Frß Poitiers

Dagana 14.–15. nˇvember 2019 sat Úg rß­stefnu Ý Poitiers Ý Frakklandi um Jan Valtin, ÷­ru nafni Richard Krebs. Fßir kannast n˙ eflaust vi­ ■essi n÷fn, en sjßlfsŠvisaga Valtins, ┌r ßl÷gum (Out of the Night), var mets÷lubˇk Ý BandarÝkjunum ßri­ 1941 og olli ßk÷fum deilum, ■vÝ a­ ■ar sag­i h÷fundur frß erindrekstri sÝnum fyrir al■jˇ­ahreyfingu komm˙nista. Fyrri hluti bˇkar hans kom ˙t ß Ýslensku sama ßr. ╔g ritstřr­i endurprentun bˇkarinnar ßri­ 2015 og samdi formßla og skřringar, og var mÚr ■ess vegna bo­i­ a­ halda erindi ß rß­stefnunni.

Krebs fŠddist ßri­ 1905, ger­ist sjˇma­ur og komm˙nisti kornungur og tˇk ■ßtt Ý byltingartilraun Ý Ůřskalandi ßri­ 1923. Hann var­ sÝ­an fluguma­ur komm˙nista ß me­al sjˇmanna, fˇr vÝ­a og rata­i Ý řmis Švintřri, en lenti Ý fangelsi Ý BandarÝkjunum 1926 fyrir tilraun til manndrßps og sat ■ar Ý ■rj˙ ßr. SÝ­an tˇk hann upp ■rß­inn Ý sjˇmannahreyfingu Evrˇpu, en eftir valdat÷ku Hitlers 1933 handtˇku nasistar hann og pyndu­u. Komm˙nistar skipu­u honum a­ gerast gagnnjˇsnari innan Gestapo, og lÚtu nasistar hann lausan ßri­ 1937. HÚlt hann til Danmerkur, en ■anga­ haf­i njˇsna- og undirrˇ­ursnet komm˙nistahreyfingarinnar Ý Vestur-Evrˇpu veri­ flutt. En ■egar honum var skipa­ a­ fara til Moskvu Ý mi­jum hreinsunum StalÝns, ßkva­ hann a­ for­a sÚr vestur um haf. Ůar kynntist hann bla­amanninum Isaac Don Levine, sem sß strax efnivi­ Ý gˇ­a s÷gu og a­sto­a­i hann vi­ a­ koma ˙t sjßlfsŠvis÷gunni. Krebs lÚst ßri­ 1950, a­eins hßlffimmtugur a­ aldri.

═ erindi mÝnu sag­i Úg frß vi­t÷kum bˇkar Valtins ß ═slandi, en Ýslenskir komm˙nistar deildu mj÷g ß h÷fundinn, og hß­u ■eir Halldˇr Kiljan Laxness og BenjamÝn EirÝksson har­a ritdeilu um hann og verk hans (■ˇtt Laxness virtist ekki hafa lesi­ bˇkina). SÚrstaka athygli vakti s˙ uppljˇstrun Valtins, a­ skipverjar ß skipum EimskipafÚlagsins hef­u flutt leyniskj÷l milli landa fyrir komm˙nistahreyfinguna. Treysti ˙tgefandinn, Menningar- og frŠ­slusamband al■ř­u, sÚr ekki til a­ gefa ˙t seinni hlutann, ■ˇtt fyrri hlutinn hef­i selst Ý r÷skum fj÷gur ■˙sund eint÷kum, og kom hann loks ˙t ß vegum „Nokkurra fÚlaga“ ßri­ 1944. ١tt eitthva­ sÚ um řkjur og ˇnßkvŠmni Ý bˇkinni, er h˙n sannkalla­ur aldarspegill og afar fj÷rlega skrifu­. Benti Úg ß, a­ ١r Whitehead prˇfessor hef­i sta­fest řmsar fullyr­ingar Valtins Ý ritum sÝnum um komm˙nistahreyfinguna, ■ar ß me­al um Ýslensku sjˇmennina.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 30. nˇvember 2019.)


Frß VÝnarborg

Dagana 13.–14. nˇvember 2019 sat Úg rß­stefnu Ý VÝnarborg um austurrÝsku hagfrŠ­ihef­ina, sem Carl Menger var upphafsma­ur a­, en innan hennar st÷rfu­u einnig Eugen von B÷hm-Bawerk, einn skarpskyggnasti gagnrřnandi marxismans, Ludwig von Mises og Friedrich A. Hayek. ╔g var be­inn um a­ flytja erindi ß rß­stefnunni, og sko­a­i Úg hugmyndatengsl Mengers og Hayeks. Menger velti ■vÝ fyrir sÚr, hvernig řmsar hagkvŠmar og heilladrj˙gar venjur og stofnanir hef­u geta­ or­i­ til ßn ■ess a­ vera Štlunarverk eins nÚ neins. Nefndi hann Ý ■vÝ sambandi peninga, venjurÚtt, marka­i og rÝki­. Hayek ger­i sÝ­an hugtaki­ sjßlfsprotti­ skipulag a­ ■ungami­ju Ý kenningu sinni: Margt getur skapast ßn ■ess a­ vera skapa­; regla getur komist ß, ßn ■ess a­ nokkur hafi komi­ henni ß; skipulag krefst ekki alltaf skipuleggjanda.

Ůeir Menger og Hayek drˇgu bß­ir ■ß ßlyktun, a­ sˇsÝalismi hvÝldi ß hugsunarvillu. SˇsÝalistar skildu ekki hugtaki­ sjßlfsprotti­ skipulag. Ůeir teldu, a­ allt hlyti a­ vera Štlunarverk einhvers, ekki aflei­ing flˇkinnar ■rˇunar, vÝxlverkunar vitunda. Ůess vegna vildu sˇsÝalistar endurskapa skipulagi­, ■ˇtt ■a­ hef­i a­ vÝsu enda­ me­ ˇsk÷pum Ý Ůřskalandi Hitlers, R˙sslandi StalÝns og KÝna Maˇs. Ůjˇ­ernissˇsÝalistar kenndu gy­ingum um b÷l heimsins, en a­rir sˇsÝalistar au­valdinu. Angi af ■essari hugsun er a­ lÝta ß tekjudreifingu Ý frjßlsu hagkerfi sem Štlunarverk Ý sta­ ■ess a­ ßtta sig ß ■vÝ, a­ h˙n er ni­ursta­a ˙r ˇteljandi ßkv÷r­unum einstaklinga.

Ůeir Menger og Hayek voru lÝka sammßla um, a­ einstaklingsbundinni skynsemi vŠru takm÷rk sett. A­alatri­i­ vŠri ekki a­ reyna a­ střra ■rˇuninni, heldur a­ ry­ja ˙r vegi hindrunum fyrir henni, svo a­ h˙n gŠti or­i­ frjßls. Ůeir voru ■ess vegna Ý senn Ýhaldssamir og frjßlslyndir. ═haldssemi ■eirra birtist Ý vir­ingu fyrir arfhelgum si­um og venjum, sem au­veldu­u gagnkvŠma a­l÷gun einstaklinga. Frjßlslyndi ■eirra kom hins vegar fram Ý stu­ningi ■eirra vi­ virka samkeppni ß marka­i, sem mi­la­i ■ekkingu og afla­i nřrrar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 23. nˇvember 2019.)


Frß KŠnugar­i

Dagana 7.–10. nˇvember 2019 sat Úg rß­stefnu evrˇpskra Ýhaldsmanna og umbˇtasinna, sem haldin var Ý KŠnugar­i Ý ┌kraÝnu og helgu­ sambandi ┌kraÝnu vi­ ÷nnur Evrˇpul÷nd. ╔g var be­inn um a­ segja nokkur or­ ß rß­stefnunni, og benti Úg fyrst ß, a­ ═sland og ┌kraÝna vŠru mj÷g ˇlÝk l÷nd, en bŠ­i ■ˇ ß ˙tja­ri Evrˇpu. ╔g kva­ e­lilegt, a­ ┌kraÝnumenn hef­u vilja­ stofna­ eigi­ rÝki. Ůeir vŠru sÚrst÷k ■jˇ­, ■ˇtt ■eim hef­i l÷ngum veri­ stjˇrna­ frß Moskvu. Nor­menn hef­u skili­ vi­ SvÝa 1905 og ═slendingar vi­ Dani 1918 af s÷mu ßstŠ­u.

═ rŠ­u minni rakti Úg, hvernig stŠkkun marka­a me­ auknum al■jˇ­avi­skiptum au­velda­i smŠkkun rÝkja: Litlar ■jˇ­ir me­ opin hagkerfi gŠtu noti­ gˇ­s af hinni al■jˇ­legu verkaskiptingu ß heimsmarka­num. ŮvÝ stŠrri sem marka­urinn vŠri, ■vÝ minni gŠtu rÝkin or­in, enda hef­i rÝkjum heims snarfj÷lga­ ß seinna helmingi tuttugustu aldar.

N˙ er ┌kraÝna au­vita­ engin smßsmÝ­i. En landi­ er samt tilt÷lulega lÝti­ Ý samanbur­i vi­ R˙ssland, sem nřlega hefur lagt undir sig vŠnan hluta landsins me­ hervaldi. Vandi tilt÷lulega lÝtilla rÝkja me­ stˇra og ßsŠlna granna vŠri takmarka­ur herna­armßttur. A­ sumu leyti mŠtti leysa slÝkan vanda me­ bandal÷gum eins og gert hef­i veri­ me­ Atlantshafsbandalaginu. En s˙ lausn vŠri ekki alltaf Ý bo­i, og til vŠri ÷nnur: a­ reyna a­ breyta R˙sslandi innan frß. Me­ ■vÝ vŠri ekki ßtt vi­, a­ landinu vŠri bruggu­ einhver launrß­, heldur a­ ┌kraÝna veitti me­ ÷flugu atvinnulÝfi og ÷rum framf÷rum svo gott fordŠmi, a­ R˙ssar tŠkju upp betri si­i. Ůjˇ­irnar eru nßskyldar og Šttu a­ vera vinir.

Ůa­ fˇr til dŠmis ekki fram hjß kÝnverskum komm˙nistum, hversu ÷rar framfarir ur­u eftir mi­ja tuttugustu ÷ld Ý ÷­rum kÝnverskum hagkerfum, Ý Hong Kong og ß Singap˙r og TaÝvan. Danir og SvÝar hef­u ß li­num ÷ldum barist hvorir vi­ a­ra, en n˙ vŠri strÝ­ milli ■essara norrŠna ■jˇ­a allt a­ ■vÝ ˇhugsandi. Vonandi rynni slÝkur dagur upp Ý samskiptum ┌kraÝnumanna og R˙ssa.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 16. nˇvember 2019.)


Vi­ m˙rinn

BerlÝnarm˙rinn fÚll fyrir rÚttum ■rjßtÝu ßrum, en sigur Vesturveldanna Ý Kalda strÝ­inu var ekki sÝst a­ ■akka festu, framsřni og hyggindum ■eirra Ronalds Reagans og MargrÚtar Thatchers. ١ var sagt fyrir um ■essi endalok l÷ngu ß­ur Ý bˇk, sem kom ˙t Ý Jena Ý Ůřskalandi 1922, Die Gemeinwirtschaft eftir Ludwig von Mises, en ■ar r÷kstuddi hann, a­ komm˙nismi gengi ekki upp. Ůess vegna yr­u komm˙nistar a­ grÝpa til k˙gunar.

K˙gunin fˇr ■ˇ alveg fram hjß ßtta manna sendinefnd frß ═slandi ß svok÷llu­u heimsmˇti Šskunnar Ý Austur-BerlÝn Ý j˙lÝlok 1973. Forma­ur nefndarinnar var Ůorsteinn Vilhjßlmsson e­lisfrŠ­ingur, og Ý skřrslu hennar var Šskulř­ssamt÷kum komm˙nista ■akka­ar „frßbŠrar mˇtt÷kur og vel skipulagt mˇt“. Enn sag­i Ý skřrslu ■eirra Ůorsteins: „Ůjˇ­verjarnir, sem vi­ hittum, voru yfirleitt tiltakanlega opnir, ˇ■vinga­ir og hrokalausir.“

Au­vita­ voru ÷ll slÝk samt÷l ■aulskipul÷g­ og undir str÷ngu eftirliti. En ß sama tÝma voru fimm ungir lř­rŠ­issinnar staddir Ý Vestur-BerlÝn. Einn ■eirra var DavÝ­ Oddsson laganemi. Eftir a­ hann las skřrslu ■eirra Ůorsteins, skrifa­i hann Ý Morgunbla­i­, a­ hann hef­i allt a­ra s÷gu a­ segja ˙r stuttri heimsˇkn til Austur-BerlÝnar. Ůetta vŠri l÷greglurÝki, umkringt gaddavÝrsgir­ingu og m˙r.

Tveir ungir ═slendingar vi­ m˙rinn: annar klappa­i svo kr÷ftuglega uppi Ý salnum fyrir gestgj÷fum sÝnum, a­ kvalastunurnar ni­ri Ý kj÷llurum leynil÷greglunnar drukknu­u Ý hßva­a; hinn lag­i vi­ hlustir og heyr­i hjartslßttinn Ý fangaklefunum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 9. nˇvember 2019.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband