Adam Smith ß ═slandi

Einokunarverslunin danska var Ý raun innheimtustofnun fyrir au­lindaskatt, eins og GÝsli Gunnarsson prˇfessor hefur sřnt fram ß: FÚ var me­ řmsum opinberum a­ger­um fŠrt ˙r sjßvar˙tvegi til landb˙na­ar, en snarminnka­i au­vita­ ß lei­inni, eins og tÝtt er um slÝkt umstang. Me­ henni voru ═slendingar hraktir inn Ý fßtŠktargildru, sem gekk svo nŠrri ■jˇ­inni, a­ h˙n lei­ nŠstum ■vÝ ˙t af ß ßtjßndu ÷ld. En hvers vegna ßkva­ Danastjˇrn a­ afnema einokunarverslunina 1787? Eflaust er helsta skřringin, a­ komi­ var Ý ÷ngstrŠti. En ef til vill gegndu hugmyndir hlutverki lÝka.

Adam Smith haf­i ßri­ 1776 gefi­ ˙t Au­leg­ ■jˇ­anna, ÷fluga mßlsv÷rn verslunarfrelsis. Ein fyrsta ■ř­ing bˇkarinnar kom ˙t ß d÷nsku ßrin 1779–1780. H˙n var a­ undirlagi vina Smiths Ý Danm÷rku og Noregi, brŠ­ranna Peters og Carstens Ankers og Andreasar Holts. Ůeir ■rÝr h÷f­u Ý maÝ 1762 kynnst Smith Ý Glasgow og endurnřja­ ■au kynni Ý Toulouse Ý mars 1764. Holt var forma­ur landsnefndarinnar fyrri 1770–1772, sem lag­i ß rß­in um umbŠtur ß ═slandi. ═ oktˇber 1780 skrifa­i Smith honum, ■akka­i fyrir skemmtilegan fer­apistil um ═sland og lřsti yfir ßnŠgju sinni me­, a­ ■ř­ingin skyldi vera komin ˙t.

Ůeir Holt og Carsten Anker gegndu bß­ir embŠttum Ý Rentukammerinu (fjßrmßlarß­uneytinu) danska. Ůř­andi bˇkarinnar, Frands DrŠbye, starfa­i ■ar einnig. Ůegar einokunarverslunin var afnumin, var Holt lßtinn, en ■eir Anker og DrŠbye sinntu enn řmsum verkefnum fyrir Rentukammeri­. Ůeir voru frjßlslyndir umbˇtasinnar, en fˇru gŠtilega, eins og Smith ger­i jafnan sjßlfur. NŠrtŠkt er a­ ßlykta, a­ ■eir hafi haft einhver ßhrif ß hina ÷rlagarÝku ßkv÷r­un um a­ lÚtta okinu af ═slendingum 1787. ═ s÷mu mund var einokunarverslun vi­ Finnm÷rku afnumin. Enn fremur haf­i yfirma­ur Rentukammersins, Ernst Schimmelmann, kynnst frelsisr÷kum Smiths ß fer­um sÝnum um Nor­urßlfuna ungur. (Peter Anker kemur ÷rlÝti­ vi­ ═slandss÷guna lÝka, en Ý allt ÷­ru mßli.)

Vitanlega var afnßm einokunarverslunarinnar a­eins skref Ý rÚtta ßtt, en samt mikilvŠgt. Ůjˇ­in lifna­i vi­, og fullt verslunarfrelsi fÚkkst ßri­ 1855. Ef til vill ßtti Adam Smith einhvern ■ßtt Ý ■essari ■rˇun.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 11. jan˙ar 2020.)


Heimur batnandi fer

Hausti­ 2014 gaf Almenna bˇkafÚlagi­ ˙t bˇk mets÷luh÷fundarins Matts Ridleys, Heimur batnandi fer (The Rational Optimist). Ridley er dřrafrŠ­ingur a­ mennt, var um skei­ vÝsindaritstjˇri Economist, en situr Ý lßvar­adeild Breta■ings. HÚlt hann ■vÝ fram, a­ kj÷r mannkyns hef­u snarbatna­ sÝ­ustu tvŠr aldir. ┴ d÷gunum birti Ridley grein Ý Spectator um ■rˇunina ß ■essum ßratug.

N˙ hefur Ý fyrsta skipti Ý mannkynss÷gunni hlutfall ■eirra, sem b˙a vi­ sßra fßtŠkt, fari­ ni­ur fyrir 10 af hundra­i. Tekjudreifing ß heimsvÝsu hefur or­i­ jafnari, a­allega vegna ■ess a­ Ý AsÝu og AfrÝku hefur hagv÷xtur veri­ ÷rari en Ý Evrˇpu og Nor­ur-AmerÝku. Barnadau­i hefur aldrei veri­ minni. Um hungursney­ir heyrist vart lengur. Mřrakalda, l÷munarveiki og hjartasj˙kdˇmar eru allt or­i­ fßtÝ­ara.

N˙ notar mannkyni­ minna ß mann af alls konar efnum vegna tŠkniframfara og endurnřtingar. ═ Bretlandi minnka­i notkun alls konar efna (lÝfrŠnna efna, mßlma, jar­efna og jar­efnaeldsneytis) ß mann um ■ri­jung tÝmabili­ 2000–2017. SnjallsÝminn hefur leyst af hˇlmi myndavÚlina, ˙tvarpi­, vasaljˇsi­, ßttavitann, landabrÚfi­, ˙ri­, geislaspilarann, dagbla­i­ og spilin. Ljˇsaperur nota miklu minna rafmagn en ß­ur, skrifstofur miklu minni pappÝr.

TŠkniframfarir Ý landb˙na­i hafa Ý f÷r me­ sÚr, a­ minna land ■arf n˙ til beitar og rŠktunar, og hafa skˇgar a­ sama skapi stŠkka­ Ý vestrŠnum velsŠldarl÷ndum og villidřr sn˙i­ ■anga­ aftur. Ridley telur hi­ mesta ˇrß­ a­ reyna a­ minnka orkunotkun me­ ■vÝ a­ hŠkka orkuver­ upp ˙r ÷llu valdi. V÷l sÚ ß nŠgri ˇdřrri orku Ý kjarnorkuverum.

Ůess mß lÝka geta, ■ˇtt Ridley minnist ekki ß ■a­ Ý pistli sÝnum, a­ mj÷g hefur hŠgt ß fˇlksfj÷lgun Ý heiminum. Martr÷­in um sÝfellt fleira fˇlk a­ eltast vi­ sÝfellt fŠrri au­lindir ß sÚr litla sto­ Ý veruleikanum. Draumurinn um betra og grŠnna mannlÝf getur hins vegar rŠst.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 4. jan˙ar 2020.)


Hundur Rousseaus

Svo frŠgur var ßrekstur heimspekinganna Karls R. Poppers og Ludwigs Wittgensteins Ý Cambridge 25. oktˇber 1946, a­ um hann hefur veri­ skrifu­ heil bˇk, Eldsk÷rungur Wittgensteins (Wittgenstein’s Poker), sem Úg hef minnst hÚr ß. S÷mu h÷fundar, David Edmonds og John Eidinow, hafa skrifa­ bˇk um annan frŠgan ßrekstur, a­ ■essu sinni milli Rousseaus og Humes. Heitir h˙n Hundur Rousseaus (Rousseau’s Dog).

١tt sumir teldu Jean-Jacques Rousseau vitring, mß efast um ■a­, en hitt er rÚtt, a­ hann var sÚrvitringur. Hann skrifa­i bˇk um uppeldismßl, en sendi ■au fimm b÷rn, sem hann gat me­ lagskonu sinni, ß muna­arleysingjahŠli. Hann kom undantekningarlaust illa fram vi­ ■ß, sem veittu honum a­sto­ Ý margvÝslegum hrakningum hans, og vir­ist hafa veri­ haldinn ofsˇknarŠ­i og vŠnisřki. ╔g hef bent ß ■a­ hÚr, a­ hann vÚk a­ ═slendingum Ý ritum sÝnum. Sag­i hann ■ß ■eirra, sem sendir vŠru Ý nßm til Kaupmannahafnar, sakna svo hins nßtt˙rlega lÝfs Šttjar­arinnar, a­ řmist veslu­ust ■eir upp ■ar ytra e­a drukknu­u, ■egar ■eir reyndu a­ synda heim!

David Hume var hins vegar raunsŠr og gla­sinna, lÚt fßtt raska heimspekilegri rˇ sinni og hrakti hßtimbru­ hugmyndakerfi me­ skarplegum r÷kum, en naut um lei­ lÝfsins a­ spjalli me­ vinum yfir glasi af vÝni. Hann var um nokkurt skei­ sendirß­sritari Ý ParÝs og var ■ß hvers manns huglj˙fi og kalla­ur „Le bon David“, sß gˇ­i DavÝ­. ═ ßrslok 1765 var hann a­ tygja sig til heimfer­ar, og ■ß birtist Rousseau Ý ParÝs, en ßtti ß hŠttu handt÷ku fyrir skrif sÝn. Hume aumkva­i sig yfir Rousseau, tˇk hann me­ sÚr yfir Ermarsund Ý jan˙ar 1766 og kom honum fyrir uppi Ý sveit. Haf­i d’Holbach barˇn ■ˇ vara­ Hume vi­ ■vÝ, a­ hann vŠri a­ ala n÷­ru vi­ brjˇst sÚr.

═ byrjun fˇr vel ß me­ heimspekingunum, en sÝ­an hljˇp hundur Ý Rousseau. Honum ■ˇtti tefjast, a­ Hume ˙tvega­i sÚr lÝfeyri frß konungi, sem hann taldi sig eiga skili­, og komst hann loks a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ Hume vŠri h÷fu­paur Ý samsŠri gegn sÚr. Hume tˇk ■vÝ fßlega og skrifa­i hvert brÚfi­ af ÷­ru sÚr til varnar. Rousseau flř­i loks undan samsŠrinu aftur yfir Ermarsund, en upplřstir Evrˇpub˙ar, sem ■ekktu bß­a af bˇkum ■eirra, stˇ­u ß ÷ndinni yfir ■essum ˇsk÷pum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 28. desember 2019.)


Til hvers eru kosningar?

═slendingar fylgjast miklu betur me­ stjˇrnmßlum Ý Bretlandi og BandarÝkjunum en ß meginlandi Nor­urßlfunnar, og er ■a­ eflaust vegna enskunnar, sem vi­ h÷fum betur ß valdi okkar en flest ÷nnur mßl, en ■essi l÷nd eru lÝka nßlŠgt okkur landfrŠ­ilega og stjˇrnmßlalega. BandarÝkin hafa vi­ okkur varnarsamning, og Bretland er einn stŠrsti vi­skiptavinur okkar.

Ůegar gengi­ er til kosninga Ý ■essum l÷ndum, spretta i­ulega fram spekingar uppi ß ═slandi og hneykslast ß ˙rslitum, ■vÝ a­ Ý hvorugu landinu tÝ­kast hlutfallskosningar. Donald Trump hlaut til dŠmis fŠrri atkvŠ­i samanlagt en Hillary Clinton Ý bandarÝska forsetakj÷rinu 2016. En tilgangur forsetakj÷rsins var ekki a­ mŠla almennt fylgi frambjˇ­endanna, heldur kaus hvert af fimmtÝu rÝkjum BandarÝkjanna kj÷rmenn sÝna eftir misj÷fnum reglum (sum jafnvel hlutfallskosningu), og sÝ­an valdi kj÷rmannasamkoma forsetann. BandarÝkin eru ekki eitt kj÷rdŠmi, og ■a­ vŠri andstŠtt e­li ■eirra a­ vera ■a­. Ůa­ er bandalag fimmtÝu rÝkja.

═ Bretlandi eru einmenningskj÷rdŠmi, og ■a­ veldur ■vÝ, a­ stŠrsti flokkurinn getur fengi­ miklu hŠrra hlutfall ß ■ingi en tali­ Ý atkvŠ­um, eins og ger­ist n˙ Ý desemberkosningunum 2019. Kerfinu er ekki Štla­ a­ endurspegla heildarfylgi hvers flokks, heldur sendir hvert kj÷rdŠmi einn mann ß ■ing. Einn stˇr kostur er vi­ ■etta kerfi. Hann er, a­ ßbyrg­ stjˇrnenda og kostir um a­ velja ver­a miklu skřrari.

Tv÷ lř­rŠ­ishugt÷k eru helst notu­ ß Vesturl÷ndum. Anna­ er, a­ ■ingi­ eigi a­ endurspegla sem nßkvŠmast ■jˇ­arviljann. MargvÝsleg vandkvŠ­i eru ß a­ gera ■a­, en vissulega ß ■ß hlutfallskosning vi­. Hitt hugtaki­ er, a­ lř­rŠ­i sÚ fri­samleg lei­ til a­ skipta um valdhafa, sÚu kjˇsendur ˇßnŠg­ir me­ ■ß. Ůar ß betur vi­ fyrirkomulagi­ ß Bretlandseyjum, enda ß Clement Attlee a­ hafa sagt, a­ h÷fu­kosturinn vi­ lř­rŠ­i­ vŠri, a­ losna mŠtti vi­ valdhafana ßn ■ess a­ ■urfa a­ skjˇta ■ß.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 21. desember 2019.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband