl 2021.

Rangfćrslur í Finnlandi. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 10. apríl 2021.

Ţráinn Eggertsson. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 17. apríl 2021.

Vćndi og klám í stjórnmálaheimspeki. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 24. apríl 2021.

Undirstađan réttlig fundin. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 1. maí 2021.

Hvers vegna drap Gissur Snorra? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 8. maí 2021.

Ţrćlar í íslenskri sagnritun. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 15. maí 2021.

Kristján X. og Íslendingar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 22. maí 2021.

Afhrópun Kristjáns X. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 29. maí 2021.

Dr. Valtýr og Kristján konungur. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 5. júní 2021.

Styrkjasósíalisminn. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 12. júní 2021.

Í Escorial-höll. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 19. júní 2021.

Hreyfing og flokkur ţjóđernissinna. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 26. júní 2021.

Hvađ er fasismi? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 3. júlí 2021.

Skammt öfga í milli. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 10. júlí 2021.

Eins einfalt og ţađ lítur út fyrir ađ vera. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 17. júlí 2021.

Tvćr ţrálátar gođsagnir. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 24. júlí 2021.

Skoriđ úr ritdeilum. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 31. júlí 2021.

Hvađ sögđu ráđunautarnir? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 7. ágúst 2021.

Sjálfstćđi dómarans. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 14. ágúst 2021.

Tómlátt andvaraleysi? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 21. ágúst 2021.

Hallađ á tvo ađila. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 28. ágúst 2021.

Styrmir Gunnarsson. Minningargrein, Morgunblađiđ 3. september 2021.

Vinnubrögđ Rannsóknarnefndarinnar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 4. september 2021.

Fyrir tuttugu árum. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 11. september 2021.

Hvers vegna gelti hundurinn ekki? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 18. september 2021.

Er vinstriđ ađ sćkja í sig veđriđ? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 25. september 2021.

Hvađ getur hćgriđ gert? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 2. október 2021.

Fórnarlambalaus brot. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 9. október 2021.

Kaupmađurinn frá Alexandríu. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 16. október 2021.

Fórnarlambalaus brot. Stundin 18. október 2021.

Til varnar „skattasniđgöngu“. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 23. október 2021.

Samhengiđ í íslenskum stjórnmálum. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 30. október 2021.

Balzac og kapítalisminn. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 6. nóvember 2021.

Á Landtmann í Vínarborg. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 13. nóvember 2021.

Hvađ er thatcherismi? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 20. nóvember 2021.

Hengdur fyrir ađ selja okkur fisk! Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 27. nóvember 2021.

Hver var Snorri? Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 4. desember 2021.

Tragedia wspólnego lowiska. Viđtal í pólska blađinu Dziennik Gazeta Prawna 9. desember 2021.

Eđlisréttur og vildarréttur. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 11. desember 2021.

Málfrelsi og samfélagsmiđlar. Fróđleiksmoli, Morgunblađiđ 18. desember 2021.

Jestem neoliberaĹ‚em i jestem z tego dumny. Viđtal (á ensku) í sjónvarpi Warsaw Enterprise Institute 21. desember 2021.

Liberalism needs conservatism too. Viđtal í hlađvarpi Centre for Independent Studies í Ástralíu 27. desember 2021.

 


Saga sigurvegaranna?

Á Söguţingi 2012 kvartađi Skafti Ingimarsson undan ţví, ađ ég hefđi í bók minni, Íslenskum kommúnistum 1918–1998, sem Almenna bókafélagiđ gaf út 2011, veriđ ađ skrifa sögu sigurvegaranna í Kalda stríđinu og afgreitt íslenska kommúnista (og vinstri sósíalista) sem erindreka erlends valds. Skilja ţyrfti íslenska kommúnista í stađ ţess ađ fordćma ţá. Ţetta er hćpiđ. Skökku skyti viđ, ef sagnfrćđingar fćru ađ skrifa sögu seinni heimsstyrjaldarinnar af skilningi og samúđ međ málstađ nasista, enda komst Nürnberg-dómstólllinn ađ ţeirri niđurstöđu, ađ samtök ţeirra hefđu veriđ glćpsamleg.

Ţó er sannleikskjarni í kvörtun Skafta. Auđvitađ ţarf ađ skýra, hvers vegna íslenskir kommúnistar náđu yfirhöndinni í baráttu viđ jafnađarmenn árin 1937–1942 ólíkt ţví, sem gerđist í Svíţjóđ, Danmörku og Noregi, ţar sem jafnađarmenn voru miklu öflugri en kommúnistar. Ég reyni ţetta í nýrri bók minni, Communism in Iceland, 1918–1998, og hef raunar áđur vikiđ ađ málinu hér í Fróđleiksmolum.

Ein algeng skýring er hćfir leiđtogar. En ég fć ekki séđ, ađ leiđtogar kommúnista, Brynjólfur Bjarnason, Einar Olgeirsson og Kristinn E. Andrésson, hafi veriđ miklu hćfari en leiđtogar Alţýđuflokksins á ţessum tíma, Stefán Jóhann Stefánsson, Haraldur Guđmundsson og Emil Jónsson, ţótt eflaust hafi ţađ spillt fyrir Alţýđuflokksmönnunum ţremur, ađ ţeir gegndu allir háum embćttum, á međan kommúnistarnir ţrír lögđu sig alla í baráttuna.

Önnur skýring er afleikir andstćđinganna: Vinstri jafnađarmenn á Íslandi hafi undir forystu Héđins Valdimarssonar veriđ einu norrćnu jafnađarmennirnir, sem tóku samfylkingarbođi kommúnista upp úr 1935, en ţegar Héđinn hafi viljađ snúa aftur í árslok 1939, hafi Alţýđuflokkurinn ekki viljađ taka viđ honum. Benjamín Eiríksson, vinur Héđins, hélt ţessu fram viđ mig og benti á, ađ sćnskir jafnađarmenn hefđu fagnađ endurkomu ţeirra Zeths Höglunds og Fredriks Ströms, eftir ađ ţeir misstu trúna á kommúnismann. Eflaust var Héđinn of trúgjarn og Alţýđuflokksforystan of óbilgjörn, en ég held samt, ađ ţessi mistakakenning dugi lítt, enda gerđu leiđtogar kommúnista margvísleg mistök líka. Fleiri skýringa er ţörf, ţótt eitthvađ sé til í ţessum tveimur.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 12. febrúar 2022.)


Tvö ný rit mín

Áriđ 1961 komu međ stuttu millibili út tvö rit eftir Matthías Johannessen, skáld og ritstjóra. Skömmu eftir útkomu hins síđari spurđi Tómas Guđmundsson skáld hćversklega í bókabúđ: „Hefur nokkurt rit eftir Matthías Johannessen komiđ út í dag?“ Ţessi saga rifjađist nýlega upp fyrir mér, ţví ađ í árslok 2021 gekk ég frá tveimur ritum, sem dreifa á innan tíđar í bókabúđir, en ţau verđa líka ađgengileg á Netinu.

Annađ heitir Bankahruniđ 2008 og er 64 blađsíđur. Ţađ er útdráttur á íslensku úr skýrslu minni á ensku fyrir fjármálaráđuneytiđ, sem ég skilađi 2018. Ţar er meginniđurstađan, ađ beiting bresku hryđjuverkalaganna á Íslendinga 8. október 2008 hafi í senn veriđ ruddaleg og óţörf, ţví ađ breska fjármálaeftirlitiđ hafđi ţegar girt fyrir hugsanlega ólöglega fjármagnsflutninga međ tilskipun til útibús Landsbankans 3. október, en yfirlýstur tilgangur ađgerđarinnar var einmitt ađ koma í veg fyrir slíka flutninga. Ein skýring mín á hörku Breta er, ađ ţeir Gordon Brown og Alistair Darling eru báđir Skotar, og ţeir vildu sýna kjósendum sínum, hversu varasamt sjálfstćđi Skotlands vćri.

Hitt ritiđ er á ensku. Ţađ heitir Communism in Iceland: 1918–1998 og er 160 blađsíđur. Ég skrifađi ţađ ađ áeggjan prófessors Stéphane Courtois, ritstjóra Svartbókar kommúnismans, og studdist ţá viđ bók mína á íslensku, sem kom út 2011, Íslenska kommúnista 1918–1998. Ţar er meginniđurstađan, ađ hreyfing kommúnista og síđan vinstri sósíalista hafi haft nokkra sérstöđu í íslenskum stjórnmálum, ţví ađ hún hafi tekiđ viđ fyrirmćlum og fjármagni frá alrćđisríki og ekki heldur veriđ međ öllu frábitin beitingu ofbeldis. Sú forvitnilega spurning vaknar ţá, hvers vegna ţessi hreyfing var allt frá 1942 til 1987 hér fylgisćlli en hreyfing jafnađarmanna öfugt viđ ţađ, sem gerist í Noregi, Danmörku og Svíţjóđ. Svar mitt er, ađ eđlilegast sé ađ bera Ísland saman viđ Finnland. Ţetta voru fátćkustu löndin og nýjustu ríkin í ţessum heimshluta, svo ađ stjórnmálamenning var óţroskađri en á öđrum Norđurlöndum og jarđvegur frjórri fyrir byltingarstefnu.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 5. febrúar 2022.)


Lausnir Úkraínudeilunnar

Um ţessar mundir takast Rússar og Úkraínumenn á. En ţarf aflsmunur ađ ráđa? Sagan geymir dćmi um friđsamlegar lausnir sambćrilegra átaka.

Einn vandinn er, ađ í Austur-Úkraínu vilja rússneskumćlandi menn vera í Rússlandi, en úkraínskumćlandi menn vera í Úkraínu. Hér kemur danska lausnin til greina. Ţjóđverjar tóku Slésvík af Dönum 1864, en í Norđur-Slésvík var fjöldi manns dönskumćlandi. Eftir ósigur Ţjóđverja í heimsstyrjöldinni fyrri var íbúum svćđisins leyft ađ ráđa hlutskipti sínu. Norđur-Slésvík var skipt í tvo hluta. Í nyrđri hlutanum greiddu 75% kjósenda atkvćđi međ ţví ađ sameinast Danmörku. Í syđri hlutanum greiddu 80% kjósenda atkvćđi međ ţví ađ vera áfram í Ţýskalandi. Fariđ var eftir ţessum úrslitum og landamćrin fćrđ til friđsamlega. Mćtti ekki fćra landamćri Úkraínu og Rússlands til á sama hátt međ samţykki og atbeina allra ađila?

Annar vandi er, ađ á Krímskaga kann meiri hluti íbúanna ađ vilja vera í Rússlandi, eins og Pútín heldur fram. En minnihlutahópar Úkraínumanna og Tatara búa líka á skaganum og eiga sinn rétt. Hér kemur svissneska lausnin til greina: ađ skipta Krím upp í sjálfstjórnareiningar, eins og kantónurnar í Sviss, og koma ţannig í veg fyrir, ađ meiri hluti geti beitt minni hluta ofríki.

Ţriđji vandinn er, ađ Úkraína vill vera vestrćnt ríki, en Kremlverjar mega ekki heyra á ţađ minnst, ađ ţađ gangi í Evrópusambandiđ eđa Atlantshafsbandalagiđ. Hér kemur íslenska lausnin til greina: ađ gerast ađili ađ Evrópska efnahagssvćđinu án ţess ađ ganga í Evrópusambandiđ. Međ ţví vćru kostir frjálsra viđskipta og alţjóđlegrar verkaskiptingar nýttir án víđtćkra stjórnmálaskuldbindinga. Ţví er ađ vísu haldiđ fram, ađ EES-ríkin hafi ólíkt ESB-ríkjunum engin áhrif á löggjöf um Evrópumarkađinn. En í ESB eru smáríkin líka áhrifalaus. Frakkar og Ţjóđverjar ráđa ţar öllu. Úkraína er eins og Ísland á jađri Evrópu og á ţví frekar heima í EES en ESB.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 29. janúar 2022.)


Ţjóđrćknir heimsborgarar

Ţeir samkennarar mínir, sem gera lítiđ úr löndum sínum erlendis, eiga sér ýmsa forvera. Ţorlákur Skúlason biskup skrifađi í bréfi til Óla Worms 30. ágúst 1625: „Ég hef af aumum örlögum hrakist burt á ţennan útkjálka og verđ ađ lifa innan um ómenntađ, óţćgilegt og dónalegt fólk, hin eina huggun mín er ađ hugsa um ţađ, hve lífiđ er stutt, og um tilkomandi samvistir vorar á himnum.“ Hundrađ árum síđar sagđi Jón Ólafsson Grunnvíkingur landslýđ vera óróasaman „međ óţokkamál, og eyđir sjálfum sér, yfriđ ósamţykkt og sundurlynt fólk, ágjarnt líka, óhreinlynt og illa geđjađ. Ţeir góđu menn eru miklu fćrri og fá engu ráđiđ.“

Nokkru áđur en Jón Grunnvíkingur samdi athugasemd sína á öndverđri átjándu öld var alnafni hans, Jón Ólafsson Indíafari, staddur á krá í Kaupmannahöfn, ţar sem mađur einn úthúđađi Íslendingum. Jón spurđi, hvort hann hefđi komiđ til Íslands og talađi ţví af eigin raun. Mađurinn sagđist aldrei myndu fara ţangađ norđur, og greiddi Jón honum ađ bragđi tvö vćn kjaftshögg.

Ţeir Ţorlákur Skúlason og Jón Grunnvíkingur hafa eflaust taliđ sig heimsborgara, en um ţá er mćlt, ađ ţeir séu vinveittir öllum löndum nema sínu eigin. Ég tel hins vegar ýmislegt til í lýsingu Hegels gamla á ţví, hvernig heimsandinn brćđir međ sér hugmyndir. Fyrst er sett fram afstađa, sem síđan leiđir til andstöđu, en loks renna hinar ólíku hugmyndir saman og hefja sig um leiđ upp í niđurstöđu. Í stađ ţess ađ greiđa ţeim, sem níđa niđur Ísland, kjaftshögg ađ hćtti Jóns Indíafara ćttum viđ einmitt ađ reyna ađ sameina ţjóđrćkni og víđsýni, gerast ţjóđrćknir heimsborgarar, lćra ţađ af öđrum ţjóđum, sem ţćr gera betur en viđ, en vera ţó stolt af ţeim góđa árangri, sem viđ höfum náđ á mörgum sviđum. Stolt er ekki dramb.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 22. janúar 2022.)


Rússar loka Memorial-stofnuninni

Hćstiréttur Rússlands samţykkti 28. desember síđast liđinn kröfu ríkissaksóknara landsins um ađ loka Memorial-stofnuninni rússnesku, en tilgangur hennar er ađ halda á lofti minningu fórnarlamba kommúnismans og annarra alrćđishreyfinga tuttugustu aldar. Var ţađ haft ađ yfirvarpi, ađ stofnunin vćri tengd erlendum ađilum. Saksóknari kvađ stofnunina líka halda ţví ranglega fram, ađ Ráđstjórnarríkin hefđu veriđ hryđjuverkaríki, jafnframt ţví sem hún dreifđi rógi um Föđurlandsstríđiđ mikla 1941–1945.

Memorial-stofnunin talar fyrir munn ţeirra, sem varnađ hefur veriđ máls. Nú reyna hins vegar Pútín og samstarfsmenn hans ađ falsa söguna, hylja slóđ glćpanna. Ráđstjórnarríkin voru einmitt hryđjuverkaríki. Ţađ var eđlismunur á einrćđi Rússakeisara og alrćđi kommúnista. Á tímabilinu frá 1825 til 1905 var 191 mađur tekinn af lífi af stjórnmálaástćđum í Rússaveldi. Kommúnistar drápu margfalt fleiri fyrstu fjóra mánuđina eftir valdarán sitt í nóvember 1917. Taliđ er, ađ samtals hafi um tuttugu milljónir manna týnt lífi í Ráđstjórnarríkjunum af völdum ţeirra, auk ţess sem tugmilljónir manna hírđust árum saman viđ illan ađbúnađ í ţrćlakistum norđan heimsskautsbaugs.

Ţađ er síđan umhugsunarefni, ađ Rússar skuli kalla ţátttöku sína í seinni heimsstyrjöld „Föđurlandsstríđiđ mikla“. Ţess ber ađ minnast, ađ ţađ var griđasáttmáli Stalíns og Hitlers, sem hleypti styrjöldinni af stađ, en hann var undirritađur í Moskvu 23. ágúst 1939. Fram í júní 1941, ţegar Hitler rauf sáttmálann og réđst á Rússland, voru ţeir Stalín bandamenn. Eftir ađ Hitler lagđi Frakkland ađ velli sumariđ 1940, börđust Bretar einir (ásamt samveldislöndunum) gegn alrćđisstefnunni. Ţá voru ađeins sex lýđrćđisríki eftir í Evrópu, Írland, Bretland, Ísland, Svíţjóđ, Finnland og Sviss.

Böđlarnir mega ekki fá ađ drepa fórnarlömb sín tvisvar, í seinna skiptiđ međ ţögninni.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 15. janúar 2022.)


Frelsiskvöldverđurinn 2021

Atlas Network eru regnhlífarsamtök rannsóknarstofnana um heim allan, sem kanna möguleika á sjálfsprottnu samstarfi í stađ valdbođs ađ ofan, verđlagningar í stađ skattlagningar. Breski athafnamađurinn Sir Antony Fisher kom samtökunum á fót áriđ 1981, en hann hafđi ungur hrifist af frelsisbođskap ensk-austurríska hagfrćđingsins Friedrichs von Hayeks og stofnađ hina áhrifamiklu Institute of Economic Affairs í Lundúnum áriđ 1955. Samtökin halda árlega uppskeruhátíđ hugmynda, Freedom Dinner, og sat ég hann í Miami í Florida-ríki 14. desember.

Hinn heimsfrćgi perúski rithöfundur Mario Vargas Llosa, Nóbelsverđlaunahafi í bókmenntum 2010, afhenti verđlaun, sem ćtluđ eru ungum blađamanni, og hlaut ţau Carla Gloria Colomé fyrir skrif sín um fjöldamótmćli Kúbverja síđast liđiđ sumar gegn kúgunarstjórn kommúnista, sem hafa á hálfri öld breytt Kúbu í eitt fátćkasta land Rómönsku Ameríku. Í frelsiskvöldverđinum söng kúbverski rapparinn Yotuel lagiđ „Patria y Vida“, sem er baráttusöngur mótmćlendanna.

Atlas Network veitir árlega sérstaka viđurkenningu ţeirri stofnun innan samtakanna, sem ţykir hafa tekiđ merkilegast frumkvćđi. Er ţessi viđurkenning kennd viđ fjárfestinn Sir John Templeton og nemur 100 ţúsund Bandaríkjadölum. Nú fékk hana Centre for Civil Society í Nýju Delí fyrir viđleitni viđ ađ tryggja og auka frelsi og starfsöryggi indverskra götusala, en ţótt ţeir veiti nauđsynlega ţjónustu, hafa afskiptasöm yfirvöld iđulega torveldađ starfsemi ţeirra.

Ţriđju verđlaunin, sem veitt voru í frelsiskvöldverđinum, voru Sir Antony Fisher Achievement Award, og hlaut ţau ađ ţessu sinni dr. Tom Palmer, sem sér um alţjóđatengsl hjá samtökunum. Tom er Íslendingum ađ góđu kunnur, ţví ađ hann hefur oft komiđ hingađ til lands, en hann er áhugamađur um íslenskar fornbókmenntir. Í snjöllu ţakkarávarpi sagđi hann: „Sćtasti sigur okkar í rökrćđu er ekki ađ yfirbuga andstćđinginn, heldur ađ hlusta á hann sex mánuđum eđa sex árum seinna endurtaka röksemdir okkar.“

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 8. janúar 2022.)


Málfrelsi og samfélagsmiđlar

Á ráđstefnu evrópskra íhalds- og umbótaflokka um netfrelsi í Róm 10.–12. desember rifjađi ég upp rökin fyrir mál- og hugsunarfrelsi. Bönnuđ skođun gćti veriđ rétt, og ţá missir mannkyniđ mikils. Hún gćti veriđ röng, en ţá er mönnum hollt ađ spreyta sig á ţví ađ hrekja hana. Og bönnuđ skođun gćti veriđ ađ sumu leyti rétt og ađ sumu leyti röng. En síđasta áratug hafa komiđ til sögu tveir öflugir samfélagsmiđlar, Facebook og Twitter, sem hafa skert málfrelsi notenda sinna verulega. Ţeir takmörkuđu til dćmis mjög svigrúm til ađ segja fréttir af afritađri tölvu Hunters Bidens forsetasonar og til ađ láta í ljós ţá skođun, ađ kórónuveiran vćri upprunnin í kínverskri tilraunastofu. Nokkrum dögum áđur en Donald Trump lét af forsetaembćtti, lokuđu bćđi fyrirtćkin jafnvel reikningum hans.

Sagt er á móti, ađ ţetta séu einkafyrirtćki og megi setja reglur um, hverjum ţeir hleypi ađ. Réttur minn til ađ segja skođun mína feli ekki í sér skyldu ţína til ađ hlusta á mig eđa hleypa mér ađ tćkjum ţínum. En í Róm hélt ég ţví fram, ađ vegna einokunarađstöđu sinnar og eđlis vćru ţessi fyrirtćki almannamiđlar (common carriers) svipađ og einkavegir, gistihús og símafyrirtćki. Ţótt vegur sé í einkaeigu, má eigandinn ekki banna konum ađ aka um hann (eins og gert var í Sádi-Arabíu). Gistihús má ekki neita ţeldökkum mönnum um afgreiđslu (eins og gert var í Suđur-Afríku). Símafyrirtćki má ekki mismuna eftir trúar- eđa stjórnmálaskođunum. Samkvćmt bandarískum lögum bera Facebook og Twitter ekki ábyrgđ á ţví, hvađ menn segja á ţeim. En ef ţeir taka upp ritskođun, eins og ţeir eru ađ gera (og ţá ađallega á hćgri mönnum), ţá er eđlilegt, ađ ţeir taki á sig slíka ábyrgđ. Annađhvort verđa ţeir ađ vera opnir og ábyrgđarlausir eđa lokađir og ábyrgir ţeirra orđa, sem á ţeim falla.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 18. desember 2021.)


Eđlisréttur og vildarréttur

Í Úlfljóti 2007 birti Sigurđur Líndal lagaprófessor 80 bls. ritgerđ, í rauninni litla bók, um stjórnspeki Snorra Sturlusonar, eins og hún birtist í Heimskringlu, og hefur ţessi merkilega ritsmíđ ekki hlotiđ ţá athygli, sem hún á skiliđ. Sigurđur greinir ţar á milli tveggja hugmynda um lög og rétt: ađ hann sé eđlisréttur (natural law) eđa vildarréttur (legal positivism). Samkvćmt eđlisrétti eru lögin til ofar valdhöfum og óháđ ţeim. Heilagur Tómas Akvínas fann uppsprettu eđlisréttarins í mannlegri skynsemi, en Snorri Sturluson í venjum og fordćmi, hinum góđu, gömlu lögum, eins og ţađ er stundum orđađ.

Samkvćmt vildarrétti eru lögin hins vegar sett af valdhöfum og til marks um vilja ţeirra. Á norđlćgum slóđum kom vildarréttur til sögu, ţegar ríkisvald efldist á miđöldum. Löggjafinn átti ţá ađ vera konungurinn, einvaldurinn. Ţessar tvćr hugmyndir um lög og rétt rákust eftirminnilega á, ţegar norskur sendimađur, Lođinn Leppur, reiddist ţví mjög á Alţingi 1281, „ađ búkarlar gerđu sig svo digra, ađ ţeir huguđu ađ skipa lögum í landi, ţeim sem kóngur einn saman átti ađ ráđa“. Í lýđrćđisríkjum nútímans er litiđ svo á, ađ lýđurinn sé löggjafinn, ţótt í reynd fari kjörnir fulltrúar hans međ löggjafarvaldiđ. En Sigurđur benti á, ađ jafnbrýnt vćri ađ setja löggjafanum skorđur, ţótt ađ baki hans stćđi meiri hluti í kosningum, og ađ fornu, ţegar hann ríkti sem konungur af Guđs náđ.

Kenningin um stjórnarskrárbundiđ lýđrćđi hvílir í raun á hugmyndinni um eđlisrétt. Hún er, ađ til séu almenn sannindi eđa lögmál, sem ţurfi ađ vera óhult fyrir lýđrćđinu, vildarréttinum, ef svo má segja, svo sem friđhelgi eignarréttarins, atvinnufrelsi, bann viđ ritskođun og bann viđ skattheimtu án lagaheimildar. Ţessi almennu sannindi geyma í sér reynsluvit kynslóđanna.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 11. desember 2021.)


Hver var Snorri?

Ég tók ţátt í skemmtilegri málstofu Miđaldastofu í Háskóla Íslands 2. desember um Snorra Sturluson. Ţar skýrđi ég, hvers vegna ég skipađi Snorra fremst í nýlega bók mína um tuttugu og fjóra frjálslynda íhaldsmenn, ásamt heilögum Tómasi Akvínas. Ástćđan er sú, ađ ţeir komu báđir orđum ađ kenningum, sem John Locke kerfisbatt síđar, ţegar hann ţurfti ađ fćra rök fyrir byltingunni blóđlausu á Bretlandi 1688. Ţessar kenningar voru, ađ konungar vćru seldir undir sömu lög og ađrir og ađ setja mćtti ţá af, ef ţeir virtu ekki ţessi lög. Heimskringlu Snorra má lesa sem viđvörun viđ konungum, og kemur ţađ skýrast fram í rćđu Ţorgnýs lögmanns yfir Svíakonungi og rćđu Einars Ţverćings á Alţingi. Raunar gengur Einar Ţverćingur svo langt ađ segja, ađ Íslendingum sé best ađ hafa engan konung. Jafnframt benti ég á, ađ Egill Skallagrímsson vćri einn fyrsti raunverulegi einstaklingurinn í mannkynssögunni, og á ég ţá viđ, ađ hann stígur út úr móđu fjölskyldu, ćttbálks og hérađs, reisir konungi níđstöng, steytir hnefa framan í gođin og á sér auđugt tilfinningalíf.

Sverrir Jakobsson sagnfrćđiprófessor var andmćlandi minn og flutti mál sitt međ ágćtum. Hann tók undir međ mér um stjórnmálahugmyndirnar í Heimskringlu, en gerđi ađallega ágreining um tvennt. Í fyrsta lagi vćri alls óvíst, ađ Snorri hefđi samiđ Egils sögu, eins og ég gengi ađ vísu. Í annan stađ hefđi Snorri í eigin lífi hegđađ sér eins og konungsmađur frekar en andstćđingur konungs. Ţótt ég telji sennilegt, ađ Snorri hafi samiđ Egils sögu (eins og flestir fornfrćđingar), ćtla ég ekki ađ hćtta mér út í deilur um ţađ. En ég lét hins vegar í ljós ţá skođun, ađ ađalheimildarmađurinn um Snorra, frćndi hans Sturla Ţórđarson, vćri hlutdrćgur. Treysta ćtti honum varlega.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 4. desember 2021.)


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband