Sturla gegn Snorra

Snorri Sturluson hefur ekki notiš sannmęlis, žvķ aš andstęšingur hans (og nįfręndi), Sturla Žóršarson, var oftast einn til frįsagnar um ęvi hans og störf. Sturla fylgdi Noregskonungi aš mįlum og viršist hafa veriš sannfęršur um, aš Ķslendingum vęri best borgiš undir stjórn hans. Ķslendinga saga hans var um land, sem vart fékk stašist sökum innanlandsófrišar, og ķ Hįkonar sögu Hįkonarsonar dró höfundur upp mynd af góšum konungi, sem ekkert gerši rangt.

Snorri hafši ašra afstöšu. Samśš hans var meš frišsęlum og hófsömum stjórnendum frekar en herskįum og fégjörnum, eins og sést til dęmis į samanburši Haraldar hįrfagra og Hįkonar Ašalsteinsfóstra og Orkneyjarjarlanna tveggja, Brśsa og Einars, ķ Heimskringlu. Snorri hagaši hins vegar jafnan oršum sķnum hyggilega, svo aš lesa žarf į milli lķna ķ lżsingu hans į Ólöfunum tveimur, Tryggvasyni og Haraldssyni, sem bošušu kristni og nutu žess vegna hylli kirkjunnar. Sagši hann undanbragšalaust frį żmsum grimmdarverkum žeirra, svo aš sś įlyktun Einars Žveręings į Alžingi įriš 1024 blasti viš, aš best vęri aš hafa engan konung.

Į žrettįndu öld rįkust jafnframt į tvęr hugmyndir um lög, eins og Siguršur Lķndal lagaprófessor hefur greint įgętlega. Hin forna, sem Snorri ašhylltist, var, aš lög vęru sammęli borgaranna um žęr reglur, sem żmist afstżršu įtökum milli žeirra eša jöfnušu slķk įtök. Žetta voru hin „gömlu, góšu lög“, og žau voru umfram allt hemill valdbeitingar. Nżja hugmyndin var hins vegar, aš lög vęru fyrirmęli konungs, sem žegiš hefši vald sitt frį Guši, en ekki mönnum, og beitt gęti valdi til aš framfylgja žeim. Žegar sendimašur Noregskonungs, Lošinn Leppur, brįst į Alžingi įriš 1280 hinn reišasti viš, aš „bśkarlar“ geršu sig digra og vildu ekki treysta į nįš konungs, var hann aš skķrskota til hins nżja skilnings į lögum.

Og enn rekast hugmyndir Snorra og Sturlu į.

(Fróšleiksmoli ķ Morgunblašinu 26. október 2019.)


Hinn kosturinn 1262

Almennt er tališ, aš Ķslendingar hafi ekki įtt annars śrkosta įriš 1262 en jįtast Noregskonungi og gjalda honum skatt gegn žvķ, aš hann frišaši landiš, tryggši ašflutninga og virti lög og landssiš. En er žessi skošun óyggjandi? Žvķ mį ekki gleyma, aš Ķslendingar voru mjög tregir til, ekki sķst af žeirri įstęšu, sem Snorri Sturluson lagši Einari Žveręingi ķ munn, aš konungar vęru ętķš frekir til fjįrins.

Hvers vegna hefši Žjóšveldiš ekki getaš stašist įn atbeina konungs? Žeim vķsi aš borgarastrķši, sem hér mįtti greina um mišja 13. öld, hefši ella lokiš meš sigri einhvers höfšingjans eša mįlamišlun tveggja eša fleiri žeirra. Samgöngur voru komnar ķ žaš horf, aš Ķslendingar hefšu getaš verslaš viš Skota, Englendinga eša Hansakaupmenn ekki sķšur en kaupmenn ķ Björgvin. Tvennt geršist sķšan skömmu eftir lok Žjóšveldisins, sem hefši hugsanlega rennt traustari stošum undir žaš: Hinn įsęlni og haršskeytti Hįkon gamli lést ķ herför til Sušureyja įriš 1263, og markašir stękkušu vķša ķ Noršurįlfunni fyrir ķslenska skreiš. Žaš hefši ekki veriš Noregskonungi įhlaupsverk aš senda flota yfir Atlantsįla til aš hernema landiš, og enn erfišara hefši veriš aš halda žvķ gegn vilja landsmanna.

Vilhjįlmur kardķnįli af Sabķna sagši žóttafullur įriš 1247, aš žaš vęri „ósannlegt, aš land žaš žjónaši eigi undir einhvern konung sem öll önnur ķ veröldinni“. Aš vķsu var athugasemd hans einkennileg, žvķ aš sjįlfur hafši kardķnįlinn röskum tveimur įratugum įšur veriš fulltrśi pįfa ķ löndum viš Eystrasalt, sem voru ekki undir stjórn neins konungs, heldur žżskrar riddarareglu. Og eitt land ķ Noršurįlfunni laut žį sem nś ekki neinum konungi: Sviss. Saga žess kann aš veita vķsbendingu um mögulega žróun Ķslands. Įriš 1291 stofnušu žrjįr fįtękar fjallakantónur, Uri, Schwyz og Unterwalden, svissneska bandarķkiš, Eidgenossenschaft, og smįm saman fjölgaši kantónum ķ žvķ, žótt žaš kostaši hvaš eftir annaš hörš įtök, uns komiš var til sögunnar Sviss nśtķmans, sem žykir til fyrirmyndar um lżšręšislega stjórnarhętti, auk žess sem žaš er eitt aušugasta land heims.

(Fróšleiksmoli ķ Morgunblašinu 19. október 2019.)


Hvers vegna skrifaši Snorri?

Eftir Snorra Sturluson liggja žrjś meistaraverk, Edda, Heimskringla og Egla. En hvaš rak hann til aš setja žessar bękur saman? Hann varš snemma einn aušugasti mašur Ķslands og lögsögumašur 1215–1218 og 1222-1231. Hann hafši žvķ ķ żmsu öšru aš snśast.

Snorri var skįldmęltur og hefur eflaust ort af innri žörf. En ég tek undir meš prófessor Kevin Wanner, sem hefur skrifaš um žaš bókina Snorri Sturluson and the Edda, aš einföld skżring sé til į žvķ, hvers vegna hann setti Eddu saman. Ķslendingar höfšu smįm saman öšlast einokun į sérstęšri vöru: lofkvęšum um konunga. Žessari einokun var ógnaš, žegar norręnir konungar virtust fyrir sušręn įhrif vera aš missa įhugann į slķkum lofkvęšum. Snorri samdi Eddu til aš endurvekja įhugann į žessari bókmenntagrein og sżna žeim Hįkoni Noregskonungi og Skśla jarli, hvers skįld vęru megnug. Žeir kunnu raunar vel aš meta framtak hans og geršu hann aš lendum manni, barón, ķ utanför hans 1218–1220.

Svipuš skżring į eflaust aš einhverju leyti viš um, hvers vegna Snorri samdi Heimskringlu į įrunum 1220–1237. En fleira bar til. Ķslendingar voru ķ hęfilegri fjarlęgš til aš geta skrifaš um Noregskonunga. Žótt Snorri gętti sķn į aš styggja ekki konung, mį lesa śt śr verkinu tortryggni į konungsvald og stušning viš žį fornu hugmynd, aš slķkt vald sé ekki af Gušs nįš, heldur meš samžykki alžżšu. Meš žjóšsögunni um landvęttirnar varaši Snorri konung viš innrįs, og ķ ręšu Einars Žveręings hélt hann žvķ fram, aš best vęri aš hafa engan konung.

Tortryggnin į konungsvald er enn rammari ķ Eglu, sem er beinlķnis um mannskęšar deilur framęttar Snorra viš norsku konungsęttina. Egill Skallagrķmsson stķgur žar lķka fram sem sjįlfstęšur og sérkennilegur einstaklingur, eins og Siguršur Nordal lżsir ķ Ķslenskri menningu. Hann er ekki laufblaš į grein, sem feykja mį til, heldur meš eigin svip, skap, tilfinningalķf. Lķklega hefur Snorri samiš Eglu eftir sķšari utanför sķna 1237–1239, en žį hafši konungur snśist gegn honum.

(Fróšleiksmoli ķ Morgunblašinu 12. október 2019.)


Stjórnmįlahugmyndir Snorra Sturlusonar

Snorri Sturluson var frjįlslyndur ķhaldsmašur, eins og viš myndum kalla žaš. Fimm helstu stjórnmįlahugmyndir hans getur aš lķta ķ Heimskringlu og Eglu.

Hin fyrsta er, aš konungsvald sé ekki af nįš Gušs, heldur meš samžykki alžżšu. Haraldur hįrfagri lagši aš vķsu Noreg undir sig meš hernaši og sló sķšan eign sinni į allar jaršir, en sonur hans, Hįkon Ašalsteinsfóstri, baš bęndur aš taka sig til konungs og hét žeim į móti aš skila žeim jöršum. Sķšari konungar žurftu aš fara sama bónarveg aš alžżšu.

Önnur hugmyndin er, aš meš samžykkinu sé kominn į sįttmįli konungs og alžżšu, og ef konungur rżfur hann, žį mį alžżša rķsa upp gegn honum. Žetta sést best į fręgri ręšu Žórgnżs lögmanns gegn Svķakonungi, en einnig į lżsingu Snorra į sinnaskiptum Magnśsar góša.

Hin žrišja er, aš konungar séu misjafnir. Góšu konungarnir eru frišsamir og virša landslög. Vondu konungarnir leggja į žunga skatta til aš geta stundaš hernaš. Žetta sést ekki ašeins į samanburši Haraldar hįrfagra og Hįkonar Ašalsteinsfóstra, heldur lķka į mannjöfnuši Siguršar Jórsalafara og Eysteins og raunar miklu vķšar ķ Heimskringlu og ekki sķšur ķ Eglu.

Af žeirri stašreynd, aš konungar séu misjafnir, dregur Snorri žį įlyktun, sem hann leggur ķ munn Einari Žveręingi, aš best sé aš hafa engan konung. Ķslendingar mišalda deildu žeirri merkilegu hugmynd ašeins meš einni annarri Evrópužjóš, Svisslendingum.

Fimmta stjórnmįlahugmundin er ķ rökréttu framhaldi af žvķ. „En ef landsmenn vilja halda frelsi sķnu, žvķ er žeir hafa haft, sķšan er land žetta byggšist, žį mun sį til vera aš ljį konungi einskis fangstašar į.“ Ķslendingar skuli vera vinir Noregskonungs, flytja honum drįpur og skrifa um hann sögur, en žeir skuli ekki vera žegnar hans ķ sama skilningi og Noršmenn.

(Fróšleiksmoli ķ Morgunblašinu 5. október 2019.)


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband