StjˇrnarskrßrhagfrŠ­i

24.1 BuchananFur­u sŠtir, a­ Ý ÷llum umrŠ­unum um lř­veldisstjˇrnarskrßna, sem sam■ykkt var me­ 98% atkvŠ­a Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu 1944, hefur ekkert veri­ minnst ß eina grein hagfrŠ­innar, stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i (constitutional economics), sem spratt upp ˙r rannsˇknum James M. Buchanans og annarra hagfrŠ­inga ß almannavali Ý samanbur­i vi­ einkaval. Er meira a­ segja haldi­ ˙tiásÚrst÷ku tÝmariti um stjˇrnarskrßrhagfrŠ­i. Buchanan fÚkk Nˇbelsver­launin Ý hagfrŠ­i 1986 fyrir rannsˇknir sÝnar ß almannavali.

Einkaval er, ■egar ma­ur fer ˙t Ý kj÷rb˙­ og kaupir sÚr osthleif. Almannaval er, ■egar ma­ur fer inn Ý kj÷rklefa og krossar vi­ einhvern kost af nokkrum, til dŠmis stjˇrnmßlaflokk til a­ fara me­ l÷ggjafarvaldi­ nŠstu fj÷gur ßrin. Sß augljˇsi munur er ß einkavali og almannavali, a­ engin nau­ung kemur vi­ s÷gu Ý einkavali. Ma­urinn kaupir sÚr ekki osthleif, nema hann vilji. Hann velur a­eins fyrir sjßlfan sig. En Ý almannavali eru alltaf sumir a­ velja fyrir alla. Einhverjir ver­a undir Ý atkvŠ­agrei­slunni.

StjˇrnarskrßrhagfrŠ­in leitar lei­a til a­ lßgmarka nau­ung Ý stjˇrnmßlum. Einfaldast vŠri au­vita­ a­ krefjast einrˇma sam■ykkis vi­ ÷llum stjˇrnlagabreytingum, en allir sjß, a­ ■a­ er ekki framkvŠmanlegt (■ˇtt ═slendingar hafi fari­ břsna nŠrri ■vÝ Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 1944). Buchanan og lŠrisveinar hans telja ■vÝ, a­ binda ■urfi Ý stjˇrnl÷g řmis ßkvŠ­i til verndar minni hlutum.

Til vi­bˇtar vi­ hef­bundin mannrÚttindaßkvŠ­i ■urfi a­ koma reglur, sem torveldi meiri hluta a­ sam■ykkja ■ungar ßl÷gur ß minni hluta, til dŠmis skatta, sem a­eins fßir bera, e­a skuldas÷fnun, sem varpa­ er ß komandi kynslˇ­ir, e­a ver­bˇlgu, sem er ekkert anna­ en dulb˙inn skattur ß notendur peninga. Takmarka ■urfi skattlagningar- og se­laprentunarvald rÝkisins Ý beinu framhaldi af ■eim h÷mlum, sem ■egar eru reistar vi­ afskiptum ■ess af sko­anamyndun og me­fer­ einkaeigna.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. oktˇber 2020. Myndin er af James M. Buchanan.)


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband