Al■ingi g÷tunnar og krossfestingar

I.

MagnusKjMagn˙s Kjartansson var ritstjˇri Ůjˇ­viljans 1947-1971, en einnig al■ingisma­ur og rß­herra fyrir Al■ř­ubandalagi­. Hann haf­i veri­ afbrag­snßmsma­ur Ý menntaskˇla og lag­i stund ß verkfrŠ­i Ý Kaupmannah÷fn fyrir strÝ­, hvarf frß ■vÝ og stunda­i sÝ­an um skei­ norrŠnunßm Ý Kaupmannah÷fn, Lundi og Stokkhˇlmi, en lauk ekki prˇfi. Hann ■ˇtti sk÷mmˇttur Ý skrifum, og kalla­i dr. Bjarni Benediktsson forsŠtisrß­herra daglegan dßlk hans Ý Ůjˇ­viljanum „Meinhorni­“. Magn˙s ßtti tvenn fleyg ummŠli, og minntist Gu­mundur Magn˙sson sagnfrŠ­ingur ß ÷nnur hÚr Ý vorhefti Ůjˇ­mßla: „Al■ingi g÷tunnar.“ Tildr÷g voru ■au, a­ „hernßmsandstŠ­ingar“, sem svo nefndu sig, h÷f­u fari­ Ý g÷ngu til a­ mˇtmŠla dv÷l varnarli­s ß Mi­neshei­i. Magn˙s birti um ■etta lei­ara Ý bla­ sitt 21. j˙nÝ 1960 undir nafninu „Sigurgangan“, ■ar sem hann vÚk Ý lokin nokkrum or­um a­ rß­herrum og al■ingism÷nnum ■jˇ­arinnar: „Ůegar ■eir breg­ast, ber fˇlkinu Ý landinu, al■ingi g÷tunnar, stjˇrnarrß­i heimilanna, a­ taka ßkvar­anir sÝnar og tryggja me­ barßttu, a­ ■Šr ver­i framkvŠmdar.“ Skßletra­i Magn˙s ■essi or­ til ßhersluauka.

Morgunbla­i­ tˇk or­ Magn˙sar ˇstinnt upp. Birti ■a­ 14. j˙lÝ 1960 heldur ˇfagra mynd af ßflogum komm˙nista og nřfasista ß ═talÝu og sag­i Ý myndatexta: „HÚr hefur „Al■ingi g÷tunnar“, sem ritstjˇri Ůjˇ­viljans vildi fß til valda hÚrlendis Ý rŠ­u sinni a­ „g÷ngunni“ lokinni, greinilega lßti­ nokku­ til sÝn taka.“ Dr. Bjarni Benediktsson vitna­i einnig Ý or­ Magn˙sar af nokkurri van■ˇknun Ý „ReykjavÝkurbrÚfi“ 24. j˙lÝ og oft eftir ■a­. Magn˙s brß vi­ og birti 9. ßg˙st heilan lei­ara undir heitinu „Al■ingi g÷tunnar“ Ý Ůjˇ­viljanum. Ůar sag­i hann me­al annars: „Al■ingi g÷tunnar er einf÷ld og au­skilin umritun ß or­inu lř­rŠ­i, ■vÝ stjˇrnarfari a­ lř­urinn rß­i.“ Morgunbla­i­ var a­ vonum ekki sammßla. ═ „Staksteinum“ daginn eftir sag­i: „Me­ ■essu ßttu komm˙nistar vi­, eins og gl÷ggt kom fram hjß ■eim, a­ lř­rŠ­islega kj÷rnum stjˇrnv÷ldum landsins yr­i steypt af stˇli og ofbeldi og einrŠ­i hafi­ til vegs.“

Lei­ n˙ a­ hausti. Nokkur styrr stˇ­ um landhelgissamning vi­ Breta, og notu­u „hernßmsandstŠ­ingar“ tŠkifŠri­ til a­ vekja athygli ß mßlsta­ sÝnum. Ůegar ■eir efndu til mˇtmŠlafundar fyrir utan Al■ingish˙si­ vi­ setningu Al■ingis 10. oktˇber 1960, birti Morgunbla­i­ frÚtt undir fyrirs÷gninni „„Al■ingi g÷tunnar“ reynir a­ trufla ■ingst÷rf“. Daginn eftir fylgdi bla­i­ frÚttinni eftir me­ lei­ara um, a­ ofbeldism÷nnum yr­i ekki leyft a­ trufla st÷rf Al■ingis. Magn˙s Kjartansson samdi enn einn lei­arann um mßli­ Ý Ůjˇ­viljanum 12. oktˇber 1960 og sag­i Ý lokin: „Og ■vÝ a­eins er hi­ kj÷rna Al■ingi ═slendinga starfi sÝnu vaxi­, a­ ■a­ hafi hi­ fyllsta samrß­ vi­ al■ingi g÷tunnar, vir­i a­ fullu ßkvar­anir al■ř­u manna.“ Var oft eftir ■etta vitna­ Ý ummŠli Magn˙sar, ekki sÝst Ý Morgunbla­inu.

UmmŠli Magn˙sar mß eflaust rekja til frŠgra or­a sŠnska jafna­armannsins Zeths H÷glund, sem uppi var frß 1884 til 1956. H÷glund ger­ist ungur rˇttŠkur, gekk Ý Jafna­armannaflokkinn 1904 og var kj÷rinn ß ■ing 1914. Hann var rekinn ˙r flokknum snemma ßrs 1917 og stofna­i ■ß flokk vinstrisˇsÝalista, sem sÝ­ar breyttist Ý komm˙nistaflokk SvÝ■jˇ­ar. Ůegar rŠtt var um ˙tfŠrslu kosningarrÚttar ß ■ingi 5. j˙nÝ 1917, bei­ mikill mannfj÷ldi fyrir utan ■ingh˙si­. H÷glund lauk rŠ­u sinni svo: „Leve gatans parlament!“ (Lifi al■ingi g÷tunnar!) Honum ■ˇtti komm˙nistaflokkurinn hins vegar of hallur undir rß­stjˇrnina r˙ssnesku, hraktist ˙r honum 1924 og gekk ßsamt fÚlaga sÝnum Fredrik Str÷m (sem kom nokku­ vi­ s÷gu Ýslensku komm˙nistahreyfingarinnar) aftur Ý Jafna­armannaflokkinn 1926. H÷glund var borgarstjˇri Ý Stokkhˇlmi 1940-1950. Dr. BenjamÝn EirÝksson, sem stunda­i um skei­ nßm Ý Stokkhˇlmi, minnist ß H÷glund Ý endurminningum sÝnum, sem Úg skrß­i 1996. Hann segir ■ar, a­ forystumenn Al■ř­uflokksins hef­u ßtt a­ taka HÚ­ni Valdimarssyni fagnandi 1939, ■egar hann hraktist ˙r SˇsÝalistaflokknum, eins og sŠnskir jafna­armenn hef­u teki­ H÷glund og Str÷m.


II.


Hin ummŠli Magn˙sar Kjartanssonar, sem fleyg hafa or­i­, birtust Ý Ůjˇ­viljanum hßlfu ßri ß­ur. ═ ßrslok 1959 var gert uppskßtt um svonefnt OlÝufÚlagsmßl, en tv÷ samvinnufyrirtŠki, sem seldu olÝu til varnarli­sins ß Mi­neshei­i, h÷f­u or­i­ uppvÝs a­ ■vÝ a­ brjˇta hinar str÷ngu reglur, sem ■ß giltu um gjaldeyrisskil og tollafgrei­slu. Haukur Hvannberg, forstjˇri Hins Ýslenska steinolÝuhlutafÚlags, haf­i jßta­ ß sig s÷k, en Vilhjßlmur ١r, sem haf­i veri­ forstjˇri Sambands Ýslenskra samvinnufÚlaga, en sÝ­an gerst bankastjˇri Landsbankans, neita­ a­ild a­ mßlinu. Eftir nokkurra ßra rannsˇkn og rÚttarh÷ld var Haukur dŠmdur Ý fangelsi, en Vilhjßlmur sřkna­ur, ■ar sem hugsanleg s÷k hans var talin fyrnd. Jˇn Pßlmason al■ingisma­ur orti landskunna vÝsu af ■essu tilefni:

Vilhjßlmur hlřtur vegleg laun,
valinn til Š­stu rß­a,
en Haukur er lßtinn ß Litla-Hraun,
lag­ur inn fyrir bß­a.

Hef­i sumt af ■vÝ, sem Haukur var dŠmdur fyrir, n˙ ekki veri­ saknŠmt og ■vÝ sÝ­ur refsivert, til dŠmis a­ geyma fÚ ß erlendum bankareikningum.

Ůjˇ­viljinn kraf­ist ■ess ß forsÝ­u 20. desember 1959, a­ Vilhjßlmur ١r viki ˙r bankastjˇrastarfi vegna OlÝufÚlagsmßlsins, og inni Ý bla­inu rifja­i Magn˙s Kjartansson upp, a­ Vilhjßlmur hef­i hloti­ fj÷lda hei­ursmerkja. Ůetta vŠri til marks um, hversu mannkyninu hef­i mi­a­ Ý sˇkn til fullkomnunar: „┴­ur voru rŠningjar festir ß krossa; n˙ eru krossar festir ß rŠningja.“ Eru ■etta sennilega frŠgustu or­ Magn˙sar.

Ůau eru ■ˇ ekki eins frumleg og ■au eru snj÷ll. Kveikjan a­ or­um Magn˙sar kemur eflaust frß nafna hans ┴sgeirssyni e­a ١rbergi meistara ١r­arsyni. Magn˙s ┴sgeirsson birti kvŠ­i­ „Krossfestingu“ Ý ljˇ­abˇkinni SÝ­kveldi, sem kom ˙t 1923. Ůar sag­i Ý lokin:

Og vÝst er ei lÝkingin lÝtil,
■ˇtt lÝti Úg Ý henni brestinn.
ŮvÝ Kristur var festur ß krossinn,
en krossinn var festur ß prestinn.

١rbergur skrifa­i Ý „Opnu brÚfi til ┴rna Sigur­ssonar“, sem dagsett var ß ═safir­i 14. september 1925 og ■ßttur Ý miklum ■rŠtum hans vegna BrÚfs til Lßru: „Kristur enda­i sÝna ß krossi. ŮÚr endi­ Švi y­ar me­ krossi.“

Sennilegast er, a­ Magn˙s ┴sgeirsson og meistari ١rbergur sŠki lÝkinguna bß­ir Ý smßs÷gu eftir Jˇn Trausta, „SÚra Keli.“ Ůar segir frß sÚra Ůorkeli, sem misst haf­i hempuna sakir ofdrykkju og segir nokkur vel valin or­ ß fundi presta: „Sß, sem vi­ ■jˇnum allir og kennum okkur vi­, spur­i ekki um launin, me­an hann dvaldi hÚr ß j÷r­inni. Launin hans voru ■yrnikˇrˇna og h˙­stroka, og hann bar sinn kross — ekki ß brjˇstinu, eins og prˇfasturinn ■arna, heldur ß blˇ­ugu bakinu og vanmegna­ist undir honum.“

Ůa­ er aukaatri­i, hvort ■eir ١rbergur ١r­arson og Magn˙s ┴sgeirsson hafa sjßlfir vita­ af ■vÝ, a­ ■eir unnu ˙r hugmynd Jˇns Trausta. Hitt skiptir meira mßli, hvernig lÝkingin hefur ß lei­ sinni nß­ fullkomnun, or­i­ meitla­ri, skřrari, snjallari. Magn˙s Kjartansson lagar hana sÝ­an a­ eigin ■÷rfum, svo a­ ßdeilan ß kirkjunnar menn hverfur. Hann beinir sjˇnum a­ rŠningjunum tveimur, sem krossfestir voru me­ Kristi, og vir­ist raunar telja, a­ ■eir hafi hloti­ makleg mßlagj÷ld ˇlÝkt Vilhjßlmi ١r. En ˙r ■vÝ a­ Magn˙s hasla­i sÚr v÷ll Ý Jˇrs÷lum for­um, er hollt a­ muna, a­ ■ar kaus Al■ingi g÷tunnar Barrabas, en ekki Krist.

Ůjˇ­mßl, vorhefti 2008.

Heimildir:
EirÝkur Jˇnsson, fyrrv. kennari. Munnlegar upplřsingar.
Gu­mundur Magn˙sson: „┴kafafˇlk og opinberir fundir,“ Ůjˇ­mßl, vorhefti 2008.
Hannes H. Gissurarson: BenjamÝn H. J. EirÝksson Ý stormum sinna tÝ­a. BˇkafÚlagi­, ReykjavÝk 1996.
Hannes H. Gissurarson: Kjarni mßlsins (ˇ˙tgefi­ tilvitnanasafn).
Jˇn Trausti: Ritsafn, II. bindi. Bˇka˙tgßfa Gu­jˇns Ë. Gu­jˇnssonar, ReykjavÝk 1960.
Magn˙s ┴sgeirsson: Ljˇ­asafn, I. bindi. Helgafell, ReykjavÝk 1975.
Morgunbla­i­ (a­gengilegt ß Netinu, http://www.timarit.is).
Ůjˇ­viljinn (a­gengilegur ß Netinu, http://www.timarit.is).
١rbergur ١r­arson: BrÚf til Lßru. Mßl og menning, ReykjavÝk 1975 (m. a. brÚfi­ til ┴rna Sigur­ssonar).


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband