Hvađ sagđi ég í Pálsborg postula?

Ţegar mér var bođiđ ađ halda fyrirlestur á ráđstefnu brasilískra frjálshyggjustúdenta í Pálsborg postula, Săo Paulo, 13. október 2018, valdi ég efniđ: Norrćnu leiđirnar. Í Rómönsku Ameríku er iđulega horft til Norđurlanda sem fyrirmynda. En velgengni ţessara landa er ekki vegna jafnađarstefnu, eins og sumir halda, heldur ţrátt fyrir hana.

Skýrasta dćmiđ er Svíţjóđ. Ţar hafđi myndast sterk frjálshyggjuhefđ ţegar á átjándu öld. Sćnsk-finnski presturinn Anders Chydenius hafđi sett fram hugmyndina um sátt eiginhagsmuna og almannahagsmuna í krafti frjálsra viđskipta, áđur en Adam Smith gaf henni frćgt nafn, „ósýnilega höndina“. Einn áhrifamesti stjórnmálamađur Svía á nítjándu öld, Johan August Gripenstedt, beitti sér í ráđherratíđ sinni 1848-1866 fyrir víđtćkum umbótum í frelsisátt, og má rekja til ţeirra samfellt hagvaxtarskeiđ í Svíţjóđ í heila öld frá 1870. Nutu jafnađarmenn góđs af, ţegar ţeir komust til valda á fjórđa áratug tuttugustu aldar, og fóru gćtilega í byrjun. Ţeir vildu mjólka kúna í stađ ţess ađ slátra henni.

Upp úr 1970 hófu sćnskir jafnađarmenn hins vegar ađ ganga miklu lengra en áđur í skattheimtu og opinberum afskiptum. Afleiđingarnar urđu, ađ verđmćtasköpun stöđvađist, frumkvöđlar fluttust úr landi og skatttekjur ríkisins jukust ekki lengur međ aukinni skattheimtu. Kýrin var ađ hćtta ađ mjólka. Um og eftir 1990 áttuđu Svíar sig almennt á ţessu, líka jafnađarmenn, og hafa ţeir síđan veriđ ađ fikra sig varlega í átt ađ nýju jafnvćgi, ţar sem velferđarbćtur eru áfram ríflegar, en skattar hóflegri en áđur og sćmilegt svigrúm fyrir einkaframtak. Má ţví međ nokkurri einföldun tala um ţrjár sćnskar leiđir, í anda frjálshyggju 1870-1970, jafnađarstefnu 1970-1990 og málamiđlunar frá 1990.

Á öđrum Norđurlöndum varđ líka til sterk frjálshyggjuhefđ, eins og hin frjálslynda stjórnarskrá Norđmanna á Eiđsvöllum 1814 sýnir. Og uppi á Íslandi talađi Jón Sigurđsson međ glöggum rökum fyrir atvinnufrelsi. Í fyrirlestri mínum í Pálsborg postula komst ég ađ ţeirri niđurstöđu, ađ velgengni Norđurlanda vćri ađallega vegna ţriggja ţátta, öflugs réttarríkis, frjálsra alţjóđaviđskipta og víđtćks gagnkvćms trausts og samkenndar vegna samleitni ţjóđanna, langrar sameiginlegrar sögu og rótgróinna borgaralegra siđa.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 27. október 2018.)


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband