Hvaš sagši ég ķ Pįlsborg postula?

Žegar mér var bošiš aš halda fyrirlestur į rįšstefnu brasilķskra frjįlshyggjustśdenta ķ Pįlsborg postula, Sćo Paulo, 13. október 2018, valdi ég efniš: Norręnu leiširnar. Ķ Rómönsku Amerķku er išulega horft til Noršurlanda sem fyrirmynda. En velgengni žessara landa er ekki vegna jafnašarstefnu, eins og sumir halda, heldur žrįtt fyrir hana.

Skżrasta dęmiš er Svķžjóš. Žar hafši myndast sterk frjįlshyggjuhefš žegar į įtjįndu öld. Sęnsk-finnski presturinn Anders Chydenius hafši sett fram hugmyndina um sįtt eiginhagsmuna og almannahagsmuna ķ krafti frjįlsra višskipta, įšur en Adam Smith gaf henni fręgt nafn, „ósżnilega höndina“. Einn įhrifamesti stjórnmįlamašur Svķa į nķtjįndu öld, Johan August Gripenstedt, beitti sér ķ rįšherratķš sinni 1848-1866 fyrir vķštękum umbótum ķ frelsisįtt, og mį rekja til žeirra samfellt hagvaxtarskeiš ķ Svķžjóš ķ heila öld frį 1870. Nutu jafnašarmenn góšs af, žegar žeir komust til valda į fjórša įratug tuttugustu aldar, og fóru gętilega ķ byrjun. Žeir vildu mjólka kśna ķ staš žess aš slįtra henni.

Upp śr 1970 hófu sęnskir jafnašarmenn hins vegar aš ganga miklu lengra en įšur ķ skattheimtu og opinberum afskiptum. Afleišingarnar uršu, aš veršmętasköpun stöšvašist, frumkvöšlar fluttust śr landi og skatttekjur rķkisins jukust ekki lengur meš aukinni skattheimtu. Kżrin var aš hętta aš mjólka. Um og eftir 1990 įttušu Svķar sig almennt į žessu, lķka jafnašarmenn, og hafa žeir sķšan veriš aš fikra sig varlega ķ įtt aš nżju jafnvęgi, žar sem velferšarbętur eru įfram rķflegar, en skattar hóflegri en įšur og sęmilegt svigrśm fyrir einkaframtak. Mį žvķ meš nokkurri einföldun tala um žrjįr sęnskar leišir, ķ anda frjįlshyggju 1870-1970, jafnašarstefnu 1970-1990 og mįlamišlunar frį 1990.

Į öšrum Noršurlöndum varš lķka til sterk frjįlshyggjuhefš, eins og hin frjįlslynda stjórnarskrį Noršmanna į Eišsvöllum 1814 sżnir. Og uppi į Ķslandi talaši Jón Siguršsson meš glöggum rökum fyrir atvinnufrelsi. Ķ fyrirlestri mķnum ķ Pįlsborg postula komst ég aš žeirri nišurstöšu, aš velgengni Noršurlanda vęri ašallega vegna žriggja žįtta, öflugs réttarrķkis, frjįlsra alžjóšavišskipta og vķštęks gagnkvęms trausts og samkenndar vegna samleitni žjóšanna, langrar sameiginlegrar sögu og rótgróinna borgaralegra siša.

(Fróšleiksmoli ķ Morgunblašinu 27. október 2018.)


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband