Hreyfing og flokkur ■jˇ­ernissinna

Nazi-march-Reykjavik-IcelandSagnfrŠ­ingarnir Ragnhei­ur Kristjßnsdˇttir og Pontus Jńrvstad draga upp ranga mynd af fasisma ß ═slandi Ý framlagi til bˇkarinnar Anti-Fascism in the Nordic Countries, sem kom ˙t hjß Routledge ßri­ 2019. Ůau tala Ý fyrsta lagi um nasisma, ekki fasisma, en Ý ■ßgu efnislegrar umrŠ­u er e­lilegast a­ hafa or­i­ „nasisma“ a­eins um hi­ ■řska afbrig­i fasismans.

═ ÷­ru lagi segja ■au Ragnhei­ur og Pontus, a­ Ůjˇ­ernishreyfing ═slendinga, sem stofnu­ var vori­ 1933, hafi veri­ fasistaflokkur. En ┴sgeir Gu­mundsson sagnfrŠ­ingur, sem rannsaka­ hefur ■essa s÷gu manna mest, segir rÚttilega Ý S÷gu 1976, a­ Ůjˇ­ernishreyfingin hafi ekki veri­ hreinrŠkta­ur fasistaflokkur, heldur sambland Ýhalds- og fasistaflokks.

═ ■ri­ja lagi klofna­i einmitt Ůjˇ­ernishreyfingin fyrir bŠjarstjˇrnarkosningar Ý ReykjavÝk Ý jan˙ar 1934. Margir fÚlagar hennar t÷ldu SjßlfstŠ­isflokkinn skßrri kost en vinstri flokkana, og tˇku tveir ■eirra sŠti ß lista flokksins. Vi­ ■a­ vildu hinir eiginlegu fasistar Ý Ůjˇ­ernishreyfingunni ekki sŠtta sig og stofnu­u Flokk ■jˇ­ernissinna, sem bau­ fram Ý bŠjarstjˇrnarkosningum 1934 og 1938 og Ý al■ingiskosningum 1934 og 1937, en hlaut sßralÝti­ fylgi.

Ůjˇ­ernishreyfingin var leyst upp vori­ 1934, enda haf­i h˙n frekar veri­ mßlfundafÚlag en stjˇrnmßlaflokkur. Hins vegar mß vissulega telja Flokk ■jˇ­ernissinna fasistaflokk, ■ˇtt stŠkur andkomm˙nismi sameina­i a­allega fÚlagana. En ■au Ragnhei­ur og Pontus horfa fram hjß ■vÝ a­alatri­i, a­ Flokkur ■jˇ­ernissinna var stofna­ur Ý andst÷­u vi­ SjßlfstŠ­isflokkinn. Spaugilegt dŠmi um vi­leitni ■eirra til a­ spyr­a SjßlfstŠ­isflokkinn saman vi­ ■ennan fylgislitla fasistaflokk er, ■egar ■au nefna, a­ fyrsti forma­ur verkamannafÚlags sjßlfstŠ­ismanna, Ë­ins, hafi ß­ur veri­ Ý Flokki ■jˇ­ernissinna. Ůau vita lÝklega ekki, a­ ■essi ma­ur, Sigur­ur Halldˇrsson, haf­i enn ß­ur veri­ Ý komm˙nistaflokknum!

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. j˙nÝ 2021.)


═ Escorial-h÷ll

Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_EscorialI­ulega skilja fallnir ˇvinir frelsisins eftir sig stˇrhřsi, sem sjßlfsagt er a­ nřta. Eftir fall komm˙nismans Ý Pˇllandi var kauph÷ll hřst Ý fyrrverandi bŠkist÷­vum komm˙nistaflokksins. ╔g bř­ stundum til ˙tgßfuhˇfa Ý R˙blunni a­ Laugavegi 18. Og n˙ ß d÷gunum kenndi Úg ß sumarskˇla tveggja evrˇpskra frjßlshyggjustofnana, sem haldinn var Ý Escorial-h÷ll nßlŠgt Madrid. Filippus II. lauk vi­ smÝ­i hallarinnar 1584, sama ßr og Gu­brandur biskup gaf ˙t biblÝu sÝna. H˙n er ekki a­eins konungsh÷ll og raunar stŠrsta h˙s heims ß sinni tÝ­, heldur lÝka klaustur, bˇkasafn, kirkja og grafhřsi.

Segja mß, a­ ein rˇtin a­ ■jˇ­legri, borgaralegri frjßlshyggju Ý Evrˇpu liggi Ý uppreisninni, sem Ýb˙ar Ni­urlanda hˇfu 1566 gegn ofrÝki Filippusar hallarsmi­s, en nor­urhluti Ni­urlanda (sem vi­ nefnum oftast eftir einu hÚra­inu, Hollandi) ÷­la­ist loks vi­urkenningu sem sjßlfstŠtt rÝki 1648. Spßnn hÚlt um skei­ eftir su­urhlutanum, ■ar sem n˙ eru BelgÝa og L˙xemborg.

═ erindi mÝnu 14. j˙nÝ kva­ Úg frjßlshyggjumenn og Ýhaldsmenn eiga margt sameiginlegt, en tvennt skildi: Frjßlshyggjumenn try­u ■vÝ, a­ framfarir vŠru m÷gulegar (til dŠmis bŠtt lÝfskj÷r, hreinna umhverfi, grei­ari samg÷ngur, minni barnadau­i, fßtÝ­ari sj˙kdˇmar, auknar lÝfslÝkur). Enn fremur try­u ■eir ■vÝ, a­ frelsi­ gŠti a­ lokum or­i­ sameign allra jar­arb˙a, ■ˇtt vissulega yr­i hin nau­synlega gagnkvŠma a­l÷gun borgaranna til Ý langri s÷gulegri ■rˇun. Hreinir Ýhaldsmenn vŠru hins vegar i­ulega hrŠddir vi­ breytingar og vildu reisa m˙ra milli ■jˇ­a.

═ erindi mÝnu 18. j˙nÝ sag­i Úg stuttlega frß nř˙tkominni bˇk minni um tuttugu og fjˇra stjˇrnmßlahugsu­i, allt frß Snorra Sturlusyni og heil÷gum Tˇmasi af AkvÝnas til Miltons Friedmans og Roberts Nozicks. ╔g tˇk bo­skap frjßlslyndra Ýhaldsmanna eins og mÝn saman Ý ■remur or­um: vi­skiptafrelsi, einkaeignarrÚtti og valddreifingu. Skemmtilegt var a­ heyra ■essi or­ hljˇma um salarkynnin Ý Escorial.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. j˙nÝ 2021.)


StyrkjasˇsÝalisminn

┴ ßrum ß­ur mßtti gera greinarmun ß tveimur tilraunum til a­ endurskapa skipulagi­, r˙ssneskum vinnub˙­asˇsÝalisma og sŠnskum v÷ggustofusˇsÝalisma. R˙ssnesku sˇsÝalistarnir vildu breyta ■jˇ­skipulaginu Ý risastˇrar vinnub˙­ir, ■ar sem ■eir seg­u sjßlfir fyrir verkum. Ůeir, sem ˇhlř­nu­ust, voru skotnir e­a sveltir til bana. SŠnskir sˇsÝalistar sßu hins vegar ■jˇ­skipulagi­ fyrir sÚr eins og v÷ggustofu, ■ar sem ■eir vŠru hinar umhyggjus÷mu fˇstrur, en borgararnir vŠru b÷rnin. Ůeir beittu ˇlÝkt mann˙­legri rß­um en R˙ssar, a­allega fort÷lum, en ger­u lÝka hiklaust ■Šr konur ˇfrjˇar, sem taldar myndu ala af sÚr vanhŠf afkvŠmi. Alls voru framkvŠmdar 62.888 ˇfrjˇsemisa­ger­ir Ý SvÝ■jˇ­ ßrin 1935–1975.

Undirstadan_cover_LQ_1024x1024Bß­ar tilraunirnar mistˇkust hrapallega, enda rŠ­ur engin rÝkisstjˇrn yfir s÷mu ■ekkingu og dreifist ß borgarana og nřtist best Ý frjßlsum vi­skiptum ■eirra. Rß­stjˇrnarrÝkin leystust upp Ý ßrslok 1991, og um svipa­ leyti hurfu SvÝar ■egjandi og hljˇ­alaust frß v÷ggustofusˇsÝalisma. En innan kapÝtalismans hefur or­i­ til nř tegund sˇsÝalisma, styrkjasˇsÝalisminn. Ůeir, sem hann stunda, Štla sÚr ekki a­ velta kapÝtalismanum um koll, heldur reyna a­ sj˙ga ˙t ˙r honum alla ■ß fŠ­u, sem ■eir geta. Ůeir vilja taka ßn ■ess a­ lßta. R˙ssnesk-bandarÝska skßldkonan Ayn Rand greindi best styrkjasˇsÝalisminn Ý skßlds÷gunni Undirst÷­unni, en h˙n skipti fˇlki Ý framlei­endur og ■iggjendur og spur­i, hva­ myndi gerast, ef afbur­amennirnir ■reyttust ß a­ skapa ■a­, sem afŠturnar hirtu jafnˇ­um.

┴ ═slandi lifir styrkjasˇsÝalisminn gˇ­u lÝfi, sÚrstaklega Ý ReykjavÝk 101. Ůar safnast ■a­ fˇlk, sem gerir gˇ­verk sÝn ß kostna­ annarra, i­ulega saman ß kaffih˙sum og krßm og skßlar fyrir ■vÝ, hversu langt ■vÝ hefur tekist a­ seilast Ý vasa skattgrei­enda. SÚrstaklega nřtur ■etta fˇlk sÝn vel Ý kosningum, sem eru stundum lÝti­ anna­ en uppbo­ ß fyrirframstolnum munum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. j˙nÝ 2021.)


Dr. Valtřr og Kristjßn konungur

ValtyrGŮa­ vakti athygli mÝna, ■egar Úg las ═slandsdagbŠkur Kristjßns X., konungs ═slands 1918–1944, var, a­ hann hitti stundum til skrafs og rß­ager­a dr. Valtř Gu­mundsson, sem kenndi s÷gu og bˇkmenntir ═slands Ý Kaupmannahafnarhßskˇla. Kann ■a­ a­ vera ein skřringin ß and˙­ konungs ß Hannesi Hafstein, sem skÝn af dagbˇkunum, en um skei­ ÷ttu ■eir Valtřr og Hannes kappi um v÷ld ß ═slandi.

١ voru ■eir Valtřr og Hannes Ý meginatri­um sammßla. Ůeir vildu eitthvert samband vi­ Dani, ß me­an ═slendingar Šttu erfitt me­ a­ standa ß eigin fˇtum sakir fßmennis og fßtŠktar. Sko­un Valtřs kemur skřrt fram Ý brÚfi til stj˙pa hans Ý Kanada 6. aprÝl 1916: „═sland getur ekki sta­i­ eitt sÚr, og besta sambandi­ er einmitt vi­ Dani. Ůa­ er ekki Dana vegna, a­ Úg er ß mˇti skilna­i, heldur ═slands vegna. Hugsa­u ■Úr. a­ vi­ lentum Ý klˇnum ß Ůjˇ­verjum eftir skilna­inn. HvÝlÝk Švi mundi ■a­ vera. Og litlu betra yr­i samband vi­ Noreg, ■vÝ Nor­menn eru vo­a-ßgengir og hafa betri skilyr­i til a­ nota atvinnuvegi okkar og ■annig ver­a hŠttulegri keppinautar en nokkur ÷nnur ■jˇ­. Skßst yr­i samband vi­ England, en ■ˇ sß hŠngur ß, a­ Ýslenskt ■jˇ­erni vŠri ■ß ˙tdautt eftir svo sem hßlfa til heila ÷ld. Landi­ yr­i enskt.“ (Dr. Valtřr segir frß, bls. 226.)

┴hyggjur Valtřs voru e­lilegar, og Ý dagbˇkum sÝnum lÚt konungur i­ulega Ý ljˇs svipa­a sko­un. En me­ hinum ÷ru efnalegu framf÷rum ß ═slandi fyrstu ßratugi tuttugustu aldar var­ hugmyndin um fullvalda rÝki raunhŠf. Og Danir megnu­u ekki a­ verja ═sland, ■egar Ý har­bakka slˇ, eins og sßst Ý bß­um heimsstyrj÷ldum. Írl÷gin ur­u okkur ■ˇ hli­holl. Vi­ tˇkum upp varnarsamstarf vi­ BandarÝkin, sem voru nˇgu fjarlŠg til a­ skipta sÚr ekki af innanrÝkismßlum og nˇgu ÷flug til a­ afstřra yfirgangi annarra rÝkja.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. j˙nÝ 2021.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband