Gamansemi Grundtvigs um ═slendinga

standard_N-f-s-grundtvig-portrŠt.v1Einn merkasti Dani allra tÝma var Nikolaj F. S. Grundtvig, prestur, sßlmaskßld, fornfrŠ­ingur, ■ř­andi, skˇlama­ur, stjˇrnmßlakappi og ■jˇ­mßlafr÷mu­ur. Hann lag­i lÝklega mest allra af m÷rkum vi­ a­ skilgreina og jafnvel skapa danska ■jˇ­arsßl, en tvŠr g÷fugustu birtingarmyndir hennar voru, ■egar ÷ll danska ■jˇ­in tˇk h÷ndum saman ßri­ 1943 um a­ bjarga d÷nskum Gy­ingum undan hrammi nasista og ■egar Danir skilu­u ßri­ 1971 og lengi eftir ■a­ ═slendingum fornum handritum, sem ■eir h÷f­u ■ˇ fengi­ l÷glega.

┴ d÷gum Grundtvigs var SlÚsvÝkurmßli­ eitt erfi­asta ˙rlausnarefni Dana. Konungur Dana var jafnframt hertogi SlÚsvÝkur og Holtsetalands. Holtsetaland var Ý ■řska rÝkjasambandinu, en SlÚsvÝk ekki. Holtsetaland var al■řskt, en um helmingur SlÚsvÝkurb˙a tala­i d÷nsku og hinn helmingurinn ■řsku. Palmerston lßvar­ur, forsŠtisrß­herra Breta, andvarpa­i, ■egar minnst var ß SlÚsvÝkurmßli­: „Ůa­ eru ekki nema ■rÝr menn, sem hafa skili­ ■a­, Albert drottningarma­ur, sem er lßtinn, ■řskur prˇfessor, sem gekk sÝ­an af vitinu, og Úg, og Úg hef gleymt ÷llu um hana.“ Grundtvig vildi leysa mßli­ me­ ■vÝ a­ skipta SlÚsvÝk eftir vilja Ýb˙anna, en fÚkk drŠmar undirtektir landa sinna, sem vildu ˇ­f˙sir innlima SlÚsvÝk alla, lÝka svŠ­i ■řskumŠlandi manna. Eitt sinn sag­i Grundtvig ■ˇ Ý gamni vi­ prˇfessor Carsten Hauch: „VŠri ekki rß­ a­ flytja SlÚsvÝkinga til ═slands og ═slendinga til SlÚsvÝkur? Ůß yr­i langt Ý ■a­, a­ ═slendingarnir yr­u fyrir ■řskum ßhrifum, og ■eir gŠtu or­i­ traustir landamŠraver­ir.“

Au­vita­ sag­i Grundtvig ■etta Ý gamni. SlÚsvÝkurmßlinu lauk Ý bili ßri­ 1864 me­ ■vÝ, a­ Pr˙ssar og bandamenn ■eirra l÷g­u undir sig SlÚsvÝk og Holtsetaland eftir blˇ­uga bardaga vi­ Dani. (Um ■etta hafa veri­ ger­ir ßhrifamiklir sjˇnvarps■Šttir undir nafninu 1864.) En raunar leystist mßli­ a­ lokum eins og Grundtvig vildi, ■egar Ýb˙ar Nor­ur-SlÚsvÝkur greiddu atkvŠ­i um ■a­ ßri­ 1920, hvort ■eir yr­u Ý Danm÷rku e­a Ůřskalandi, og v÷ldu hinir d÷nskumŠlandi SlÚsvÝkingar Danm÷rku, svo a­ landamŠrin fŠr­ust fri­samlega su­ur ß bˇginn.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. ßg˙st 2023.)


ŮrÝr norrŠnir spekingar

Snorri.21369486431_83a0b9e526_oNor­urlanda■jˇ­ir ■urftu ekki a­ sŠkja frjßlshyggju til annarra. Margar hugmyndir hennar voru rˇtgrˇnar ß Nor­url÷ndum. ═slenski sagnritarinn Snorri Sturluson (1179–1241) lřsti ■vÝ Ý Heimskringlu, hvernig Nor­urlanda■jˇ­ir leiddu eins og a­rar germanskar ■jˇ­ir mßl til lykta ß samkomum, og ur­u konungar a­ beygja sig fyrir l÷gunum og sam■ykktum al■ř­u. Ella voru ■eir settir af. Snorri var h÷fundur einnar fyrstu ═slendinga s÷gunnar, Egils s÷gu, en tv÷ meginstef ═slendingasagna voru, a­ konungar vŠru varasamir og menn gŠtu leyst flest mßl sÝn sjßlfir ßn afskipta ■eirra. ═slendingas÷gur voru um sÚrst÷­u okkar, leitina a­ jafnvŠgi Ý rÝkisvaldslausu landi. á

SŠnsk-finnski presturinn Anders Chydenius (1729–1803) sat ß sŠnska stÚtta■inginu og fÚkk SvÝa til a­ setja l÷g til tryggingar mßlfrelsi, jafnframt ■vÝ sem hann mŠlti me­ vi­skiptafrelsi, ■vÝ a­ ■a­ vŠri ÷llum Ý hag. Hann haf­i greint hinar slŠmu aflei­ingar, sem einokun haf­i ß verslun yfir Eystrasalt. Bˇk hans me­ ■essum bo­skap, Ůjˇ­arhagur, kom ˙t ellefu ßrum ß undan Au­leg­ ■jˇ­anna eftir Adam Smith.

Danski presturinn, sßlmaskßldi­ og rith÷fundurinn N. F. S. Grundtvig (1783–1872) hugleiddi, hvernig valdi­ gŠti flust frß konungi til almennings, ßn ■ess a­ frelsinu vŠri fˇrna­, eins og haf­i gerst Ý fr÷nsku stjˇrnarbyltingunni. Ůessu marki mŠtti nß me­ ■vÝ a­ auka menntun almennings, sÚrstaklega Ý lř­hßskˇlum, og me­ ■vÝ a­ nřta samtakamßtt einstaklinga Ý frjßlsum fÚl÷gum, ■ar sem ■eir lŠr­u a­ semja sig hver a­ ÷­rum og finna sÚr tilgang. Grundtvig lag­i lÝka mikla ßherslu ß hina norrŠnu arfleif­ og sneri ß d÷nsku Heimskringlu Snorra og Danmerkurs÷gu Saxos. Hann efldi ■jˇ­arvitund Dana, kenndi ■eim a­ reyna ekki a­ vinna ÷nnur l÷nd, heldur afla nřrra marka­a.

Velgengni Nor­urlanda■jˇ­a er ■rßtt fyrir jafna­arstefnu, ekki vegna hennar. Skřringin ß ■vÝ, a­ ■eim hefur vegna­ tilt÷lulega vel, er, a­ ■Šr b˙a vi­ ÷flugt rÚttarrÝki, frjßls al■jˇ­avi­skipti og mikla samleitni, sem lei­ir til rÝks gagnkvŠms trausts og au­veldar ÷ll frjßls samskipti. Ůeir Snorri, Chydenius og Grundtvig sk÷pu­u ekki hina norrŠnu arfleif­, ■vÝ a­ h˙n skapa­ist ß l÷ngum tÝma. En ■eir lřstu henni vel. Ůeir eru merkustu frjßlshyggjuhugsu­ir Nor­urlanda.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. ßg˙st 2023.)


Undrunarefni Sigur­ar

Nordiske_flagEnglendingar eru stoltir af ■vÝ, a­ me­ ■eim myndu­ust snemma venjur, sem stu­lu­u a­ frjßlslyndu lř­rŠ­i: allir vŠru jafnir fyrir l÷gum, en fulltr˙asamkomur veittu konungum a­hald. ═ merkri ritger­ Ý ritinu Nordic Democracy ßri­ 1981 bendir prˇfessor Sigur­ur LÝndal ■ˇ ß, a­ Nor­urlanda■jˇ­ir bjuggu vi­ svipa­ar venjur. Ůegar Ý forn÷ld lřsti rˇmverski sagnritarinn Tacitus ■vÝ, hvernig Germanir komu saman ß ■ingum og leiddu mßl til lykta. Ůß er heilagur Ansgar fˇr Ý kristnibo­sfer­ til SvÝ■jˇ­ar ßri­ 852, sag­i sŠnskur konungur honum: „Vi­ h÷fum ■ß venju, a­ fˇlki­ sjßlft rß­i fram ˙r almennum mßlum og ekki konungurinn.“

═ Noregi, Danm÷rku og SvÝ■jˇ­ leiddu menn fram eftir ÷ldum mßl til lykta ß svŠ­is■ingum. Fˇru ■ingin me­ dˇmsvald og raunar einnig me­ l÷ggjafarvald, sem takmarka­ist ■ˇ af fornum venjum. Misnotu­u konungar vald sitt, mßtti setja ■ß af, eins og vÝ­a getur Ý Heimskringlu. Til a­ konungar nŠ­u kj÷ri, ur­u ■eir a­ lofa a­ vir­a l÷g og venjur. StÚtta■ing voru sÝ­an stofnu­ Ý SvÝ■jˇ­ 1435 og Ý Danm÷rku 1468. Enn fremur ur­u konungar a­ sam■ykkja margvÝslegar rÚttindaskrßr, til dŠmis EirÝkur klippingur Danakonungur ßri­ 1282 og Magn˙s smek SvÝakonungur ßri­ 1319. Voru ■Šr ekki sÝ­ri ensku rÚttindaskrßnni frŠgu Magna Carta frß 1215.

ËlÝkt ■vÝ sem var­ ß Englandi, gßtu konungar Ý SvÝ■jˇ­ og Danm÷rku ■ˇ auki­ v÷ld sÝn um skei­ ß sextßndu og sautjßndu ÷ld. Ůegar ■egnar ■eirra kr÷f­ust sÝ­an aukinna stjˇrnmßlarÚttinda ß ßtjßndu og nÝtjßndu ÷ld, voru kr÷furnar oftast studdar enskum hugmyndum. Sigur­ur LÝndal undrast a­ vonum, a­ ekki skyldi lÝka vÝsa­ til hins norrŠna stjˇrnmßlaarfs, sem skřri, hversu dj˙pum rˇtum frjßlslynt lř­rŠ­i gat skoti­ ß Nor­url÷ndum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. ßg˙st 2023.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband