Píslarsaga Jóns hin síđari: Ritdómur

Malsvorn_72ptÍ upphafi Málsvarnar Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, sem Einar Kárason rithöfundur fćrđi í letur og kom út í janúar 2021, líkir hann málum gegn honum viđ Dreyfusarmáliđ franska, ţegar franskur liđsforingi af gyđingaćttum var hafđur fyrir rangri sök um njósnir, jafnvel ţótt yfirvöld vissu eđa hefđu rökstuddan grun um, hver vćri sekur. Ţessi líking er fráleit. Saga Jóns Ásgeirs á sér hins vegar tvćr hliđstćđur í íslenskum bókmenntum. Önnur er helgisaga Jóns biskups Ögmundarsonar, sem Gunnlaugur Leifsson munkur skráđi í ţví skyni ađ fá biskup tekinn í heilagra manna tölu. Bera ţar samtíđarmenn Jóns vitni um manngćsku hans. Sams konar vitnisburđi vina og samstarfsmanna Jóns Ásgeirs getur ađ líta í bók ţeirra Einars: Hann sé stilltur, fámáll, talnaglöggur, umtalsfrómur, duglegur, ţolinmóđur, örlátur og raungóđur. Hin hliđstćđan er Píslarsaga Jóns Magnússonar (Jóns ţumlungs), ţar sem hinn vestfirski klerkur lýsir af mergjađri mćlsku göldrum gegn sér. Galdrakindurnar eru nú ekki Jón Jónsson og börn hans Jón og Ţuríđur, eins og í dćmi Jóns ţumlungs, heldur Davíđ Oddsson, forsćtisráđherra 1991–2004 og seđlabankastjóri 2005–2009.

Afreksmađur verđur píslarvottur

Ég efast ekki um, ađ Jón Ásgeir hafi flesta ţá mannkosti til ađ bera, sem vinir hans og samstarfsmenn vitna um. Sjálfur kann ég vel viđ hann og hef átt ánćgjuleg samtöl viđ hann, eins og hann minnist á, og er allt rétt, sem ţeir Einar segja um mig. Í fyrsta hluta bókarinnar greinir frá ţví afreki Jóns Ásgeirs og föđur hans, Jóhannesar Jónssonar í Bónus, ađ hefja verslunarrekstur áriđ 1989 međ tvćr hendur tómar, leggja áherslu á lítinn tilkostnađ og lágt vöruverđ almenningi til hagsbóta. Er sú saga hin ćvintýralegasta og besti hluti bókarinnar. Undir forystu Davíđs Oddssonar var ađ renna upp á Íslandi ný öld, ţar sem lánsfé var ekki skammtađ eftir flokksskírteinum, heldur mati fjármálastofnana á endurgreiđslugetu lántakenda (og vonum ţeirra um ţóknanir). Jafnframt voru fjármagnshöft í erlendum viđskiptum afnumin. Ţeir feđgar nutu útsjónarsemi sinnar og dugnađar og urđu brátt ríkir á íslenskan mćlikvarđa. Ég var einn ţeirra, sem dáđist ađ ţeim. En mikiđ vill meira. Ţegar ríkiđ seldi helminginn í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins áriđ 1999, hóf Jón Ásgeir samstarf um kaup á honum viđ hinn umdeilda fjármálamann Jón Ólafsson, sem Davíđ hafđi litlar mćtur á, ekki síst eftir ađ hann studdi R-listann fjárhagslega í Reykjavík 1994 og reyndi ađ fá vinstri flokkana til ađ mynda stjórn undir forystu Halldórs Ásgrímssonar 1999. Davíđ er eins og dýriđ í söngleiknum franska. Ţađ er ćgilega grimmt: ţađ ver sig, ef á ţađ er ráđist.

Jafnframt ţví sem Jón Ásgeir hóf ađ fjárfesta í fyrirtćkjum óskyldum smásöluverslun, jókst hlutdeild Bónusfeđga, sem nú kenndu sig viđ Baug, í smásöluverslun. Í krafti auđćfa sinna og lánstrausts keyptu ţeir upp hvert fyrirtćkiđ af öđru. Jóhannes í Bónus hafđi sagt, ađ ekkert fyrirtćki á smásölumarkađi ćtti helst ađ ráđa meira en 10 hundrađshlutföllum af markađnum, en Baugur réđ miklu meira. Víđa lá viđ, ađ ţeir nćđu einokunarađstöđu. Davíđ taldi ţá beita ţessari ađstöđu til ađ halda vöruverđi hćrra en eđlilegt mćtti teljast. Kvađ hann hugsanlegt ađ skipta slíku fyrirtćki upp, eins og gert var í Bandaríkjunum á öndverđri tuttugustu öld. Furđu sćtir, ţegar Einar segir frá ţeirri yfirlýsingu (bls. 187), ađ hann ţegir um, ađ hún var í svari viđ fyrirspurn frá Össuri Skarphéđinssyni, ţá formanni Samfylkingarinnar, á ţingi í janúar 2002 um, til hvađa ráđa vćri rétt ađ grípa til ađ afstýra hringamyndun í smásöluverslun.

Jón Ásgeir hafđi tekiđ illa andstöđu Davíđs áriđ 1999 viđ kaup ţeirra Jóns Ólafssonar á banka. Jón Ásgeir tók enn verr varnađarorđum Davíđs á ţingi áriđ 2002 um fákeppni og hringamyndun. Davíđ fékk síđan fregnir af ţví, ađ Jón Ásgeir hefđi velt ţví fyrir sér, hvort ekki mćtti bera fé á sig. Sjálfur sagđi Jón Ásgeir mér í spjalli okkar 23. mars 2003, ađ mútumáliđ vćri mjög orđum aukiđ. Hann hefđi setiđ eitt kvöldiđ međ tveimur samstarfsmönnum sínum, sem hann nafngreindi. Taliđ hefđi borist ađ andstöđu Davíđs viđ Baug. Ţá hefđi ţetta veriđ orđađ í gamni í sambandi viđ orđróm um, ađ Decode hefđi mútađ Davíđ. Ég sagđi Jóni Ásgeiri, ađ sumt ćtti ekki einu sinni ađ nefna í gamni, og forsćtisráđherra hefđi tekiđ ţetta óstinnt upp. Allir, sem ţekktu Davíđ, vissu, hversu fáránlegt ţetta vćri.

Upphaf Baugsmálsins

Ţá hugmynd Jóns Ásgeirs, ađ Davíđ ofsćkti sig, má ţví rekja til sölu helmingshlutar í FBA 1999 og umrćđna um hringamyndun og fákeppni í smásöluverslun ađ frumkvćđi Össurar Skarphéđinssonar 2002. En nú var Ísland orđiđ of lítiđ fyrir Jón Ásgeir. Hann naut hér nćr ótakmarkađs lánstrausts. Íslenskir bankamenn höfđu ofurtrú á honum. „Jón Ásgeir is a winner,“ sagđi Sigurjón Ţ. Árnason bankastjóri hróđugur viđ mig. Jón Ásgeir taldi sig koma auga á góđ viđskiptatćkifćri í smásöluverslun erlendis, og hann var ađ undirbúa kaup á breska stórfyrirtćkinu Arcadia sumariđ 2002, ţegar efnahagsbrotadeild lögreglunnar gerđi 28. ágúst húsleit hjá Baugi, en ţađ varđ til ţess, ađ kaupin á Arcadia fóru út um ţúfur, ţótt Jón Ásgeir grćddi síđan morđ fjár á sölu hlutabréfa sinna í fyrirtćkinu. (Hann virđist hafa haft rétt fyrir sér um, ađ á ţeim tíma vćri hagstćtt ađ kaupa í Arcadia.) Jón Ásgeir taldi Davíđ hafa sigađ lögreglunni á sig, og hófst nú sú píslarsaga, sem hann segir af sjálfum sér.

Ţótt Einar endurtaki í bókinni ţessar ásakanir Jóns Ásgeirs, eru ţćr međ öllu tilhćfulausar. Davíđ var vissulega oft gagnrýninn á Baug og sparađi ţá ekki alltaf stóru orđin í einkasamtölum, en ţađ var vegna ţess, ađ hann hafđi (eins og Össur ţá) ţungar áhyggjur af hringamyndun og fákeppni. Var eđlilegt, ađ forsćtisráđherra landsins léti sig ţetta varđa. En Davíđ hafđi hlotiđ góđa menntun sem lögfrćđingur og gćtti ţess vandlega sem forsćtisráđherra ađ virđa lögmćtisregluna, en hún er, ađ hverju valdi er afmarkađ sviđ, sem ekki má fara yfir. Til er miklu einfaldari skýring á húsleit lögreglunnar í ágúst 2002. Baugsfeđgar höfđu aflađ sér tveggja hatrammra andstćđinga. Jón Gerald Sullenberger, sem annađist viđskipti fyrir Baug í Bandaríkjunum, taldi Jón Ásgeir hafa gerst nćrgöngulan viđ konu sína, og er ekki ofmćlt, ađ hann réđ sér ekki fyrir reiđi. Jónína Benediktsdóttir hafđi veriđ í sambandi viđ Jóhannes, föđur Jóns Ásgeirs, en upp úr ţví hafđi slitnađ, og taldi Jónína Baugsfeđga bera ábyrgđ á gjaldţroti hennar. Var henni líka heitt í hamsi og sagđi hverjum sem er (ţar á međal mér) ófagrar sögur um viđskiptahćtti feđganna. Jónína reyndi hvađ eftir annađ ađ ná tali af Davíđ til ađ rekja raunir sínar, en Davíđ kćrđi sig ekki um ađ hafa nein afskipti af ţessu máli og hitti hana ţví aldrei.

Jón Gerald lagđi sumariđ 2002 fram kćru á Jón Ásgeir fyrir ađ hafa látiđ sig útbúa háan reikning, 62 milljónir, sem var tekjufćrđur hjá Baugi, ţótt hann hefđi ekki veriđ greiddur. Var bókhald fyrirtćkisins ţannig fegrađ. Kvađst hann hafa grun um, ađ margt fleira vćri athugavert viđ rekstur fyrirtćkisins, og vakti ţađ áhuga efnahagsbrotadeildar lögreglunnar. Ţađ styrkti eflaust málstađ Jóns Geralds í augum lögreglumanna, ađ hann hafđi útvegađ sér einn öflugasta lögfrćđing landsins, Jón Steinar Gunnlaugsson, en hann hafđi raunar varađ Jón Gerald viđ ţví, ađ hann hefđi ekki síđur en Jón Ásgeir brotiđ bókhaldslög međ ţví ađ útbúa ţennan reikning. Höfđu sambćrilegar húsrannsóknir veriđ gerđar áđur hjá ýmsum íslenskum stórfyrirtćkjum.

Baugsmálinu lauk međ ţví, ađ ţeir Jón Ásgeir og Jón Gerald fengu báđir skilorđsbundinn fangelsisdóm fyrir ađ hafa útbúiđ og tekjufćrt ţennan reikning upp á 62 milljónir, sem upphaflega var kćrt fyrir, og ţannig fegrađ bókhald Baugs. Í rannsókn málsins varđ líka uppvíst, ađ Jón Ásgeir hafđi látiđ fjölskyldufyrirtćki sitt, Gaum, kaupa á laun fyrirtćkiđ Vöruveltuna og ári síđar selt ţađ miklu dýrar Baugi, sem ţá var almenningshlutafélag. (Munurinn var rösklega 300 milljónir ađ teknu tiiliti til eignasölu, á međan fyrirtćkiđ var í eigu Gaums.) Ég hef aldrei skiliđ ţá niđurstöđu dómstóla, ađ ţađ hafi ađeins veriđ venjuleg viđskipti.   

Einkennilegar sögur

20B44CCB9B52DA7E2E2874A5C0AF0CAF545CA31282C6321B3169D9B3AA8395DE_713x0Ég held, ađ Jón Ásgeir sé ţrátt fyrir marga góđa kosti ekki sá sakleysingi, sem Einar Kárason vill vera láta í ţessari bók. Ţađ er frekar Einar sjálfur, sem er sakleysinginn. Sumt í frásögn hans gengur ekki upp. Hann skráir til dćmis samviskusamlega eftir lögfrćđingi Jóns Ásgeirs (bls. 270), ađ lán Glitnis til Baugs hafi snarhćkkađ, eftir ađ Jón Ásgeir tók stjórnina í bankanum voriđ 2007, af ţví ađ gengi krónunnar hafi falliđ, og viđ ţađ hafi allar upphćđir hćkkađ. En hefđu lán til annarra ađila ţá ekki átt ađ hćkka ađ sama skapi? Í skýrslu rannsóknarnefndar Alţingis kom einmitt fram, ađ hlutfall lána Glitnis til Baugs af heildarútlánum jókst verulega, eftir ađ Jón Ásgeir náđi yfirhöndinni í bankanum. Af einhverjum ástćđum birti rannsóknarnefndin ekki neitt samanburđarlínurit um ţróun lána bankanna til stćrstu viđskiptahópanna. Ég gerđi hins vegar slíkt línurit eftir tölum nefndarinnar, og af ţví sést, ađ sú niđurstađa hennar er rétt, ađ Jón Ásgeir var í sérflokki um skuldasöfnun viđ bankana. Einar gengur eins og rannsóknarnefnd Alţingis fram hjá mikilvćgri spurningu: Hvernig í ósköpunum gat einn ađili safnađ skuldum upp á mörg hundruđ milljarđa króna í íslensku bönkunum? Raunar skín í tilgang Jóns Ásgeirs međ bankakaupum, ţegar hann segir um Fjárfestingarbanka atvinnulífsins (bls. 45): „Menn sáu ađ ef ţessi banki lenti inni í gömlu klíkunum yrđi lítiđ fé ađ hafa til framkvćmda fyrir ađra.“

Einar skráir af sömu stöku samviskuseminni sögu eftir Kristínu Ţorsteinsdóttur. Hún hafi veriđ kunnug norska lögfrćđingnum Evu Joly, á međan báđar bjuggu í Noregi. Ţess vegna hafi hún veriđ bođin í kvöldverđ í norska sendiráđinu međ Evu, ţegar hún kom hingađ til lands voriđ 2009 í ţví skyni ađ veita lögregluyfirvöldum ráđgjöf um rannsókn efnahagsbrota. Ţar hafi margir frammámenn lögreglunnar veriđ staddir, ţar á međal ríkislögreglustjóri og ríkissaksóknari. Umrćđur undir borđum hafi ađallega snúist um, hvernig koma mćtti Baugsmönnum í fangelsi. Kristín hafi loks veriđ spurđ um starf sitt, og ţegar hún sagđist vera í vinnu fyrir Baug, hafi veislugestir snarlega ţagnađ og hrađađ sér burt (bls. 358–359). En getur veriđ, ađ íslenskir lögreglumenn, sem voru ađ rannsaka Baugsmáliđ, hafi ekki vitađ, ađ Kristín vann fyrir Baug? Og hefđu ţeir notađ kvöldverđarbođ hjá Norđmönnum til ađ ráđa ráđum sínum? Og hefđi sendiráđ erlends ríkis veriđ réttur vettvangur umrćđna um lögreglurannsókn?

Hér er augljóslega eitthvađ málum blandiđ. Annađhvort hafa hinir norsku stjórnarerindrekar eđa íslensku lögreglumennirnir fariđ í samtölum langt út fyrir ţađ, sem eđlilegt gat talist, nema Kristínu misminni hrapallega. Ţađ er hins vegar rétt, eins og Einar nefnir og vísar um til skýrslu minnar um bankahruniđ, ađ norsk yfirvöld reyndust Íslendingum illa eftir bankahruniđ. Ţótt banki Glitnis í Noregi vćri traust eign, neitađi norski seđlabankinn ađ veita honum lausafjárfyrirgreiđslu, og skilastjórn Glitnis var neydd til ađ selja hann hópi norskra lífeyrissjóđa fyrir brot af eigin fé, og stórgrćddu kaupendur á viđskiptunum. Svipađ var ađ segja um blómlegt verđbréfafyrirtćki Glitnis í Noregi.

Trúnađarbrot?

Sumt af ţví, sem ţeir Jón Ásgeir og Einar segja í bókinni, virđist fela í sér trúnađarbrot heimildarmanna ţeirra. Einn ţeirra er Ólafur R. Grímsson forseti, sem kveđur Davíđ hafa sagt honum undir fjögur augu voriđ 2004, ađ forsvarsmenn Baugs ćttu eftir ađ enda í fangelsi (bls. 237). Reglulegir fundir ţeirra Ólafs og Davíđs, forseta og forsćtisráđherra, voru bundnir ströngum trúnađi, og hefur Davíđ aldrei sagt mér neitt um ţađ, sem ţeim fór í milli. Mér datt ţess vegna ekki í hug ađ leita til hans um ţetta. Annar heimildarmađur ţeirra Einars er Jóhann R. Benediktsson, sem var um skeiđ sýslumađur á Keflavíkurflugvelli. Hann segir Harald Johannessen ríkislögreglustjóra hafa tilkynnt Davíđ ađ sér viđstöddum í forsćtisráđherrabústađnum á Ţingvöllum snemma sumars 2002, ađ nú ćtti ađ láta til skarar skríđa gegn Baugi (bls. 173). Davíđ hafi fyrst viđ og „sussađ“ á Harald. Ég spurđi Davíđ um ţetta, og tók hann ţví víđs fjarri. Ţetta vćri fullkominn uppspuni. Hófiđ á Ţingvöllum var haldiđ til ađ ţakka lögreglunni fyrir hennar ţátt í ađ vernda forseta Kína, sem kom viđ nokkurt andóf í opinbera heimsókn til Íslands í júní 2002. Var samkvćmiđ fjörugt og fjölmennt og hentađi lítt il launmála.

Sýslumađurinn á Keflavíkurflugvelli kemur viđ sögu á öđrum stađ í bókinni. Segist Jóhann hafa fengiđ beiđni um ţađ frá efnahagsbrotadeild lögreglunnar, eftir ađ gerđ var húsleit hjá Baugi 28. ágúst 2002, ađ fćra Jón Ásgeir, sem vćntanlegur var međ flugi frá Lundúnum daginn eftir, til yfirheyrslu. Hafi hann neitađ ađ verđa viđ ţeirri beiđni, og einn „samstarfsmađur“ sinn hafi látiđ Jón Ásgeir vita af fyrirćtlun efnahagsbrotadeildarinnar (bls. 66). Eftir ađ Jón Ásgeir fékk ţessar upplýsingar, brá hann á ţađ ráđ ađ afpanta ekki flugmiđa sinn, en leigja einkaţotu, sem lenti á Reykjavíkurflugvelli, og ţađan hélt hann ađ eigin frumkvćđi í yfirheyrslu hjá lögreglunni. Ţađ blasir viđ, hver „samstarfsmađurinn“ var. En Jóhann skýrir líka frá ţví ađ sögn Einars, ađ fréttamenn Sjónvarpsins hafi haft samband viđ sig og beđiđ leyfis til ađ mynda, ţegar Jón Ásgeir yrđi gómađur viđ heimkomuna. Sé ţetta rétt, ţá hefur ţetta veriđ brot lögreglunnar á trúnađi og mjög ámćlisvert af hennar hálfu. Hitt er annađ mál, hvort embćttismanni eins og Jóhanni hafi veriđ stćtt á ađ neita beiđni efnahagsbrotadeildarinnar.

Vinnubrögđ í efnahagsbrotamálum

Jón Ásgeir á auđvitađ heimtingu á réttlátri málsmeđferđ eins og allir ađrir borgarar. Ég staldra viđ eina sögu bókarinnar. Guđjón Steinar Marteinsson hérađsdómari á ađ hafa hringt í Ólaf Ţór Hauksson, sérstakan saksóknara, áđur en svokallađ Aurum-mál gegn Jóni Ásgeiri var tekiđ fyrir og skýrt honum frá ţví, ađ međdómari yrđi Sverrir Ólafsson, sem vćri bróđir Ólafs Ólafssonar fjármálamanns (ţótt Ólafur vćri raunar hvergi viđriđinn Aurum-máliđ). En eftir ađ Jón Ásgeir var sýknađur, kvađst sérstakur saksóknari ekki hafa vitađ um tengsl Sverris og Ólafs. Sverrir reiddist ţessu og lét frá sér fara óheppileg ummćli um saksóknarann, svo ađ sýknudómurinn var ógiltur í Hćstarétti, en eftir ađra međferđ málsins var aftur sýknađ í ţví (bls. 374–375). Stendur hér orđ gegn orđi, og er óneitanlega vandséđ, hvađ dómaranum ćtti ađ ganga til međ ţví ađ segja ósatt um samtal sitt viđ saksóknarann. Hér ţarf Ólafur Ţór ađ gera hreint fyrir sínum dyrum.

Setjum svo rökrćđunnar vegna, ađ Jón Ásgeir hafi sćtt óţarflega harđri međferđ lögreglu og ákćruvalds. Ţađ vćri ţá ekkert einsdćmi. Í Bandaríkjunum ţykir saksóknurum fátt eftrsóknarverđara en taka auđmenn fasta og setja í handjárn fyrir framan suđandi sjónvarpsmyndavélar. Ţeir vita sem er, ađ ţađ er vel til vinsćlda falliđ, ţótt oft séu fórnarlömb ţeirra síđan sýknuđ, eftir ađ ţau hafa fćrt fram varnir sínar. Rudy Giuliani varđ til dćmis borgarstjóri í New York fyrir slíka framgöngu. Eftir reynslu sína í Frakklandi ráđlagđi Eva Joly sérstökum saksóknara feimnislaust ađ gera íslenskum auđmönnum eins erfitt fyrir og hćgt vćri um ađ verja sig, til dćmis međ ţví ađ kyrrsetja eignir ţeirra, afla nýrra og óvćntra gagna međ húsrannsóknum hjá ţeim og niđurlćgja ţá fyrir framan alţjóđ. Mér finnst ţetta ekki til fyrirmyndar, en hér skiptir höfuđmáli, ađ ţađ ţarf engan Davíđ til ađ skýra slíka tilhneigingu lögreglumanna.         

Afskipti Jóns Ásgeirs af fjölmiđlum

Menn skynja heiminn á ólíka vegu. Ég efast ekki um, ađ Jón Ásgeir hafi taliđ sig ofsóttan. Sannfćring hans um sök Davíđs í ţví efni virđist vera eins bjargföst og Jóns ţumlungs forđum um galdra ţeirra Jóns Jónssonar og tveggja barna hans. Ţađ er eins og Jón Ásgeir geti ekki horfst í augu viđ ţá stađreynd, ađ kvennamál ţeirra feđga höfđu aflađ ţeim skćđra andstćđinga, sem lögđu nótt viđ dag í baráttunni viđ ţá og töldu sig hafa engu ađ tapa. Eftir húsleitina í Baugi ţyrptust ađ Jóni Ásgeiri eiturtungur, sem eygđu fjárvon međ ţví ađ hvísla óhróđri í eyru hans, en ćpa uppspuna eftir pöntun út í bć. Ţar var fyrirferđarmestur Gunnar Smári Egilsson blađamađur, sem átti ađ baki langa ţrotasögu. Gerđist hann eins konar áróđursstjóri Jóns Ásgeirs, sem keypti upp nćr alla íslensku einkamiđlana, sjónvarpsstöđ, dagblöđ og tímarit. Brátt varđ Ísland of lítiđ líka fyrir Gunnar Smára, og voriđ 2006 hófu ţeir Jón Ásgeir útgáfu dansks auglýsingablađs, Nyhedsavisen. Ég hef orđiđ ţess áţreifanlega var, ađ ţađ fyrirtćki hleypti illu blóđi í ráđamenn í dönsku viđskiptalífi og jók tortryggni í garđ íslensku bankanna, enda gaf Danske Bank út skýrslu skömmu seinna um, ađ ţeir vćru sennilega ekki sjálfbćrir. Sleit bankinn öllum viđskiptatengslum viđ íslensku bankana og tók stöđur gegn ţeim á alţjóđlegum mörkuđum. Einar hefđi haft gott af ţví ađ lesa bók eftir tvo danska blađamenn um ţetta ćvintýri, sem Jón Ásgeir tapađi ađ minnsta kosti sjö milljörđum króna á, Alt gĺr efter planen. Sýndi jón Ásgeir ţar ótrúlegt dómgreindarleysi. Menn, sem afhenda Gunnari Smára ávísanahefti, eiga skiliđ ađ tapa fé.

Jón Ásgeir sagđi mér sjálfur, ađ viđskiptasjónarmiđ ein hefđu ráđiđ ţví, ađ hann keypti upp nćr alla íslensku einkamiđlana. Hann hefđi veriđ ađ lćkka auglýsingakostnađ hjá sér, og ţessir fjölmiđlar hefđu boriđ sig. Ég hristi höfuđiđ og brosti. Í bókinni heldur Einar ţví blákalt fram, ađ Jón Ásgeir hafi aldrei skipt sér af ritstjórn fjölmiđla sinna. Ţađ er ekki rétt. Auđvitađ ţurfti hann sjaldnast ađ beita hörđu, ţví ađ flestir starfsmenn vissu vel, hver eigandinn vćri og hvađ vćri honum ţóknanlegt. Eitt fyrsta dćmiđ um afskipti var raunar, áđur en hann keypti upp fjölmiđlana. Ţá hafđi gljátímaritiđ Séđ og heyrt birt myndir af snekkju, sem Jón Gerald hafđi rekiđ fyrir feđgana á Florida. Var heftiđ međ myndunum snarlega tekiđ úr sölu í öllum verslunum Baugs, en ţađ olli útgefandanum verulegum búsifjum. Til er talsvert af tölvuskeytum, sem Jón Ásgeir sendi stjórnendum fjölmiđla sinna til ađ kvarta undan skrifum einstakra starfsmanna, og voru ţeir sumir reknir. En hvert áttu ţeir ađ fara? Ríkisútvarpiđ og Morgunblađiđ voru einu alvöru fjölmiđlarnir auk Baugsmiđlanna. Segja má, ađ ástandiđ á fjölmiđlamarkađnum íslenska hafi veriđ eins og ţađ er nú á samfélagsmiđlum í Bandaríkjunum, ţar sem örfáir menn ráđa öllum flutningi frétta og gagna. Jón Ásgeir sýndi afl sitt, ţegar hann fékk forseta Íslands sumariđ 2004 til ađ synja samţykkis fjölmiđlafrumvarpi, ţar sem gert var ráđ fyrir hömlum viđ einokun. Var ţađ í fyrsta sinn í sögunni, ađ forseti gekk gegn ákvörđun Alţingis, en besti vinur Ólafs R. Grímssonar og kosningastjóri í forsetakjöri, Sigurđur G. Guđjónsson, var sjónvarpsstjóri Jóns Ásgeirs, og dóttir hans starfađi hjá Baugi. Mér er ljóst, ađ bók Einars er varnarrit fyrir Jón Ásgeir, og er ekkert ađ ţví, en var ekki óţarfi ađ afneita alkunnum stađreyndum? 

Afskipti Jóns Ásgeirs af flokkum

Tangarhaldi Jóns Ásgeirs á íslenskum fjölmiđlum má líkja viđ ţađ, ef Jón ţumlungur hefđi fengiđ ađ stjórna einu prentsmiđju landsins á sautjándu öld. Ef til vill skiptir ekki öllu máli, ađ Jón Ásgeir lét reka nokkra fréttamenn, af ţví ađ honum líkuđu ekki fréttir ţeirra. Ţetta gera allir eigendur blađa. En fyrir tvennar kosningar var fjölmiđlaveldi hans beitt gegn Sjálfstćđisflokknum međ markvissum lekum. Í fyrra sinn var ţađ í ađdraganda kosninganna 2003. Ţá birti Fréttablađiđ stóra frétt á forsíđu, sem sótt var í fundargerđir stjórnar Baugs, og átti hún ađ vera Davíđ Oddssyni óhagstćđ. Hann hefđi vitađ meira um deilur Jóns Geralds Sullenbergers viđ Jón Ásgeir en hann hefđi sagst vita. Stjórnarmenn undu ađ vonum ţessum leka illa, og sögđu tveir ţeirra sig úr stjórninni. Jón Ásgeir birti yfirlýsingu um ţađ, ađ lekinn vćri ekki frá sér kominn. Áróđursstjóri hans, Gunnar Smári Egilsson, sagđist geta stađfest ţetta. Reynir Traustason skrifađi fréttina upp úr fundargerđunum. En í bók Reynis, Afhjúpun, sem kom út 2014 og Einar styđst sums stađar viđ í bók sinni, kemur fram (bls. 97), ađ ţessi yfirlýsing Jóns Ásgeirs hafi veriđ ósönn. Lekinn var frá honum kominn, eins og lá raunar í augum uppi. Af hverju lét Einar ţess ekki getiđ?

Fyrir kosningarnar 2009 birti sjónvarpsstöđ Jóns Ásgeirs frétt um ţađ, ađ Sjálfstćđisflokkurinn hefđi fengiđ 30 milljónir króna í styrk frá FL-Group. Ţessi uppljóstrun mćltist illa fyrir, enda var greiđslan há. Flýttu allir flokkar sér ađ upplýsa, hvađ ţeir hefđu ţegiđ í styrki frá fyrirtćkjum áriđ 2006, áđur en takmarkanir voru settar á slíkar upphćđir. Sjálfstćđisflokkurinn sagđist hafa fengiđ 81 milljón í framlögum yfir milljón. Samfylkingin sagđist hafa fengiđ 36 milljónir í framlög yfir 500 ţúsundum. Međ ţessa vitneskju fóru kjósendur inn í kjörklefann og refsuđu Sjálfstćđisflokknum. En í skýrslu Ríkisendurskođunar frá ţví í janúar 2010 kemur fram, ađ Sjálfstćđisflokkurinn fékk samtals 104 milljónir í framlög frá fyrirtćkjum áriđ 2006, og er sú tala í góđu samrćmi viđ fyrri upplýsingar, ţví ađ munurinn felst í framlögum lćgri en milljón. Samfylkingin fékk hins vegar hvorki meira né minna en 102 milljónir í framlög frá fyrirtćkjum ţetta ár, og hefur aldrei fengist nein skýring á hinu hróplega misrćmi á milli 36 og 102 milljóna. Hver skyldi síđan hafa lekiđ ţessari frétt í sjónvarpsstöđ Jóns Ásgeirs? Svariđ er augljóst, ekki síst ţegar bók Einars er lesin (bls. 272). Skýrsla Ríkisendurskođunar sýnir líka, ađ Baugur og skyld fyrirtćki lögđu ekki jafnt til flokkanna, ţótt Einar hafi eftir Jóni Ásgeiri, ađ sú hafi veriđ stefnan. Framlög til Samfylkingar og Framsóknarflokks voru verulegar, en til Sjálfstćđisflokksins óverulegar. Til dćmis lagđi Baugur fram 5 milljónir til Samfylkingarinnar 2006, FL Group 8 milljónir og fjölmiđlafyrirtćki Jóns Ásgeirs, Dagsbrún, 5 milljónir, samtals 18 milljónir. Einar nefnir ţetta ekki. En eins og Hallgrímur Helgason rithöfundur sagđi í viđtali viđ DV 21. ágúst 2009: „Fyrir um ţađ bil ári hitti ég háttsettan Baugsmann sem gumađi af ţví ađ hann gćti notađ sína miđla eins og hann vildi. Ţetta var sorgleg uppgötvun og ég hugsađi međ mér: Fjandinn hafi ţađ, Davíđ Oddsson hafđi rétt fyrir sér. Ţetta voru og eru Baugsmiđlar.“ Auđvitađ getur Einar ţess ekki.   

Kaupin á Glitni

Jón Ásgeir reifar enn ţá fráleitu samsćriskenningu, ađ helsta áhugamál Davíđs Oddssonar í bankahruninu hafi veriđ ađ svipta sig eignum. En hin alţjóđlega lausafjárkreppa, sem hófst haustiđ 2007 og náđi hámarki ári síđar, átti sér tvćr meginorsakir. Í fyrsta lagi höfđu seđlabankar skapađ peningaţenslu árin á undan međ of lágum vöxtum og allt of ríflegum heimildum til húsnćđislána. Í öđru lagi hafđi ný fjármálatćkni, sem átti ađ auđvelda mat á útlánaáhćttu, haft ţveröfugar afleiđingar. Ţegar fjármálastofnunum varđ ţetta ljóst, kipptu ţćr ađ sér höndum. Afleiđingin varđ alţjóđleg lausafjárţurrđ. Íslendingar fengu hvergi lán erlendis. Seđlabankinn gat prentađ krónur til ađ bćta úr lausafjárţurrđ, en hann gat ekki prentađ dali, pund eđa evrur. Tilraunir hans til ađ gera gjaldeyrisskiptasamninga var alls stađar hafnađ. Einn ađstođarseđlabankastjóri Englandsbanka sagđi mér, ađ ein ástćđan vćri, ađ bankamönnum hefđi ekki litist á stćrstu viđskiptavini íslensku bankanna, sérstaklega Jón Ásgeir. Ég held ţó, ađ ţađ hafi ekki ráđiđ neinum úrslitum, heldur hitt, ađ međ innlánasöfnun sinni á evrópska efnahagssvćđinu ollu íslensku bankarnir uppnámi á fjármálamörkuđum.

Ţegar fyrsti bankinn til ađ biđja Seđlabankann um neyđarlán reyndist vera Glitnir, brá ríkisstjórnin ađ tillögu Seđlabankans á ţađ ráđ ađ leggja bankanum frekar til hlutafé og fćra eignir núverandi hluthafa niđur. Gylfi Magnússon prófessor sagđi opinberlega, ađ ţetta vćri „eftir bókinni“, og ţađ er rétt. Ţetta var til dćmis gert í lausafjárkreppu í Svíţjóđ 1992. Jón Ásgeir var ţá í nánum tengslum viđ Björgvin G. Sigurđsson bankamálaráđherra og spyr í bók ţeirra Einars (bls. 294): „Hugsa sér, bankamálaráđherrann var ekki einu sinni látinn vita af ţví ađ ţjóđnýta ćtti einn af stćrstu bönkum landsins. Er ţetta eitthvađ annađ en valdarán?“ Ég er sammála Jóni Ásgeiri um, ađ ţetta var óeđlilegt. En í skýrslu minni um bankahruniđ er frásögn, sem ţeir Davíđ, Geir Haarde og Árni Mathiesen vottuđu allir. Davíđ spurđi, hvort ćtti ađ halda Björgvini utan viđ ákvörđuna. Hann sagđist vilja heyra ţađ af munni Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur sjálfrar. Hún stađfesti ţađ beint viđ Davíđ, ţegar Geir hringdi til hennar úr skrifstofu Árna. Ég held, ađ ţetta hafi veriđ alvarlegasta brotiđ á stjórnsýslureglum í bankahruninu, og á ţví bar Ingibjörg Sólrún fulla og óskipta ábyrgđ, en rannsóknarnefnd Alţingis gerđi samt ekkert úr ţessu. Auđvitađ átti bankamálaráđherrann ađ koma ađ kaupum ríkisins á banka. Ég er hissa á Einari og Jóni Ásgeir ađ sleppa ţessu. 

Einar endurtekur líka gamla og tilhćfulausa slúđursögu um samskipti Tryggva Ţórs Herbertssonar og Davíđs. Ţegar kaupin á Glitni voru til umrćđu, komu starfsmenn Seđlabankans ađ Tryggva Ţór í salerni Seđlabankahússins ađ tala lágum hljóđum í síma viđ Jón Ásgeir og skýra honum frá ţróun mála. Davíđ reiddist og sagđi Tryggva, ađ hann kćmi ekki aftur inn í ţetta hús, ef hann héldi uppteknum hćtti. Ég spurđi Tryggva Ţór eitt sinn, hvort ţađ vćri rétt, ađ hann hefđi veriđ í símasambandi viđ Jón Ásgeir viđ ţetta tćkifćri, og umlađi eitthvađ í honum, sem ég skildi sem viđurkenningu. Davíđ sagđi Tryggva Ţór ekki, ađ hann fengi ekki ađ koma aftur til Íslands, enda hafđi hann auđvitađ ekkert vald til ađ banna ţađ.  

Orsakir bankahrunsins

Bankahruniđ var vitanlega ekki Jóni Ásgeiri ađ kenna, en hóflaus skuldasöfnun hans árin á undan bćtti ekki um. Ţađ er hins vegar alveg rétt, sem hann leggur áherslu á, ađ á móti skuldunum stóđu oft góđar eignir, sérstaklega í Bretlandi. Ţeir Ásgeir Jónsson og Hersir Sigurgeirsson leiđa sterk rök ađ ţví í hinni ágćtu bók sinni um bankahruniđ, ađ eignasöfn íslensku bankanna hafi hvorki veriđ betri né verri ađ gćđum en eignasöfn banka víđast annars stađar. Menn fá skakka mynd af ţessum eignasöfnum međ ţví ađ einblína á brunaútsölurnar strax eftir hrun. Ţar sem uppgjör fóru fram á skaplegan hátt, til dćmis á Heritable Bank og KSF í Bretlandi, reyndust bankarnir eiga vel fyrir skuldum ólíkt sumum öđrum bönkum, sem ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins bjargađi, til dćmis RBS, Royal Bank of Scotland. Hefđu RBS í Skotlandi, UBS í Sviss og Danske Bank í Danmörku ekki fengiđ ţá lausafjárfyrirgreiđslu, sem Íslendingum var neitađ um, ţá hefđu ţeir falliđ.

Bankahruniđ varđ ekki vegna Glitniskaupanna, heldur vegna ţess ađ innlánasöfnun íslensku bankanna á evrópska efnahagssvćđinu hafđi mćlst illa fyrir, jafnframt ţví sem ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins ákvađ ađ bjarga öllum öđrum bönkum en ţeim, sem voru í eigu Íslendinga. Hún hleypti ţannig af stađ atburđarás, sem lauk međ falli ţeirra allra ţriggja. Skýringin á ákvörđun ţeirra Gordons Browns forsćtisráđherra og Alistairs Darlings fjármálaráđherra er nćrtćk: Ţeir vildu sýna skoskum kjósendum sínum, ađ sjálfstćđi vćri hćttulegt, enda var dćmiđ af íslensku bönkunum óspart notađ fyrir ţjóđaratkvćđagreiđsluna um sjálfstćđi í Skotlandi 2014.

Saga um ofmetnađ

Jón Ásgeir viđurkennir í bókinni, ađ hann og ađrir útrásarvíkingar hafi fariđ of geyst. Mér finnst saga hans ekki vera píslarsaga og ţví síđur helgisaga, heldur um ofmetnađ, sem Grikkir kölluđu hybris. Ţessi geđslegi og prúđi mađur kunni ekki ađ setja sér mörk. Hann fór fram úr sjálfum sér. Hann blindađist af velgengni sinni. Ţegar hann kvartar undan ofsóknum gegn sér, er rétt ađ hafa í huga, ađ hann var um skeiđ einn auđugasti mađur Íslands. Fórnarlömb ţeysa venjulega ekki um í einkaţotum og lystisnekkjum. Og Jón Ásgeir hefur haft efni á ađ ráđa sér bestu lögfrćđinga og skrásetjara, sem völ er á. Einar leysir verkefni sitt af prýđi, ţótt hann vinni ţađ sér til hćgđarauka ađ taka alloft upp beina kafla úr ritum annarra. Hann leynir ţví ekki heldur, ađ ţetta er rćđa verjanda (eđa eftir atvikum ákćranda) og ekki ígrundađur dómur, ţar sem reynt er ađ komast ađ rökstuddri niđurstöđu međ ţví ađ skođa öll málsgögn.  

(Ritdómur í Morgunblađinu 4. febrúar 2021. Neđri ljósmynd: Valdimar/Visir.) 


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband