Kj÷rb˙­ir og kj÷rklefar?

200401-2x1-donald-trump-joe-biden-ew-1155a_783b2a335319d054c2820d7d80ebc3a9.fit-1120wN˙ lÝ­ur a­ lokum forsetakj÷rsins bandarÝska, en allur heimurinn fylgist me­ ■vÝ, enda eru BandarÝkin lang÷flugasta hagkerfi og herveldi heims. ┴n ■ess hef­u ■eir StalÝn og Hitler lÝklega skipt Nor­urßlfunni allri ß milli sÝn upp ˙r 1940. Spekingar ■eir, sem koma fram ■essa dagana Ý fj÷lmi­lum, segja flestir lÝklegast, a­ Joe Biden, fyrrverandi varaforseti, muni sigra. Ůetta er rangt. LÝklegast er, a­ Donald Trump, n˙verandi forseti, muni tapa. Ůeir, sem kjˇsa Biden, eru langflestir a­ kjˇsa ß mˇti Trump.

Ůetta lei­ir hugann a­ einum mun ß ■vÝ a­ kjˇsa ˙ti Ý kj÷rb˙­ og inni Ý kj÷rklefa. ┌ti Ý kj÷rb˙­ křs ma­ur me­ krˇnunum sÝnum ■ß v÷ru, sem hann vill. Inni Ý kj÷rklefa křs hann me­ h÷ndunum ■ann frambjˇ­anda, sem hann vill stundum ekki, en telur illskßrri en keppinauturinn. Biden vekur ekki traust. Hann er gleyminn og reikull Ý tali og leyfir fj÷lskyldu sinni a­ hagnast ß nafni sÝnu. Hann ber me­ sÚr, a­ hann er or­inn 77 ßra. En hann nŠr lÝklegast kj÷ri, ■vÝ a­ hinn sprŠki keppinautur hans vekur vÝ­a stŠka and˙­, sem er ekki me­ ÷llu ˇskiljanleg.

Annar galli ß kj÷rklefalř­rŠ­inu ˇlÝkt kj÷rb˙­alř­rŠ­inu er, a­ menn vita ekki alltaf, hva­ ■eir kjˇsa yfir sig. ┌ti Ý kj÷rb˙­ geta menn sko­a­ v÷runa, lesi­ sÚr til um innihaldi­ og sÚ­, hva­ h˙n kostar. En inni Ý kj÷rklefanum geta menn sjaldnast sÚ­ fyrir, hva­ muni gerast, sÚrstaklega Ý l÷ndum me­ hlutfallskosningar og samsteypustjˇrnir, en lÝka Ý l÷ndum me­ tveggja flokka kerfi eins og Ý BandarÝkjunum, ■ˇtt kostir sÚu ■ar skřrari.

Og jafnvel ■ˇtt bandarÝskir kjˇsendur Šttu n˙ or­i­ a­ ■ekkja ■ß Joe Biden og Donald Trump, vita ■eir ekki, hva­ kj÷r ■eirra muni kosta. Biden hyggst hŠkka skatta ß hina tekjuhŠrri og takmarka vinnslu jar­efna. Ůetta er hvort tveggja vel falli­ til vinsŠlda, en gŠti haft neikvŠ­ar aflei­ingar Ý atvinnulÝfinu.

Kjarni mßlsins er, a­ vilji einstaklinganna kemur miklu betur fram, ■egar ■eir kjˇsa daglega me­ krˇnunum ˙ti Ý kj÷rb˙­ en ■egar ■eir kjˇsa me­ h÷ndunum inni Ý kj÷rklefa ß fj÷gurra ßra fresti. Ůess vegna Štti a­ flytja sem flestar ßkvar­anir frß stjˇrnmßlam÷nnum og skriffinnum til neytenda og skattgrei­enda.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 31. oktˇber 2020.)


StjˇrnarskrßrhagfrŠ­i

24.1 BuchananFur­u sŠtir, a­ Ý ÷llum umrŠ­unum um lř­veldisstjˇrnarskrßna, sem sam■ykkt var me­ 98% atkvŠ­a Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu 1944, hefur ekkert veri­ minnst ß eina grein hagfrŠ­innar, stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i (constitutional economics), sem spratt upp ˙r rannsˇknum James M. Buchanans og annarra hagfrŠ­inga ß almannavali Ý samanbur­i vi­ einkaval. Er meira a­ segja haldi­ ˙tiásÚrst÷ku tÝmariti um stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i. Buchanan fÚkk Nˇbelsver­launin Ý hagfrŠ­i 1986 fyrir rannsˇknir sÝnar ß almannavali.

Einkaval er, ■egar ma­ur fer ˙t Ý kj÷rb˙­ og kaupir sÚr osthleif. Almannaval er, ■egar ma­ur fer inn Ý kj÷rklefa og krossar vi­ einhvern kost af nokkrum, til dŠmis stjˇrnmßlaflokk til a­ fara me­ l÷ggjafarvaldi­ nŠstu fj÷gur ßrin. Sß augljˇsi munur er ß einkavali og almannavali, a­ engin nau­ung kemur vi­ s÷gu Ý einkavali. Ma­urinn kaupir sÚr ekki osthleif, nema hann vilji. Hann velur a­eins fyrir sjßlfan sig. En Ý almannavali eru alltaf sumir a­ velja fyrir alla. Einhverjir ver­a undir Ý atkvŠ­agrei­slunni.

StjˇrnarskrßrhagfrŠ­in leitar lei­a til a­ lßgmarka nau­ung Ý stjˇrnmßlum. Einfaldast vŠri au­vita­ a­ krefjast einrˇma sam■ykkis vi­ ÷llum stjˇrnlagabreytingum, en allir sjß, a­ ■a­ er ekki framkvŠmanlegt (■ˇtt ═slendingar hafi fari­ břsna nŠrri ■vÝ Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 1944). Buchanan og lŠrisveinar hans telja ■vÝ, a­ binda ■urfi Ý stjˇrnl÷g řmis ßkvŠ­i til verndar minni hlutum.

Til vi­bˇtar vi­ hef­bundin mannrÚttindaßkvŠ­i ■urfi a­ koma reglur, sem torveldi meiri hluta a­ sam■ykkja ■ungar ßl÷gur ß minni hluta, til dŠmis skatta, sem a­eins fßir bera, e­a skuldas÷fnun, sem varpa­ er ß komandi kynslˇ­ir, e­a ver­bˇlgu, sem er ekkert anna­ en dulb˙inn skattur ß notendur peninga. Takmarka ■urfi skattlagningar- og se­laprentunarvald rÝkisins Ý beinu framhaldi af ■eim h÷mlum, sem ■egar eru reistar vi­ afskiptum ■ess af sko­anamyndun og me­fer­ einkaeigna.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. oktˇber 2020. Myndin er af James M. Buchanan.)


Veggjakrot e­a valdh÷mlur?

FyrirsögnŮegar ß nÝunda ßratug sÝ­ustu aldar var einu sinni sem oftar rŠtt af miklum mˇ­i ß Al■ingi um, hva­ gera mŠtti fyrir ■jˇ­ina, halla­i Geir Gunnarsson, ■ingma­ur Al■ř­ubandalagsins, sÚr a­ sessunaut sÝnum og sag­i Ý lßgum hljˇ­um: „Er ekki lÝka rÚtt a­ bi­ja um sÚrstaka ve­urstofu, sem spßir a­eins gˇ­u ve­ri?“ Ůetta atvik rifja­ist upp fyrir mÚr, ■egar Úg sß Ý mi­borginni sˇ­alegt veggjakrot eftir ßkafafˇlk, sem hafna vill lř­veldisstjˇrnarskrßnni frß 1944.

Lř­veldisstjˇrnarskrßin var eins og l÷g gera rß­ fyrir samin af Al■ingi, en borin undir ■jˇ­ina Ý atkvŠ­agrei­slu hinn 23. maÝ 1944. Kj÷rsˇkn var 98%, og greiddu 98,3% atkvŠ­i me­ stjˇrnarskrßnni, en h˙n ßtti uppruna sinn Ý stjˇrnarskrß ■eirri, sem Kristjßn IX. fŠr­i ═slendingum ß ■˙sund ßra afmŠli ═slandsbygg­ar 1874. S˙ stjˇrnarskrß var ein hin frjßlslegasta Ý Nor­urßlfunni, enda Nor­url÷nd ■ß sem n˙ a­ m÷rgu leyti til fyrirmyndar um stjˇrnarfar. Stendur rÚttarrÝki­ ˇvÝ­a traustari fˇtum. Til samanbur­ar mß nefna, a­ kj÷rsˇkn var svo drŠm 2012 um uppkast veggjakrotaranna a­ stjˇrnarskrß, a­ a­eins mŠlti um ■ri­jungur atkvŠ­isbŠrra kjˇsenda me­ ■vÝ, a­ Al■ingi hef­i ■a­ til hli­sjˇnar, ef og ■egar ■a­ endursko­a­i stjˇrnarskrßna.

En til hvers eru stjˇrnarskrßr? Ůeir frŠ­imenn, sem dřpst hafa hugsa­ um ■a­ mßl, svara: Ůa­ er til a­ skilgreina, hva­a mßl ■ykja svo mikilvŠg, a­ reglum um ■au ver­i ekki breytt Ý venjulegum atkvŠ­agrei­slum. DŠmi er mßlfrelsi­. Meiri hlutinn gŠti komist Ý tÝmabundna ge­shrŠringu og vilja­ svipta ˇvinsŠlan minnihlutahˇp mßlfrelsi, en stjˇrnarskrßin bannar ■a­. Anna­ dŠmi er fri­helgi eignarrÚttarins.

Stjˇrnarskrßr eru fßor­ar, gagnor­ar og skřrar yfirlřsingar um, hvernig fara skuli me­ valdi­, svo a­ hugsanleg misnotkun ■ess bitni sem minnst ß einstaklingum. Eins og skip eru smÝ­u­ til a­ standast vond ve­ur, eru stjˇrnarskrß samdar til a­ standast misjafna valdhafa. Vi­ h÷fum ekkert a­ gera vi­ ve­urstofu, sem spßir a­eins gˇ­u ve­ri, og ■vÝ sÝ­ur h÷fum vi­ not fyrir stjˇrnarskrß, sem er ekkert anna­ en ˇskalisti um, hva­ rÝki­ eigi a­ gera fyrir borgarana, eins og veggjakrotararnir Ý mi­borginni krefjast. NŠr vŠri a­ hafa ßhyggjur af ■vÝ, hva­ rÝki­ getur gert borgurunum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. oktˇber 2020.)


Minningar um Milton

23.6 FriedmansinChinaA­ mÚr sˇttu ß d÷gunum minningar um Milton Friedman, einn virtasta hagfrŠ­ing tuttugustu aldar. ╔g hitti hann fyrst ß fundi Mont Pelerin-samtakanna, al■jˇ­asamtaka frjßlslyndra frŠ­imanna, Ý Stanford Ý KalifornÝu hausti­ 1980. ╔g sag­i honum ■ß, a­ Úg hef­i ˇsjaldan vari­ hann fyrir ßrßsum Ýslenskra vinstri manna. „Ů˙ ßtt ekki a­ verja mig,“ sag­i Friedman me­ brei­u brosi. „Ů˙ ßtt a­ verja hugsjˇnir okkar.“

NŠst hitti Úg Friedman ß ■ingi Mont Pelerin-samtakanna Ý BerlÝn 1982. Hann sag­i mÚr ■ß af fer­ sinni til KÝna sk÷mmu eftir fundinn Ý Stanford. Hann haf­i snŠtt hßdegisver­ me­ kÝnverskum rß­herra, sem kva­st vera ß lei­ til BandarÝkjanna. Hva­a rß­herra sŠi ■ar um dreifingu hrßefna? Friedman svara­i: „Ů˙ skalt fara ß hrßv÷rumarka­inn Ý SÝkagˇ.“ Rß­herrann var­ eitt spurningamerki Ý framan. Friedman reyndi a­ ˙tskřra fyrir honum, a­ ß frjßlsum marka­i sŠi rÝki­ ekki um dreifingu hrßefna. Ůau dreif­ust um hagkerfi­ Ý frjßlsum vi­skiptum. Friedman rifja­i lÝka upp fer­ sÝna til Indlands 1962. Hann kom ■ar a­, sem verkamenn voru a­ grafa skipaskur­ me­ skˇflum. Friedman spur­i: „Af hverju noti­ ■i­ ekki jar­řtur? Ůa­ vŠri miklu hagkvŠmara.“ Lei­s÷guma­ur hans svara­i: „Ů˙ skilur ■etta ekki. Ůetta skapar atvinnu.“ Friedman var ekki lengi a­ breg­ast vi­: „N˙, Úg hÚlt, a­ ■i­ vŠru­ a­ grafa skipaskur­. En ef ■i­ Štli­ a­ skapa atvinnu, af hverju noti­ ■i­ ekki matskei­ar?“

Friedman kom til ═slands ß mÝnum vegum hausti­ 1984. MatthÝas ┴. Mathiesen vi­skiptarß­herra hÚlt honum bo­ Ý Rß­herrab˙sta­num. ╔g stˇ­ vi­ hli­ Friedmans og kynnti hann fyrir gestum. Einn ■eirra var se­labankastjˇri. ╔g gat ekki stillt mig um a­ segja: „JŠja, prˇfessor Friedman. HÚr er Ýslenskur se­labankastjˇri. Hann yr­i n˙ atvinnulaus, ef kenningar y­ar yr­u framkvŠmdar.“ Friedman brosti kankvÝs og sag­i: „Nei, hann yr­i ekki atvinnulaus. Hann yr­i a­eins a­ fŠra sig Ý ar­bŠrara starf.“ Allir hlˇgu, lÝka se­labankastjˇrinn. Eitt kv÷ldi­ hÚldu Ýslenskir kaupsřslumenn og i­nj÷frar Friedman veglega veislu. Einn ■eirra spur­i Friedman: „Hver er a­ y­ar dˇmi mesta ˇgnin vi­ kapÝtalismann?“ Friedman svara­i: „Horfi­ Ý spegil. Ůa­ eru kapÝtalistarnir, sem ˇgna kapÝtalismanum. Ůeir vilja, a­ rÝki­ verji ■ß gegn samkeppni.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. oktˇber 2020.)


Gy­ingahatur og ═slendingaand˙­

Ůau Milton Friedman og Anna J. Schwartz gßfu ßri­ 1963 ˙t Peningamßlas÷gu BandarÝkjanna, A Monetary History of the United States, ■ar sem ■au l÷g­u fram nřja skřringu ß heimskreppunni miklu 1929–1933. H˙n var, a­ kreppan hef­i or­i­ vegna mistaka Ý stjˇrn peningamßla. BandarÝski se­labankinn hef­i breytt ni­ursveiflu Ý dj˙pa kreppu me­ ■vÝ a­ leyfa peningamagni Ý umfer­ a­ skreppa saman um ■ri­jung. Hann hef­i ekki gegnt ■eirri skyldu sinni a­ veita b÷nkum Ý lausafjßr■r÷ng ■rautavaralßn.

Eitt versta glappaskoti­ hef­i veri­ a­ bjarga ekki Bank of the United States Ý New York hausti­ 1930, en ■a­ hef­i valdi­ ßhlaupum ß a­ra banka og dřpka­ ni­ursveifluna. Margir hef­u haldi­ vegna nafnsins, a­ bankinn vŠri ß einhvern hßtt opinber stofnun, en svo var ekki. Bankinn var Ý eigu gy­inga, og flestir vi­skiptavinir voru gy­ingar. Ůau Friedman og Schwartz t÷ldu lÝklegt, a­ gy­ingahatur hef­i rß­i­ einhverju um, a­ bankanum var ekki bjarga­.

Hli­stŠ­ ßkv÷r­un var tekin Ý fjßrmßlakreppunni 2008 um ═sland. Breska Verkamannaflokksstjˇrnin me­ ■ß Gordon Brown og Alistair Darling Ý broddi fylkingar ßkva­ a­ bjarga ÷llum b÷nkum Ý Bretlandi ÷­rum en ■eim tveimur, sem voru Ý eigu ═slendinga, Heritable og KSF. Jafnframt loka­i stjˇrnin ˙tb˙i Landsbankans Ý Lund˙num. Ůetta olli ■vÝ, a­ Ýslenska bankakerfi­ hrundi allt, en ella var ■a­ alls ekki sjßlfgefi­.

╔g tel lÝklegt, a­ stjˇrnmßlahagsmunir hafi rß­i­ einhverju um ■essa ßkv÷r­un. Brown og Darling voru bß­ir frß Skotlandi, og ■jˇ­ernissinnar sˇttu ■ar mj÷g a­ Verkamannaflokknum. Ůeir h÷f­u ■vÝ rÝka hagsmuni af ■vÝ a­ sřna skoskum kjˇsendum, a­ sjßlfstŠ­i smß■jˇ­ar gŠti veri­ varasamt. Skoska bankakerfi­ var tˇlff÷ld landsframlei­sla Skotlands og hef­i hruni­, hef­i Englandsbanki ekki veitt skoskum b÷nkum ■au ■rautavaralßn, sem hann neita­i Heritable og KSF um.á

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. oktˇber 2020.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband