Jˇhannes Nordal

Ůa­ er fagna­arefni, a­ Jˇhannes Nordal hafi n˙ Ý hßrri elli skrß­ endurminningar sÝnar, Lifa­ me­ ÷ldinni, og hlakka Úg til a­ lesa ■Šr, en rifja hÚr upp nokkur atri­i um h÷fundinn.

Eitt er ■a­, a­ Jˇhannes flutti afbrag­s gott erindi ß fundi St˙dentafÚlags ReykjavÝkur 10. mars 1959, en ■a­ mßtti kalla uppgj÷r hans vi­ haftastefnuna, sem hÚr haf­i veri­ fylgt allt frß ■vÝ Ý heimskreppunni upp ˙r 1930. FŠr­i Jˇhannes r÷k fyrir ■vÝ, a­ lř­rŠ­i vŠri ekki markmi­ Ý sjßlfu sÚr og ˇheft lř­rŠ­i hef­i Ý f÷r me­ sÚr řmsar hŠttur. Stefna Štti a­ sem vÝ­tŠkustu frelsi borgaranna innan marka laga og gˇ­rar allsherjarreglu.

Er ■etta erindi birt Ý greinasafni Jˇhannesar, Mßlsefnum, sem kom ˙t ßri­ 1994. Skipa­i Jˇhannes sÚr me­ ■vÝ Ý r÷­ frjßlslyndra umbˇtasinna ß ═slandi, ■eirra Jˇns Sigur­ssonar (langafabrˇ­ur hans), Arnljˇts Ëlafssonar, Jˇns Ůorlßkssonar (frŠnda hans), BenjamÝns EirÝkssonar og Ëlafs Bj÷rnssonar.

Anna­ er sß algengi misskilningur, a­ ekki hafi veri­ hlřtt ß milli Jˇhannesar og BenjamÝns. Um ■a­ leyti er BenjamÝn ßkva­ a­ sn˙a baki vi­ skarkala heimsins, birti hann Ý bla­i vÝsu, ■ar sem mannsnafni­ Jˇhannes kom fyrir. ╔g spur­i BenjamÝn eitt sinn um ■etta, og kva­ hann vÝsuna hafa veri­ um allt annan mann. Hann hafi ekki haft neitt ˙t ß Jˇhannes a­ setja.

Hi­ ■ri­ja er, a­ DavÝ­ Oddsson bau­ Jˇhannesi til sÝn, sk÷mmu eftir a­ hann settist Ý Se­labankann Ý oktˇber 2005. DavÝ­ sag­i, a­ sÚr litist ekki ß hina ÷ru ˙t■enslu bankanna. Efnislega sag­i ■ß Jˇhannes: „Ůetta er snjˇbolti, sem er a­ r˙lla ni­ur hlÝ­ina, og lÝklega ßtt ■˙ eftir a­ ver­a undir honum.“

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 29. oktˇber 2022.)


Wroclaw, oktˇber 2022

Eftir a­ Úg haf­i seti­ ■ing Mont Pelerin samtakanna Ý Oslˇ 4.–8. oktˇber 2022, hÚlt Úg til Wroclaw Ý Pˇllandi, ■ar sem Úg tˇk ■ßtt Ý starfshˇpi Evrˇpuvettvangs um minningu og samvisku um, hvernig minnast mŠtti fˇrnarlamba alrŠ­isstefnu nasista og komm˙nista. Notalegur mi­aldablŠr er yfir mi­borginni, en Úg tˇk eftir ■vÝ, a­ m÷rg fallegustu h˙sin eru frß ■vÝ, a­ henni var stjˇrna­ frß VÝn og hÚt Breslau. Pr˙ssar l÷g­u hana undir sig ß ßtjßndu ÷ld. Eftir seinni heimsstyrj÷ld hr÷ktust tÝu milljˇnir ■řskumŠlandi manna frß l÷ndum Mi­- og Austur-Evrˇpu til Ůřskalands Ý stŠrstu fˇlksflutningum s÷gunnar.

═ Wroclaw sag­i Úg frß ■vÝ, hvernig vi­ h÷fum minnst fˇrnarlamba alrŠ­isstefnunnar ß ═slandi. Vi­ h÷fum haldi­ nokkra fundi og rß­stefnur, ■ar sem merkir frŠ­imenn hafa tala­, me­al annarra prˇfessorarniráBent Jensen ogáNiels Erik Rosenfeldt frß Danm÷rku,áěystein S°rensen frß Noregi ogáStÚphane Courtois frß Frakklandi. Courtois var ritstjˇri Svartbˇkar komm˙nismans, sem Úg sneri ß Ýslensku ßri­ 2009.

Jafnframt h÷fum vi­ endur˙tgefi­ m÷rg rit, sem komi­ hafa ˙t ß Ýslensku um alrŠ­isstefnuna, svo a­ ■au ver­i a­gengileg ungu fˇlki: Greinar um komm˙nisma eftir Bertrand Russell, Konur Ý ■rŠlakistum StalÝns eftir Elinor Lipper og Aino Kuusinen, ┌r ßl÷gum eftir Jan Valtin (Richard Krebs), LeynirŠ­an um StalÝn eftir NÝkÝta Khr˙stsjov (ßsamt erf­askrß LenÝns),áEl campesino — bˇndinn. LÝf og dau­i Ý Rß­stjˇrnarrÝkjunum eftir ValentÝn Gonzßlez, Írlaganˇtt yfir Eystrasaltsl÷ndum eftir Ants Oras, Eistland. Smß■jˇ­ undir oki erlends valds eftir Andres KŘng,áŮjˇnusta, ■rŠlkun, flˇtti eftir Aatami Kuortti,áRß­stjˇrnarrÝkin: Go­sagnir og veruleiki eftir Arthur Koestler, ╔g kaus frelsi­ eftir VÝktor Kravtsjenko, Nytsamur sakleysingi eftir Otto Larsen, Til varnar vestrŠnni menningu eftir sex Ýslenska rith÷funda og FramtÝ­ smß■jˇ­anna eftir Arnulf ěverland. Skrifa Úg formßla og skřringar vi­ ■essi rit. Ůau eru ÷ll a­gengileg endurgjaldslaust ß netinu.

B÷­lar alrŠ­isins drßpu jafnan tvisvar, fyrst me­ kylfunni, sÝ­an ■÷gninni. Vi­ getum a­ minnsta kosti rofi­ ■÷gnina.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 22. oktˇber 2022.)


Ëskarsvirki

┴ a­alfundi Mont Pelerin samtakanna Ý Oslˇ Ý oktˇber 2022 var hlÚ gert ß fundum sÝ­degis 7. oktˇber og siglt frß borginni su­ur til hins s÷gufrŠga Ëskarsvirkis, sem stendur ß hˇlma Ý Oslˇarfir­i, ■ar sem hann er einna ■rengstur. Virki­ var fullgert ßri­ 1853 og hÚt eftir konungi SvÝ■jˇ­ar og Noregs ß ■eirri tÝ­. Ůa­ var b˙i­ ÷flugum fallbyssum, en fßir vissu, a­ frß ■vÝ mßtti einnig skjˇta tundurskeytum ne­anjar­ar. ═ aprÝl 1940 var ■a­ undir stjˇrn Birger Eriksen, Birgis EirÝkssonar, ofursta. Um ellefuleyti­ a­ kv÷ldi 8. aprÝl fÚkk hann a­ vita, a­ ˇkunn herskip, a­ lÝkindum ■řsk, nßlgu­ust Oslˇ.

Ůegar skipin voru Ý sjˇnmßli klukkan fj÷gur um nˇttina, fylgdist Birgir me­ frß efsta ˙tsřnispalli virkisins. Hann ßkva­ upp ß sitt eindŠmi a­ skjˇta ß skipin ˙r fallbyssum ofanjar­ar, en einnig a­ senda tundurskeyti a­ ■eim ne­anjar­ar. Ůurfti hann a­ mi­a skotm÷rkin ˙t eftir minni. Fallbyssuskotin og tundurskeytin hŠf­u hi­ stˇra ■řska beitiskip BlŘcher, en um bor­ var fj÷lmennt herli­, sem ßtti a­ hernema h÷fu­borg Noregs, ßsamt l˙­rasveit, sem leika skyldi Ý fullum skr˙­a vi­ konungsh÷llina ■ß um daginn. Um allt skipi­ kviknu­u eldar, og s÷kk ■a­ ■remur tÝmum sÝ­ar. ═ morgunsßri­ hˇfu ■řskar orrustuflugvÚlar ßkafar loftßrßsir ß Ëskarsvirki. Birgir skipa­i li­i sÝnu a­ gefast upp 10. aprÝl, en ■ß h÷f­u ■řskar flugsveitir teki­ Oslˇ.

V÷rnin vi­ Ëskarsvirki seinka­i t÷ku Oslˇar um sˇlarhring, svo a­ konungur og rÝkisstjˇrn komust undan og tˇku me­ sÚr gullfor­a Noregs. Einnig gafst ■ß rß­r˙m til a­ skipa kaupskipaflota Noregs a­ halda til hafna Bandamanna, og hlřddu langflestir skipstjˇrar kallinu. Ůjˇ­verjum tˇkst ■vÝ ekki me­ leiftursˇkn a­ leggja undir sig Noreg, eins og gerst haf­i Ý Danm÷rku. Flaki­ af BlŘcher liggur enn ß hafsbotni Ý Oslˇarfir­i.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 15. oktˇber 2022.)


Oslˇ, oktˇber 2022

Cáceres.Richardson.Gissurarson.8.9.2022N˙ Ý ßr hÚldu Mont Pelerin samt÷kin, al■jˇ­leg samt÷k frjßlslyndra frŠ­imanna og annarra ßhugamanna um frelsi, a­alfund sinn Ý fyrstu viku oktˇber Ý Oslˇ. Ůau voru stofnu­ a­ frumkvŠ­i ensk-austurrÝska hagfrŠ­ingsins Friedrichs von Hayeks, Nˇbelsver­launahafa Ý hagfrŠ­i, Ý Sviss vori­ 1947, svo a­ ■au eru n˙ 75 ßra. Me­al stofnenda voru ■rÝr a­rir hagfrŠ­ingar, sem ßttu eftir a­ fß Nˇbelsver­laun, Milton Friedman, George J. Stigler og Maurice Allais, heimspekingarnir Karl R. Popper og Bertrand de Jouvenel og hagfrŠ­ingarnir Ludwig von Mises og Wilhelm R÷pke. Samt÷kin hafa enga stefnu og reka enga starfsemi, heldur hafa ■a­ hlutverk eitt a­ vera reglulegur umrŠ­uvettvangur ■eirra, sem lßta sig frelsi­ skipta. ╔g sat Ý stjˇrn samtakanna 1998–2004 og skipulag­i svŠ­is■ing ■eirra ß ═slandi sumari­ 2005.

Fundarmenn Ý Oslˇ fengu allir a­ gj÷f bˇk, sem bandarÝski hagfrŠ­ingurinn Bruce Caldwell hefur teki­ saman me­ ˙tdrßttum ˙r erindum ß stofn■inginu 1947 og umrŠ­um, sem ritari Hayeks, Dorothy Hahn, haf­i jafnˇ­um sami­, og er h˙n hin frˇ­legasta. FrŠgasta atviki­ ß stofn■inginu var ■ˇ, ■egar einhverjir fundarmenn t÷ldu endurdreifingu tekna koma til greina, en ■ß reis Ludwig von Mises hneyksla­ur upp og gekk ˙t me­ or­unum: „Ůi­ eru­ samansafn af sˇsÝalistum!“ Ůetta var sennilega sß hˇpur Ý Evrˇpu, sem fjarlŠgastur var sˇsÝalisma, en Mises vildi halda ßrunni hreinni. Einn af stofnendum Mont Pelerin samtakanna var Nor­ma­ur, hagfrŠ­ingurinn dr. Trygve Hoff, sem lengi var ritstjˇri vi­skiptatÝmaritsins Farmand, og var hans minnst ß ■essu ■ingi. Sannleikurinn er sß, eins og Úg mun rŠ­a Ý vŠntanlegri bˇk, a­ frjßlshyggja e­a frjßlslynd Ýhaldsstefna stendur traustum s÷gulegum rˇtum ß Nor­url÷ndum og henni er a­allega a­ ■akka gott gengi ■essara landa.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 8. oktˇber 2022. ┴ myndinni me­ mÚr Ý lokahˇfi rß­stefnunnar eru Carlos Cßceres frß SÝle og Ruth Richardson frß Nřja Sjßlandi.)


Split, september 2022

Ůa­ var frˇ­legt ß d÷gunum a­ gista tvŠr gamlar verslunarborgir Ý Evrˇpu, Tallinn Ý Eistlandi og Split Ý KrˇatÝu. Bß­ar liggja ■Šr vel vi­ siglingum, ÷nnur um Eystrasalt og hin um AdrÝahaf, og bß­ar voru ■Šr ÷ldum saman undir stjˇrn ˙tlendinga, Tallinn ■řskrar riddarareglu og Split feneyskra kaupmanna. ═slendingar eiga a­eins einn nßgranna, Ăgi konung, og mß segja, a­ hann ˇgni okkur ekki lengur, ■vÝ a­ ßri­ 2008 var fyrsta ßri­ Ý ═slandss÷gunni, ■egar enginn Ýslenskir sjˇma­ur drukkna­i. En Eistlendingar og Krˇatar hafa ekki veri­ eins heppnir me­ nßgranna. R˙ssar ˙r austri og Ůjˇ­verjar ˙r vestri hafa l÷ngum seti­ yfir hlut Eistlendinga, og KrˇatÝa var um skei­ ß valdi Feneyinga, sÝ­an soldßnsins Ý Miklagar­i (Istanb˙l), ■ß HabsborgarŠttarinnar og fylgdi Ungverjalandi, en loks Serba.

═ Split standa r˙stirnar af veglegri h÷ll DݡkletÝanusar keisara, sem rÝkti Ý Rˇmaveldi 284–305 e. Kr. ١tt hann fri­a­i rÝki sitt me­ h÷rku, ßtti hann sinn ■ßtt Ý a­ grafa undan ■essu mikla mi­jar­arhafsveldi, ■vÝ a­ hann lag­i ß nřja skatta, nefskatt og landskatt, og setti ß ver­lagsh÷ft, sem nß­u au­vita­ ekki tilgangi sÝnum. Jafnframt batt hann bŠndur vi­ ßtthaga sÝna og takmarka­i kost manna ß a­ fŠra sig milli atvinnugreina. Hann hleypti lÝka af sta­ sÝ­ustu og mestu ofsˇknunum, sem kristnir menn sŠttu Ý Rˇmaveldi.

═ Split frŠddi Úg nemendur Ý stjˇrnmßlaskˇla, sem tvŠr hugveitur hÚldu, hins vegar ß ■vÝ, a­ ■eir Snorri Sturluson og heilagur Tˇmas af AkvÝnas hef­u bß­ir tali­, a­ konungar yr­u a­ l˙ta s÷mu l÷gum og ■egnar ■eirra og a­ afhrˇpa mŠtti ■ß, ef ■eir virtu ekki arfhelg rÚttindi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 1. oktˇber 2022.)


Tallinn, september

HHG.2.23.09.2022A­ ■essu sinni var hinn ßrlegi minningarkv÷ldver­ur um MargrÚti Thatcher haldinn Ý Tallinn Ý Eistlandi 22. september 2022. ┌kraÝnski ■ingma­urinn OleksÝj Gontsjerneko, sem hefur lßti­ mannrÚttindabrot R˙ssa til sÝn taka Ý Evrˇpurß­inu, flutti rŠ­u kv÷ldsins, og mŠltist honum vel. Hann kva­ strÝ­i­ Ý landi sÝnu sn˙ast um vestrŠna menningu, sem Rau­i herinn r˙ssneski ˇgna­i.

Daginn eftir tˇk Úg ■ßtt Ý mßlstofu um, hva­a stjˇrnmßlastefna Štti a­ vera lei­arstjarna hŠgri manna. John O’Sullivan mŠlti fyrir hef­bundinni Ýhaldsstefnu, Federico Reho fyrir kristilegri lř­rŠ­isstefnu og Anna Wellisz fyrir ■jˇ­ernisstefnu, en Úg lřsti hinni frjßlslyndu Ýhaldsstefnu e­a frjßlshyggju, sem Úg hef skrifa­ tveggja binda bˇk ß ensku um, og eru fjˇrir hornsteinar hennar einkaeignarrÚttur, vi­skiptafrelsi, valddreifing og vir­ing fyrir venjum og hef­um. ┴ me­al hugsu­a, sem vari­ hafa ■essi ver­mŠti, eru David Hume, Adam Smith, Edmund Burke, Alexis de Tocqueville, Friedrich von Hayek, Wilhelm R÷pke, Michael Oakeshott og Karl Popper.

╔g kva­ muninn ß frjßlshyggju minni og har­ri Ýhaldsstefnu einkum fˇlginn Ý tvennu. ═haldsmenn try­u ekki ß framfarir og vissu oftast betur, ß mˇti hverju ■eir vŠru en hva­ ■eir styddu. Ůeir gŠtu ■vÝ veitt okkur takmarka­a lei­s÷gn inn Ý framtÝ­ina. Og ■ˇtt ■eir skildu ■a­ eins vel og vi­ frjßlshyggjumenn, a­ frelsi­ vŠri afkvŠmi langrar s÷gulegrar ■rˇunar, a­allega Ý rÝkjum Engilsaxa og ß Nor­url÷ndum, virtust ■eir ekki vera ■eirrar sko­unar eins og vi­, a­ ■a­ Štti erindi til allra jar­arb˙a.
á
(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. september 2022.)
á

R÷kin fyrir konungdŠmi

queenwithprincessesNřlegt lßt hins ßgŠta breska ■jˇ­h÷f­ingja ElÝsabetar II. lei­ir hugann a­ forvitnilegri spurningu: Er ■a­ tilviljun, a­ ■au sj÷ l÷nd Evrˇpu, ■ar sem stjˇrnarfar er einna best, skuli ÷ll vera konungdŠmi? Ůau eru Stˇra Bretland, Holland, BelgÝa, L˙xemborg, SvÝ■jˇ­, Danm÷rk og Noregur. Eins og Úg rŠ­i Ý bˇk minni um Tuttugu og fjˇra frjßlslynda Ýhaldsmenn, fŠrir Edmund Burke r÷k fyrir konungdŠmi sem einum ■Šttinum af m÷rgum Ý a­ tryggja st÷­ugleika, samfelldni og gagnkvŠmt a­hald. Hann nefnir lÝka kirkjuna, a­alinn og lř­stjˇrnina. Hver og ein af ■essum stofnunum leggur sitt af m÷rkum til a­ halda uppi fj÷lbreyttu menningarlÝfi, segir Burke. Ef vi­ tr˙um ■vÝ, a­ Gu­ sÚ ekki til, ■ß ver­ur allt leyfilegt. Kirkjan veitir okkur ■vÝ si­fer­ilegt a­hald. Gott er einnig, a­ ■eir, sem skara fram ˙r, fßi titla og ekkert a­ ■vÝ, a­ slÝkir titlar sÚu arfgengir, ■ˇtt a­all eigi ekki a­ ver­a loka­ur sÚrrÚttindahˇpur.

Kosturinn vi­ konungdŠmi­ er, a­ ■ß stendur ■jˇ­h÷f­inginn utan skarkalans ß torginu og getur Ý senn or­i­ sameiningartßkn ■jˇ­arinnar, eins og ElÝsabetu drottningu tˇkst ÷­rum betur, og r÷dd hennar, ■egar ■ess ■arf me­. ═ venjulegu landi er til dŠmis allt fullt af hversdagshetjum, sem eiga skili­ vi­urkenningu. Au­vita­ er tilkomumeira a­ taka vi­ hei­ursmerki fyrir bj÷rgunarafrek Ý konungsh÷ll en ß skrifstofu vi­ umfer­arg÷tu. Ůß tengjast menn s÷gunni ß ■ann hßtt, a­ hßtÝ­arbragur ver­ur ß. Eitt rß­i­ til a­ tryggja gagnkvŠmt a­hald er a­ skipta rÝkinu, mŠttinum og dřr­inni upp ß milli stofnana. Ůß geta stjˇrnmßlamennirnir ßtt rÝki­, marka­urinn mßttinn og konungsŠttin dřr­ina.

Hitt er anna­ mßl, a­ tvŠr ■jˇ­ir Ý Nor­urßlfunni hljˇta vegna s÷gulegrar arfleif­ar sinnar a­ vera lř­veldi fremur en konungdŠmi, Svisslendingar og ═slendingar. Apud illos non est rex, nisi tantum lex, Hjß ■eim er enginn konungur, a­eins l÷g, sag­i Adam frß Brimum um ═slendinga.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. september 2022.)


Ëskhyggjan tapa­i

ChristianIXwithconstitution═ ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu Ý SÝle 4. september 2022 h÷fnu­u kjˇsendur me­ 62% atkvŠ­a frumvarpi a­ nřrri stjˇrnarskrß, sem sÚrstakt stjˇrnlaga■ing haf­i sami­. ١tti kjˇsendum frumvarpi­ allt of langt og allt of rˇttŠkt. Me­al annars voru ■ar talin upp ˇtal rÚttindi einstaklinga og hˇpa, ßn ■ess a­ ger­ vŠri grein fyrir skyldunum, sem lag­ar vŠru ß borgarana ß mˇti, ekki sÝst ß skattgrei­endur. Forsetinn, Gabriel Boric, haf­i sagt drřgindalega: „Ef SÝle var vagga nřfrjßlshyggjunnar, ■ß ver­ur landi­ lÝka gr÷f hennar.“ Ůa­ ger­ist ekki. Ůess Ý sta­ tapa­i ˇskhyggjan.

Stjˇrnarskrßrfrumvarpi­ Ý SÝle var lÝkast fundarger­ ß mßlfundi vinstri manna, en ■eir eru sem kunnugt er i­nir vi­ a­ semja ˇskalista. Minnti ■a­ ß hi­ fur­ulega ferli ß ═slandi, ■egar ■jˇ­in var hßlfl÷mu­ eftir bankahruni­ 2008 og vinstri menn hug­ust nota tŠkifŠri­ til a­ bylta stjˇrnskipun landsins. Kosi­ var ß stjˇrnlaga■ing allt framhleypnasta fˇlk landsins, tÝ­ir gestir Ý spjall■ßttum og ■ß me­ rß­ undir rifi hverju. Kj÷rsˇkn var ■ˇ drŠm, a­eins 36,8%. FramkvŠmd kosninganna var svo g÷llu­, a­ HŠstirÚttur neyddist til a­ ˇgilda ■Šr. Ůß ßkva­ vinstri stjˇrnin a­ tilnefna sama fˇlki­ Ý svokalla­ stjˇrnlagarß­. ═ ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu um dr÷g rß­sins hausti­ 2012 kusu 48,4% kjˇsenda, og vildu tveir ■ri­ju taka mi­ af dr÷gunum. Ůa­ merkir, a­ a­eins ■ri­jungur atkvŠ­isbŠrra manna vildi gera ■a­.

Til samanbur­ar mß nefna, a­ Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu um stjˇrnarskrßna vori­ 1944 kusu 98,6% kjˇsenda, og vildu 98,5% sta­festa stjˇrnarskrßrfrumvarpi­, sem ■ß var lagt fyrir. Stjˇrnarskrßin Ýslenska var fyrst sett ß ■˙sund ßra afmŠli bygg­ar Ý landinu 1874 og er nßskyld stjˇrnarskrß Noregs frß 1814 og Danmerkur frß 1849. Hefur h˙n Ý a­alatri­um reynst vel. H˙n var endursko­u­ rŠkilega ßri­ 1995, og var­ sßtt ß ■ingi um ■ß endursko­un. Var ■ß a­allega hert ß mannrÚttindaßkvŠ­um.
á
(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. september 2022.)
á

═sland og Eystrasaltsl÷nd

DavidJonBaldvinofl═ tilefni hins fur­ulega upphlaups Jˇns Baldvins Hannibalssonar vegna ■ess, a­ hann er ekki alltaf einn ß svi­i, ■egar Eystrasaltsl÷nd eru nefnd, mß rifja upp nokkur atri­i. ┴ri­ 1923 flutti lettnesk kona, Liba Fridland, nokkra fyrirlestra hÚr ß d÷nsku um r˙ssnesku byltinguna, og deildi Al■ř­ubla­i­ ß hana. ┴ri­ 1946 birti flˇttama­ur frß Litßen, Teodoras Bieliackinas, greinaflokk Ý Morgunbla­inu um undirokun Eystrasalts■jˇ­a, og rÚ­ist Ůjˇ­viljinn harkalega ß hann. Fyrsta ˙tgßfurit Almenna bˇkafÚlagsins ßri­ 1955 var Írlaganˇtt yfir Eystrasaltsl÷ndum eftir prˇfessor Ants Oras. ┴ri­ 1957 tˇku forseti ═slands og utanrÝkisrß­herra ß mˇti dr. August Rei, forsŠtisrß­herra ˙tlagastjˇrnar Eistlands, en sendiherra Rß­stjˇrnarrÝkjanna bar fram mˇtmŠli.

┴ri­ 1973 ■řddi ungur laganemi, DavÝ­ Oddsson, bˇkina Eistland. Smß■jˇ­ undir oki erlends valds eftir sŠnsk-eistneska bla­amanninn Andres KŘng, og gaf Almenna bˇkafÚlagi­ hana ˙t. ═ mars 1990 lag­i Ůorsteinn Pßlsson al■ingisma­ur til, a­ ═sland endurnřja­i vi­urkenningu sÝna ß Litßen, sem haf­i lřst yfir sjßlfstŠ­i ß nř eftir hernßm R˙ssa. Jˇn Baldvin Hannibalsson, utanrÝkisrß­herra vinstri stjˇrnarinnar, vildi fresta mßlinu, en Vytautas Landsbergis gat loks sannfŠrt hann um ■a­, a­ slÝk vi­urkenning vŠri tÝmabŠr. Ůegar DavÝ­ Oddsson mynda­i rÝkisstjˇrn ßri­ 1991, var Jˇn Baldvin ßfram utanrÝkisrß­herra, og voru ■eir samstÝga um a­ taka aftur upp stjˇrnmßlasamband vi­ EystrasaltsrÝkin. Ůurfti DavÝ­ ■ˇ Ý kyrr■ey a­ skřra ˙t frumkvŠ­i ═slands fyrir bandam÷nnum okkar, en Jˇn Baldvin gerir au­vita­ ekkert Ý kyrr■ey.

┴ri­ 2016 endur˙tgaf Almenna bˇkafÚlagi­ Írlaganˇtt yfir Eystrasaltsl÷ndum og Eistland. Smß■jˇ­ undir oki erlends valds, og eru ■Šr til jafnt prenta­ar og ˇkeypis ß Netinu og Írlaganˇtt sem hljˇ­bˇk. Var haldin samkoma Ý Hßskˇlanum 26. ßg˙st ß vegum rŠ­ismanna EystrasaltsrÝkjanna og Almenna bˇkafÚlagsins, ■ar sem DavÝ­ Oddsson og Tunne Kelam, eistneskur sagnfrŠ­ingur og Evrˇpu■ingma­ur, t÷lu­u. Íllum var bo­i­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. september 2022.)


Minningardagur um fˇrnarl÷mb

Gri­asáttmáli.1939┴ri­ 2009 sam■ykkti ■ing Evrˇpusambandsins, a­ 23. ßg˙st yr­i ßrlegur minningardagur fˇrnarlamba alrŠ­isstefnunnar, komm˙nisma og nasisma. Sumir frŠ­imenn hafa a­ vÝsu andmŠlt ■vÝ, a­ komm˙nismi skuli lag­ur a­ j÷fnu vi­ nasisma. Hann hafi a­eins mi­a­ a­ ■vÝ a­ ˙trřma stÚttaskiptingu ßn ■ess nau­synlega a­ ˙trřma einstaklingum ˙r ■eim stÚttum, sem ßttu a­ hverfa. Nasisminn hafi hins vegar mi­a­ a­ ■vÝ a­ ˙trřma einstaklingum, sem fŠddir voru inn Ý hˇpa eins og gy­inga og sÝgauna. En ■essi munur er frŠ­ilegur frekar en raunhŠfur. LÝti­ barn, sem StalÝn lÚt svelta til bana Ý ┌kraÝnu, af ■vÝ a­ ■a­ var komi­ af sjßlfseignarbŠndum („k˙l÷kkum“), ßtti ekki sÝ­ur heimtingu ß a­ lifa en lÝti­ barn af gy­ingaŠttum, sem Hitler lÚt myr­a Ý gasklefunum Ý Asuchwitz. LÝklega fÚllu um 100 milljˇnir manns ß tuttugustu ÷ld af v÷ldum komm˙nista og um 20 milljˇnir af v÷ldum nasista.

Dagurinn 23. ßg˙st var ekki valinn af neinni tilviljun. Ůennan dag ßri­ 1939 voru hakakrossfßnar dregnir a­ h˙n ß Moskvuflugvelli, og l˙­rasveit lÚk ■řska ■jˇ­s÷nginn, „Deutschland Řber alles,“ um lei­ og utanrÝkisrß­herra Hitlers, Joachim von Ribbentrop, steig ˙t ˙r flugvÚl sinni. Hann var kominn til a­ undirrita gri­asßttmßla, sem StalÝn og Hitler h÷f­u gert, en me­ honum skiptu ■eir ß milli sÝn Mi­- og Austur-Evrˇpu. ═ hlut StalÝns komu austurhluti Pˇllands, Finnland, EystrasaltsrÝkin og Moldova (■ß nefnd BessarabÝa), en Ý hlut Hitlers vesturhluti Pˇllands, jafnframt ■vÝ sem hann fÚkk frjßlsar hendur Ý Mi­-Evrˇpu. Finnar v÷r­ust hins vegar svo snarplega, a­ StalÝn hŠtti vi­ a­ innlima landi­ og ger­i vi­ ■ß fri­arsamninga, ■ar sem ■eir ur­u a­ lßta af hendi talsver­ landsvŠ­i. Sanna­ist ■ar eins og fyrri daginn, a­ sagan er stundum hli­holl bestu skyttunum frekar en fj÷lmennustu hersveitunum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 27. ßg˙st 2022. Myndin er af undirritun gri­asßttmßlans.)


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband