FŠrsluflokkur: Stjˇrnmßl og samfÚlag

Hengdur fyrir a­ selja okkur fisk!

Ůegar Úg ßtti lei­ um Prag ß d÷gunum, var mÚr bo­i­ ß al■jˇ­lega kvikmyndahßtÝ­, helga­ri alrŠ­isstefnu, nasisma og komm˙nisma. Ůar horf­i Úg ß nřja heimildarmynd eftir tÚkkneska kvikmyndager­armanninn Martin Vadas, Rudolf Slßnskř: SÚr grefur gr÷f … Vi­ ger­ hennar nota­i Vadas efni, sem fannst fyrir tilviljun vori­ 2018, uppt÷kur af hinum alrŠmdu Slßnskř-rÚttarh÷ldum Ý nˇvember 1952, ■egar fjˇrtßn komm˙nistalei­togar voru leiddir fyrir rÚtt Ý Prag og dŠmdir fyrir njˇsnir, skemmdarverk og undirrˇ­ur. Ůeirra kunnastur var Slßnskř, sem veri­ haf­i a­alritari komm˙nistaflokks TÚkkˇslˇvakÝu.

Tveir a­rir sakborningar h÷f­u nokkur tengsl vi­ ═sland. Otto Katz, sem veri­ haf­i ritstjˇri komm˙nistabla­s TÚkkˇslˇvakÝu, nota­i dulnefni­ AndrÚ Simone, og Sverrir Kristjßnsson ■řddi eftir hann bˇk, sem kom ˙t ß Ýslensku 1943, Evrˇpa ß glapstigum. Sjßlfur haf­i Katz ■řtt ˙r tÚkknesku skßlds÷guna Sveitast˙lkuna Ínnu, ß ■řsku Anna, das Mńdchen vom Lande, eftir Ivan Olbracht. ╔g hef bent ß, a­ s÷gu■rŠ­ir ■eirrar bˇkar og Atˇmst÷­var Halldˇrs K. Laxness eru afar lÝkir, ■ˇtt s÷gusvi­i­ sÚ anna­, og Štti okkar ˇ■reytandi bˇkmenntarřnir Helga Kress a­ skrifa um ■etta rŠkilega ritger­ Ý S÷gu, til dŠmis undir heitinu Eftir hvern?

Rudolf Margolius var a­sto­arutanrÝkisvi­skiptarß­herra TÚkkˇslˇvakÝu, og var honum me­al annars gefi­ a­ s÷k a­ hafa gert vi­skiptasamninga vi­ ═sland. Valtřr Stefßnsson, ritstjˇri Morgunbla­sins, spur­i undrandi Ý lei­ara, hvers vegna Štti a­ hengja mann fyrir a­ kaupa fisk af ═slendingum. Magn˙s Kjartansson, ritstjˇri Ůjˇ­viljans, svara­i me­ ■jˇsti, a­ rÚttarh÷ldin hef­u veri­ opinber og s÷nnunarg÷gnin svo sterk, a­ sakborningar hef­u ekki treyst sÚr til annars en jßta.

Ůeir Slßnsky, Katz og Margolius voru dŠmdir til dau­a og hengdir ßsamt ßtta ÷­rum sakborningum, en ■rÝr hlutu Švilangt fangelsi. SÝ­ar vi­urkenndu yfirv÷ld, a­ sakargiftir hef­u veri­ spunnar upp og jßtningar kn˙­ar fram me­ pyndingum og falslofor­um. Ůetta voru sřndarrÚttarh÷ld.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 27. nˇvember 2021.)


Hva­ er Thatcherismi?

Ůegar Úg ßtti lei­ um B˙dapest ß d÷gunum, fÚkk John O’Sullivan, forst÷­uma­ur Danube Institute ■ar Ý borg, mig um a­ tala ß hßdegisver­arfundi 10. nˇvember um, hvort MargrÚt Thatcher hef­i veri­ raunverulegur Ýhaldsma­ur. Efni­ er honum hugleiki­, enda var hann gˇ­ur vinur Thatchers, skrifa­i fyrir hana rŠ­ur og a­sto­a­i hana vi­ ritun endurminninga hennar.

╔g er sammßla řmum vinstri m÷nnum um, a­ Thatcherisma megi skilgreina me­ tveimur hugt÷kum, sterku rÝki og frjßlsum marka­i. ═ ■essu er engin mˇts÷gn fˇlgin, ■vÝ a­ frjßls marka­ur krefst sterks rÝkis, sem lŠtur sÚr hins vegar nŠgja a­ mynda umgj÷r­ utan um frjßls samskipti einstaklinganna. Ůa­ tryggir, a­ ■eir komist lei­ar sinnar ßn ßrekstra, en rekur ■ß ekki alla Ý s÷mu ßtt.

Munurinn ß Thatcher og řmsum h÷r­um frjßlshyggjum÷nnum var, a­ h˙n leit ekki ß rÝki­ sem ˇvŠtt. RÝki­ er nau­synlegt til a­ sjß um, a­ řmis svok÷llu­ samgŠ­i sÚu framleidd, til dŠmis landvarnir, l÷ggŠsla, undirst÷­umenntun og framfŠrsla ■eirra, sem geta ekki bjarga­ sÚr sjßlfir. RÝki­ er lÝka ˇskrß­ samkomulag borgaranna um eina heild, ein l÷g. Ůess vegna stofnu­u ═slendingar fullvalda rÝki ßri­ 1918: Ůeir vildu vera sjßlfstŠ­ heild, ekki d÷nsk hjßlenda.

╔g benti enn fremur ß ■a­ Ý t÷lu minni, a­ frjßls marka­ur fŠli vissulega Ý sÚr margvÝslegt umrˇt, en um lei­ mikinn endurnřjunarmßtt. ١tt gamlar heildir hyrfu, myndu­ust nřjar. Ůess vegna ■yrftu Ýhaldsmenn ekki a­ ˇttast frjßlsan marka­. NŠr vŠri a­ hafa ßhyggjur af ■eirri hugmynd, a­ rÝki­ Štti a­ breytast Ý umhyggjusama, rß­rÝka fˇstru. Ůß yr­i fßtt um ■Šr dyg­ir, sem Ýhaldsmenn meta, til dŠmis hugrekki, ÷rlŠti, vinnusemi, sparsemi og sjßlfsbjargarvi­leitni.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 20. nˇvember 2021.)


┴ Landtmann Ý VÝnarborg

VÝnarborg er kunn fyrir sÝn m÷rgu gˇ­u kaffih˙s. Eitt hi­ frŠgasta er Landtmann, sem stofna­ var 1873, en ■a­ er vi­ HringstrŠti, nßlŠgt VÝnarhßskˇla og rß­h˙sinu. ┴ d÷gunum ßtti Úg lei­ um borgina og leit ■ß inn ß Landtmann. Rifju­ust ■ß upp fyrir mÚr s÷gur af fastagestum.

Einn ■eirra var hagfrŠ­ingurinn Carl Menger, sem drakk ■ar jafnan kaffi me­ brŠ­rum sÝnum, Max og Anton. Menger gaf 1871 ˙t bˇk um l÷gmßl hagfrŠ­innar, ■ar sem hann setti fram ja­arnotagildiskenninguna. H˙n er Ý rauninni einf÷ld: ═ sta­ ■ess a­ horfa ß v÷ru Ý heild, brjˇtum vi­ hana ni­ur Ý einingar og finnum, hversu margar einingar af einni v÷ru fullnŠgja jafnvel mannlegum ■÷rfum og einingar af annarri v÷ru. Vi­ ■a­ mark er ja­arnotagildi­ hi­ sama. Ver­ sÚrhverrar v÷ru Štti a­ vera hi­ sama og ja­arnotagildi hennar, notagildi sÝ­ustu einingarinnar.

Brˇ­ir Carls, Max, ßtti sŠti Ý fulltr˙adeild austurrÝska ■ingsins. Seint ß ßttunda ßratug nÝtjßndu aldar spjalla­i Carl vi­ einn vin hans, dr. Joachim Landau, sem lÝka var ■ingma­ur, og sag­i: „Eins og stˇrveldin Ý Evrˇpu heg­a sÚr, hlřtur hrŠ­ilegt strÝ­ a­ skella ß, jafnframt ■vÝ sem byltingar ver­a ger­ar. Ůa­ mun marka endalok evrˇpskrar si­menningar og hagsŠldar.“

Spß Mengers reyndist ekki vera ˙t Ý blßinn. Heimsstyrj÷ld skall ß, og komm˙nistar hrifsu­u v÷ld Ý R˙sslandi. Snemma ßrs 1918 sßtu ■eir Max Weber og Joseph Schumpeter saman ß Landtmann. Schumpeter fagna­i ■vÝ, a­ n˙ fengju komm˙nistar tŠkifŠri til a­ prˇfa kenningar sÝnar Ý tilraunastofu. Weber svara­i, a­ ■ß yr­i ■etta tilraunastofa full af lÝkum. Eftir nokkur frekari or­askipti rauk Weber ß dyr. Schumpeter sat eftir og sag­i vi­ vin sinn: „Hvernig geta menn lßti­ svona Ý kaffih˙si?“ En Weber haf­i rÚtt fyrir sÚr. Tilraunastofan fylltist af lÝkum. Komm˙nisminn kosta­i um eitt hundra­ milljˇn mannslÝf ß tuttugustu ÷ld.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 13. nˇvember 2021.)


Balzac og kapÝtalisminn

Franski hagfrŠ­ingurinn Tˇmas Piketty, sem er n˙ or­inn einn helsti hugmyndafrŠ­ingur vinstri manna, vitnar ˇspart Ý ritum sÝnum Ý skßldverk landa sÝns, HonorÚs de Balzacs, enda telur hann, a­ tekjudreifing sÚ a­ ver­a eins ˇj÷fn og ß d÷gum Balzacs. Au­urinn sÚ nßnast fastur vi­ fj÷lskyldur, enda sÚ ar­ur af stˇreignum meiri en hagv÷xtur. Hinir rÝku sÚu sÝfellt a­ ver­a rÝkari, ■ˇtt hinir fßtŠku sÚu ekki a­ ver­a fßtŠkari.

╔g tˇk mig til og las ■ß bˇk Balzacs, sem Piketty vitnar mest Ý, PŔre Goriot, F÷­ur Goriot, sem kom nřlega ˙t Ý ■ř­ingu Sigurjˇns Bj÷rnssonar. ╔g uppg÷tva­i, a­ bo­skapur Balzacs er ■ver÷fugur vi­ ■a­, sem Piketty segir. Balzac lřsir vel Ý ■essari skßlds÷gu, hversu fallvaltur au­urinn er, hversu erfitt er a­ halda Ý hann. ╔g skipulag­i sÝ­an mßlstofu um bˇkina Ý ParÝs 28.–31. oktˇber 2021, og tˇkst h˙n hi­ besta.

Saga Balzacs gerist ß gistiheimili Ý ParÝs ß nokkrum mßnu­um ßrin 1819–1820. Einn vistma­urinn er gamli Goriot, sem var vellau­ugur kaupma­ur, en hann hefur eytt nŠr ÷llum sÝnum eigum Ý van■akklßtar og heimtufrekar dŠtur sÝnar. Ínnur ■eirra, Anastasie de Restaud greifynja, ß elskhuga, sem er spilafÝkill, og h˙n selur Šttargripi manns sÝns til a­ grei­a skuldir hans. Hin dˇttirin, Delphine de Nucingen barˇnessa, ver­ur lÝka uppiskroppa me­ fÚ, en eiginma­ur hennar hefur hŠtt fjßrmunum hennar Ý fjßrfestingar, sem hugsanlega skila ar­i sÝ­ar, en gŠtu lÝka misheppnast. Hinn dularfulli Vautrin, sem břr ßsamt Goriot ß gistiheimilinu, haf­i ungur teki­ ß sig s÷k fyrir ßstmann sinn, sem haf­i falsa­ skj÷l, og veri­ dŠmdur Ý fimm ßra fangelsi fyrir.

Ůessar helstu s÷guhetjur hafa kosta­ ÷llu til fyrir ßstrÝ­ur sÝnar. ŮŠr sßtu ekki ß eigum sÝnum eins og ormar ß gulli. ŮŠr eyddu ekki Švinni Ý a­ klippa ar­mi­a. ŮŠr lif­u vi­ ˇvissu. Au­vita­ eru ■Šr řktar. En Piketty hefur rangt fyrir sÚr um ■Šr og ekki sÝ­ur um veruleika 21. aldar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 6. nˇvember 2021.)


Samhengi­ Ý Ýslenskum stjˇrnmßlum

═ ßrslok 2020 gaf Úg ˙t bˇkina Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers Ý tveimur bindum. Fyrsti kaflinn er um Snorra Sturluson, enda kemur hann Ý Heimskringlu or­um a­ tveimur hugmyndum frjßlslyndra Ýhaldsmanna, sem John Locke batt sÝ­an Ý kerfi: a­ konungar rÝktu a­eins me­ sam■ykki ■egnanna og a­ ■ß mŠtti afhrˇpa, ef ■eir skertu hef­bundin rÚttindi. Rau­i ■rß­urinn Ý Heimskringlu er, a­ gˇ­ir konungar haldi fri­inn og stilli sk÷ttum Ý hˇf, en vondir konungar fari me­ herna­i og kosti umsvif sÝn me­ auknum ßl÷gum ß al■ř­u. ═ rŠ­u Einars ŮverŠings, sem ß a­ hafa veri­ flutt ß Al■ingi ßri­ 1024, gengur Snorri enn lengra og segir, a­ konungar sÚu misjafnir og ═slendingum fyrir bestu a­ hafa engan konung.

Sigur­ur LÝndal prˇfessor hefur Ý merkri ritger­ Ý ┌lfljˇti 2007 sett fram svipa­an skilning ß verki Snorra. En au­vita­ stendur Snorri ekki einn. ŮvÝ hefur ekki veri­ veitt nŠg athygli, a­ Ari frˇ­i setur fram svipa­a sko­un Ý rŠ­u ■eirri, sem hann leggur Ůorgeiri Ljˇsvetningago­a Ý munn ß Al■ingi ßri­ 1000. Ůorgeir hˇf rŠ­u sÝna ß ■vÝ a­ vara vi­ ˇsŠtti og barsmÝ­um manna Ý milli, eins og tÝ­ka­ist Ý ˙tl÷ndum: „Hann sag­i frß ■vÝ, a­ konungar ˙r Noregi og Danm÷rku hef­u haft ˇfri­ og orrustur ß milli sÝn langa tÝ­, til ■ess uns landsmenn ger­u fri­ ß milli ■eirra, ■ˇtt ■eir vildu eigi.“

Ari sÚr konunga bersřnilega ekki sem vir­ulega umbo­smenn Gu­s ß j÷r­u, heldur sem ˇtÝnda ˇfri­arseggi, og ■urfi ■egnarnir a­ hafa ß ■eim taumhald. Hann gerir sÚr eins og Snorri gl÷gga grein fyrir sÚrst÷­u ═slendinga, sem h÷f­u l÷g Ý sta­ konunga. ═slendingabˇk Ara er fyrsta sjßlfstŠ­a Ýslenska bˇkmenntaverki­, ■vÝ a­ ß­ur h÷f­u a­eins veri­ fŠr­ Ý letur l÷gin, Šttart÷lur og ■ř­ingar helgirita. Vart er ofsagt, a­ me­ Ara vakni Ýslensk ■jˇ­arvitund.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 30. oktˇber 2021.)


Til varnar skattasni­g÷ngu

Ůa­ hefur vaki­ athygli, a­ ß rß­stefnu um l÷ggŠslu og afbrotavarnir ß Akureyri 6. oktˇber sÝ­ast li­inn hÚlt Úg ■vÝ fram, a­ skattasni­ganga vŠri frekar dyg­ en l÷stur. Skal Úg hÚr r÷ksty­ja mßl mitt. Gera ver­ur greinarmun ß skattsvikum (tax evasion) og skattasni­g÷ngu (tax avoidance). Skattsvik eru, ■egar ma­ur reynir a­ fela sumar skattskyldar tekjur sÝnar e­a falsar kostna­ ß mˇti tekjum. H˙n er ˇl÷gleg og si­fer­ilega r÷ng. Skattasni­ganga er hins vegar, ■egar ma­ur (e­a fyrirtŠki) gerir allt, sem hann getur l÷glega til a­ lŠkka skattgrei­slur sÝnar, ■ar ß me­al a­ tÝna til allan kostna­ ß mˇti tekjum e­a flytja starfsemi ˙r hßskattalandi Ý lßgskattaland. Ůa­ er au­vita­ villandi a­ nota ■etta gildishla­na or­. Ůegar ma­ur kaupir v÷ru Ý Bˇnus frekar en Hagkaup, af ■vÝ a­ h˙n er ■ar ˇdřrari, er hann ekki a­ sni­ganga Hagkaup.

Skattar eru ■a­ ver­, sem rÝki­ setur upp fyrir ■jˇnustu sÝna, en h˙n er fˇlgin Ý a­ veita ■ß ■jˇnustu, sem er ekki ß fŠri einstaklinga, af ■vÝ a­ um er a­ rŠ­a svok÷llu­ samgŠ­i, til dŠmis landvarnir og l÷ggŠslu. Ekki er unnt a­ takmarka framlei­slu ■eirra vi­ ■ß, sem grei­a fyrir ■au. Anna­hvort hafa allir ■au e­a enginn. En hvernig fßum vi­ a­ vita, hversu miki­ af samgŠ­um fˇlk vill? Besta rß­i­ er a­ sko­a, hvert fˇlk fer, svara­i bandarÝski hagfrŠ­ingurinn Charles Tiebout Ý frŠgri ritger­. Samkeppni ˇlÝkra svŠ­a um skattgrei­endur lei­ir Ý ljˇs, hva­ fˇlk vill Ý raun og veru. Ůeir, sem andmŠla ■essu um eitthvert svŠ­i, eru Ý raun a­ segja, a­ ■ar sÚ framlei­sla samgŠ­a ßkjˇsanleg, eins mikil (e­a lÝtil) og skattgrei­endur vilja. Ůa­ ß sjaldnast vi­.

Au­vita­ mega menn ekki sni­ganga l÷gin. Ůeir hafa skyldur vi­ samborgara sÝna. En ■a­ er ekki nema e­lilegt og sjßlfsagt, a­ ■eir reyni a­ spara sÚr skattgrei­slur umfram ■a­, sem ■eim er skylt. Me­ ■vÝ sřna ■eir sparsemi, og sparsemi er dyg­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 23. oktˇber 2021.)


Kaupma­urinn frß AlexandrÝu

═ erindi ß rß­stefnu um l÷ggŠslu og afbrotavarnir ß Akureyri 6. oktˇber 2021 hÚlt Úg ■vÝ fram, a­ l÷ggjafinn Štti a­ einbeita sÚr a­ ■eim brotum, sem sk÷­u­u a­ra, svo sem ofbeldi og svikum, en lßta ■Šr athafnir manna afskiptalausar, sem ekki Šttu sÚr fˇrnarl÷mb, ■ar ß me­al innherjavi­skipti. ╔g fˇr me­ dŠmis÷gu frß heil÷gum Tˇmasi af AkvÝnas. Hungursney­ haf­i veri­ ß Rhodos, ■egar kaupma­ur frß AlexandrÝu kom ■anga­ me­ skip drekkhla­i­ korni. Hann veit, a­ fleiri kaupmenn eru ß lei­inni, ■vÝ a­ hann sß seglin ß skipum ■eirra bera vi­ sjˇndeildarhringinn. ┴ hann a­ segja eyjarskeggjum frß vitneskju sinni, ■ˇtt ■a­ lei­i til ■ess, a­ hann geti ekki selt korn sitt hßu ver­i?

Heimspekingar fornaldar deildu um ■etta. Dݡgenes frß BabÝlon kva­ hann ekki ■urfa a­ segja frß ■essu, enda vŠri sitt hva­ a­ blekkja kaupendur um gŠ­i v÷ru og a­ veita ■eim ekki upplřsingar um řmis atri­i, sem haft gŠtu ßhrif ß ver­ v÷runnar. AntÝpater frß Tarsos andmŠlti ■essu me­ ■eim r÷kum, a­ kaupma­urinn vŠri samborgari eyjarskeggja og mŠtti ■ess vegna ekki fÚnřta sÚr ■essar upplřsingar. Rˇmverski mŠlskusnillingurinn CÝcerˇ var sammßla AntÝpater. Heilagur Tˇmas taldi hins vegar eins og Dݡgenes, a­ kaupma­urinn ■yrfti ekki a­ segja vi­skiptavinum sÝnum frß ■eim vŠntanlegu keppinautum, sem hann sß ß lei­inni. Ůa­ vŠri ef til vill rausnarlegt, en rÚttlŠti­ kref­ist ■ess ekki.

HÚr er kjarni mßlsins, a­ eyjarskeggjar voru engin fˇrnarl÷mb. Frßleitt var a­ telja muninn ß hinu hßa ver­i, sem kaupma­urinn gat selt korn ß, og hinu lßga ver­i, eftir a­ a­rir kaupmenn voru komnir, sÚrstakt tjˇn eyjarskeggja. Kaupma­urinn var a­ veita ■jˇnustu, ekki ska­a vi­skiptavini sÝna. Auk ■ess var ■a­ a­eins tilgßta, a­ fleiri kaupmenn vŠru ß lei­inni. LÝfi­ er undirorpi­ ˇvissu. Ůetta sjˇnarmi­ ß lÝka vi­ um innherjavi­skipti (■ar sem ekki er beitt svikum e­a blekkingum). Enginn ska­ast ß ■eim. Rangt er a­ draga lßgt ver­ ß hlutabrÚfum, sem ÷llum stendur til bo­a ß fimmtudegi, frß hßu ver­i ß s÷mu hlutabrÚfum ß mßnudegi, og telja ■a­ tjˇn annarra hluthafa en ■ess eins, sem sß ver­hŠkkunina fyrir og keypti hlutabrÚf ß fimmtudegi. Sama er a­ segja um fasteignavi­skipti. ╔g sel ■Úr eign ß 90 milljˇnir, og ■remur mßnu­um seinna selur ■˙ ÷­rum eignina ß 100 milljˇnir. TÝu milljˇnirnar eru ekki tjˇn mitt.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 16. oktˇber 2021.)


Fˇrnarlambalaus brot

FÚlagsvÝsindamenn, l÷greglu■jˇnar og fangaver­ir komu saman ß rß­stefnu ß Akureyri 6. oktˇber 2021 til a­ rŠ­a um l÷ggŠslu, refsingar og afbrotavarnir. Framlag mitt var erindi um, hvernig l÷ggjafinn gŠti fŠkka­ verkefnum l÷greglunnar, svo a­ h˙n gŠti einbeitt sÚr a­ ■eim, sem brřnust vŠru. Ůetta mŠtti gera me­ ■vÝ a­ hŠtta a­ eltast vi­ ■Šr athafnir manna, sem Šttu sÚr engin fˇrnarl÷mb, og nefndi Úg Ý ■vÝ sambandi vŠndi, klßm, innherjavi­skipti og skattahagrŠ­ingu.

Lei­arljˇs mitt var frß heil÷gum Tˇmas af AkvÝnas, sem segir Ý riti sÝnu um l÷gin (96. spurning, 2. grein, Ý ■ř­ingu ١r­ar Kristinssonar): „L÷g manna eru sett fj÷lda manna, sem a­ meiri hluta eru ekki fullkomlega dyg­ugir. Og ■ess vegna banna mannal÷g ekki alla ■ß lesti, sem dyg­ugir menn for­ast, heldur einungis alvarlegri lesti, sem meiri hlutanum er fŠrt a­ for­ast, og einkum ■ß, sem eru ÷­rum til sßrsauka og sem eru ■annig, a­ vŠru ■eir ekki banna­ir, vŠri ekki unnt a­ vi­halda samfÚlagi manna; ■annig banna mannal÷g mor­, ■jˇfna­ og ■ess hßttar.“

╔g hef ß­ur rŠtt hÚr um vŠndi og klßm, en minni ß, a­ a­sta­a vŠndiskvenna og klßmleikara hefur snarbatna­ vi­ ■a­, a­ millili­ir eru ■ar a­ hverfa ˙r s÷gunni. ┴ netinu geta ■essir hˇpar n˙ ßtt vi­skipti beint vi­ ■ß, sem vilja kaupa af ■eim ■jˇnustu. Margir eiga hins vegar erfitt me­ a­ skilja, a­ innherjavi­skipti eigi sÚr ekki alltaf fˇrnarl÷mb. En lÝtum ß einfalt dŠmi. Hluthafi Ý fyrirtŠki fŠr innherjaupplřsingar um ■a­ ß fimmtudegi, a­ fyrirtŠki­ muni hŠkka Ý ver­i ß mßnudag. Hann kaupir fleiri hlutabrÚf og hagnast talsvert, ■egar ■au hŠkka. Ůß spyrja einhverjir: T÷pu­u ekki hinir hluthafarnir, sem fengu ekki ■essar upplřsingar? Svari­ er nei. Ůa­ er rangt a­ draga hi­ hßa ver­ hlutabrÚfanna ß mßnudag (sem allir hluthafar njˇta) frß hinu lßga ver­i ■eirra ß fimmtudag (sem ÷llum stˇ­ til bo­a) og skilgreina ■a­ sem tap annarra hluthafa. Ůeir eru ekki verr settir en ß­ur. Ůeir ßttu ekki rÚtt ß, a­ innherjinn deildi upplřsingum sÝnum. Ůeir eru engin fˇrnarl÷mb. Ůß er au­vita­ gert rß­ fyrir, a­ upplřsingarnar hafi veri­ fengnar ßn svika e­a blekkinga.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 9. oktˇber 2021.)


Hva­ getur hŠgri­ gert?

═ stystu mßli mß segja, a­ vinstri­ telji nau­synlegt a­ beita valdi til a­ bŠta heiminn, en hŠgri­ vilji frekar sjßlfsprottna ■rˇun vi­ einkaeignarrÚtt, vi­skiptafrelsi og valddreifingu. ╔g hef raki­ hÚr helstu skřringar ß ■vÝ, a­ vinstri­ hefur sˇtt Ý sig ve­ri­: Eftir sigur Ý Kalda strÝ­inu sameinar engin ˇgn hŠgri­; vinstri­ hefur horfi­ frß ■jˇ­nřtingu og sŠttir sig me­ semingi vi­ kapÝtalismann; ■eim kjˇsendum hefur fj÷lga­, sem hß­ir eru rÝkinu um afkomu sÝna; og vinstri­ hefur nß­ undirt÷kum Ý skˇlum og fj÷lmi­lum, hrifsa­ til sÝn dagskrßrvaldi­.

┴ rß­stefnu Ý Lissabon 24. september rŠddi Úg, hvernig hŠgri­ gŠti brug­ist vi­. ═ fyrsta lagi hefur kÝnverski komm˙nistaflokkurinn hafi­ nřtt kalt strÝ­ gegn Vesturl÷ndum, ■ˇtt fŠstir geri sÚr grein fyrir ■vÝ. Ůetta mun breyta vi­horfum ß nŠstu ßrum. ═ ÷­ru lagi vill vinstri­ enn ˇhˇfleg rÝkisafskipti, en ■au hafa ■ver÷fugar aflei­ingar vi­ ■a­, sem Štla­ var. Ůetta sßu SvÝar um og eftir 1990. Frumkv÷­lar fluttust ˙r landi s÷kum ■ungrar skattbyr­i, og engin nř st÷rf ur­u til Ý einkageiranum, a­eins Ý opinbera geiranum. Peningarnir vaxa ekki ß trjßnum. Fleiri munu enduruppg÷tva ■essi einf÷ldu sannindi en SvÝar.

Ůar sen hŠgri­ hefur v÷ld, ■arf ■a­ sÝ­an a­ einbeita sÚr a­ tveimur verkefnum. Anna­ er a­ fj÷lga ■eim, sem eru efnalega sjßlfstŠ­ir, ˇhß­ir rÝkinu, me­al annars me­ ßframhaldandi s÷lu rÝkisfyrirtŠkja og auknum tŠkifŠrum einkaa­ila til a­ veita ■jˇnustu. Au­velda ■arf fˇlki a­ brjˇtast ˙t ˙r fßtŠkt Ý sta­ ■ess, a­ ■a­ sitji ■ar fast. Hitt verkefni­ er a­ hŠtta a­ styrkja ■ß, sem reyna Ý skˇlum og fj÷lmi­lum a­ grafa undan vestrŠnni menningu. Ůeir eiga a­ sjßlfs÷g­u a­ hafa frelsi til a­ bo­a sko­anir sÝnar, en ß eigin kostna­, ekki skattgrei­enda.

A­ lokum skiptir ■ˇ mestu mßli a­ leggja fram haldbŠrar r÷ksemdir og g÷gn um ■a­, a­ affarasŠlast sÚ a­ leyfa einstaklingum og atvinnulÝfi a­ vaxa og dafna vi­ frelsi. Ůetta gera ˇtal hugveitur ß okkar d÷gum. Sjßlfur tel Úg ■ˇ, a­ mikilvŠgasta r÷ksemdin fyrir einstaklingsfrelsi sÚ, a­ ■a­ sÚ or­i­ okkar anna­ e­li. Vi­ ß Vesturl÷ndum h÷fum ÷­last vilja og getu til a­ velja. Vi­ erum einstaklingar, ekki a­eins laufbl÷­ ß trjßgreinum.á

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 2. oktˇber 2021.)


Er vinstri­ a­ sŠkja Ý sig ve­ri­?

Vinstri­ hefur vÝ­a sˇtt Ý sig ve­ri­ ■rßtt fyrir herfilegan ˇsigur Ý s÷gulegum ßt÷kum tuttugustu aldar. Hva­ veldur?

Ein skřringin er, a­ ekki vir­ist lengur til sameiginlegur ˇvinur, sem sameinast megi gegn, eins og alrŠ­isstefna nasista og komm˙nista var.

Ínnur skřringin tengist hinni fyrstu. SˇsÝalisminn haf­i hvarvetna mistekist hrapallega, og smßm saman tˇku vinstri flokkar upp svipa­a stefnu og sigurvegarar Kalda strÝ­sins, Ronald Reagan og MargrÚt Thatcher. Deilunni um einkarekstur og rÝkisrekstur lauk me­ sigri hŠgrisins, sem var ■ß um lei­ svipt sÝnu helsta barßttumßli.

Stundum hefur veri­ tala­ af lÝtilsvir­ingu um ßtakastjˇrnmßl. En ■au ßttu sÚr rˇt Ý raunverulegum ßt÷kum, jafnt um ˇgnina frß alrŠ­isrÝkjum og ßgreining um skipan atvinnumßla. ═ sta­ ■eirra hafa ekki komi­ sßttastjˇrnmßl, heldur merkimi­astjˇrnmßl (identity politics). Mestu mßli er tali­ skipta, a­ kjˇsendur finni til samkenndar me­ valdsm÷nnum, en ekki a­ vald ■eirra takmarkist af f÷stum reglum, svo a­ einstaklingarnir geti noti­ sÝn.

NŠstu ßratugina eftir endalok marxismans komu enn fremur Ý ljˇs ßhrifin af tvenns konar ■rˇun, sem ßtt haf­i sÚr sta­ ■egjandi og hljˇ­alaust. ═ fyrsta lagi hefur ■eim snarfj÷lga­, sem hß­ir eru rÝkinu um afkomu sÝna, starfsfˇlki og styrk■egum, svo a­ ■eir mynda jafnvel vÝ­a meiri hluta kjˇsenda. Einkageirinn hefur vissulega ■rifist vel, en opinberi geirinn hefur vaxi­ hratt.

═ ÷­ru lagi eru marxistarnir ekki horfnir, ■ˇtt marxisminn sÚ dau­ur. Ůeir hafa a­eins skipt um merkimi­a. ═ sta­ borgarastÚttarinnar er komi­ fe­raveldi og Ý sta­ stÚttabarßttu umhverfisvß. Nřmarxistar, sem i­ka gremjufrŠ­i (grievance studies), hafa nß­ undirt÷kum Ý skˇlum og fj÷lmi­lum. Ůeir hafa ali­ upp nřja kynslˇ­, sem helst hugsar um a­ semja ˇskalista, ekki skapa ver­mŠti.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 25. september 2021.)


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband