Frß KŠnugar­i

Dagana 7.–10. nˇvember 2019 sat Úg rß­stefnu evrˇpskra Ýhaldsmanna og umbˇtasinna, sem haldin var Ý KŠnugar­i Ý ┌kraÝnu og helgu­ sambandi ┌kraÝnu vi­ ÷nnur Evrˇpul÷nd. ╔g var be­inn um a­ segja nokkur or­ ß rß­stefnunni, og benti Úg fyrst ß, a­ ═sland og ┌kraÝna vŠru mj÷g ˇlÝk l÷nd, en bŠ­i ■ˇ ß ˙tja­ri Evrˇpu. ╔g kva­ e­lilegt, a­ ┌kraÝnumenn hef­u vilja­ stofna­ eigi­ rÝki. Ůeir vŠru sÚrst÷k ■jˇ­, ■ˇtt ■eim hef­i l÷ngum veri­ stjˇrna­ frß Moskvu. Nor­menn hef­u skili­ vi­ SvÝa 1905 og ═slendingar vi­ Dani 1918 af s÷mu ßstŠ­u.

═ rŠ­u minni rakti Úg, hvernig stŠkkun marka­a me­ auknum al■jˇ­avi­skiptum au­velda­i smŠkkun rÝkja: Litlar ■jˇ­ir me­ opin hagkerfi gŠtu noti­ gˇ­s af hinni al■jˇ­legu verkaskiptingu ß heimsmarka­num. ŮvÝ stŠrri sem marka­urinn vŠri, ■vÝ minni gŠtu rÝkin or­in, enda hef­i rÝkjum heims snarfj÷lga­ ß seinna helmingi tuttugustu aldar.

N˙ er ┌kraÝna au­vita­ engin smßsmÝ­i. En landi­ er samt tilt÷lulega lÝti­ Ý samanbur­i vi­ R˙ssland, sem nřlega hefur lagt undir sig vŠnan hluta landsins me­ hervaldi. Vandi tilt÷lulega lÝtilla rÝkja me­ stˇra og ßsŠlna granna vŠri takmarka­ur herna­armßttur. A­ sumu leyti mŠtti leysa slÝkan vanda me­ bandal÷gum eins og gert hef­i veri­ me­ Atlantshafsbandalaginu. En s˙ lausn vŠri ekki alltaf Ý bo­i, og til vŠri ÷nnur: a­ reyna a­ breyta R˙sslandi innan frß. Me­ ■vÝ vŠri ekki ßtt vi­, a­ landinu vŠri bruggu­ einhver launrß­, heldur a­ ┌kraÝna veitti me­ ÷flugu atvinnulÝfi og ÷rum framf÷rum svo gott fordŠmi, a­ R˙ssar tŠkju upp betri si­i. Ůjˇ­irnar eru nßskyldar og Šttu a­ vera vinir.

Ůa­ fˇr til dŠmis ekki fram hjß kÝnverskum komm˙nistum, hversu ÷rar framfarir ur­u eftir mi­ja tuttugustu ÷ld Ý ÷­rum kÝnverskum hagkerfum, Ý Hong Kong og ß Singap˙r og TaÝvan. Danir og SvÝar hef­u ß li­num ÷ldum barist hvorir vi­ a­ra, en n˙ vŠri strÝ­ milli ■essara norrŠna ■jˇ­a allt a­ ■vÝ ˇhugsandi. Vonandi rynni slÝkur dagur upp Ý samskiptum ┌kraÝnumanna og R˙ssa.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 16. nˇvember 2019.)


Vi­ m˙rinn

BerlÝnarm˙rinn fÚll fyrir rÚttum ■rjßtÝu ßrum, en sigur Vesturveldanna Ý Kalda strÝ­inu var ekki sÝst a­ ■akka festu, framsřni og hyggindum ■eirra Ronalds Reagans og MargrÚtar Thatchers. ١ var sagt fyrir um ■essi endalok l÷ngu ß­ur Ý bˇk, sem kom ˙t Ý Jena Ý Ůřskalandi 1922, Die Gemeinwirtschaft eftir Ludwig von Mises, en ■ar r÷kstuddi hann, a­ komm˙nismi gengi ekki upp. Ůess vegna yr­u komm˙nistar a­ grÝpa til k˙gunar.

K˙gunin fˇr ■ˇ alveg fram hjß ßtta manna sendinefnd frß ═slandi ß svok÷llu­u heimsmˇti Šskunnar Ý Austur-BerlÝn Ý j˙lÝlok 1973. Forma­ur nefndarinnar var Ůorsteinn Vilhjßlmsson e­lisfrŠ­ingur, og Ý skřrslu hennar var Šskulř­ssamt÷kum komm˙nista ■akka­ar „frßbŠrar mˇtt÷kur og vel skipulagt mˇt“. Enn sag­i Ý skřrslu ■eirra Ůorsteins: „Ůjˇ­verjarnir, sem vi­ hittum, voru yfirleitt tiltakanlega opnir, ˇ■vinga­ir og hrokalausir.“

Au­vita­ voru ÷ll slÝk samt÷l ■aulskipul÷g­ og undir str÷ngu eftirliti. En ß sama tÝma voru fimm ungir lř­rŠ­issinnar staddir Ý Vestur-BerlÝn. Einn ■eirra var DavÝ­ Oddsson laganemi. Eftir a­ hann las skřrslu ■eirra Ůorsteins, skrifa­i hann Ý Morgunbla­i­, a­ hann hef­i allt a­ra s÷gu a­ segja ˙r stuttri heimsˇkn til Austur-BerlÝnar. Ůetta vŠri l÷greglurÝki, umkringt gaddavÝrsgir­ingu og m˙r.

Tveir ungir ═slendingar vi­ m˙rinn: annar klappa­i svo kr÷ftuglega uppi Ý salnum fyrir gestgj÷fum sÝnum, a­ kvalastunurnar ni­ri Ý kj÷llurum leynil÷greglunnar drukknu­u Ý hßva­a; hinn lag­i vi­ hlustir og heyr­i hjartslßttinn Ý fangaklefunum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 9. nˇvember 2019.)


Sturla gegn Snorra

Snorri Sturluson hefur ekki noti­ sannmŠlis, ■vÝ a­ andstŠ­ingur hans (og nßfrŠndi), Sturla ١r­arson, var oftast einn til frßsagnar um Švi hans og st÷rf. Sturla fylgdi Noregskonungi a­ mßlum og vir­ist hafa veri­ sannfŠr­ur um, a­ ═slendingum vŠri best borgi­ undir stjˇrn hans. ═slendinga saga hans var um land, sem vart fÚkk sta­ist s÷kum innanlandsˇfri­ar, og Ý Hßkonar s÷gu Hßkonarsonar drˇ h÷fundur upp mynd af gˇ­um konungi, sem ekkert ger­i rangt.

Snorri haf­i a­ra afst÷­u. Sam˙­ hans var me­ fri­sŠlum og hˇfs÷mum stjˇrnendum frekar en herskßum og fÚgj÷rnum, eins og sÚst til dŠmis ß samanbur­i Haraldar hßrfagra og Hßkonar A­alsteinsfˇstra og Orkneyjarjarlanna tveggja, Br˙sa og Einars, Ý Heimskringlu. Snorri haga­i hins vegar jafnan or­um sÝnum hyggilega, svo a­ lesa ■arf ß milli lÝna Ý lřsingu hans ß Ël÷funum tveimur, Tryggvasyni og Haraldssyni, sem bo­u­u kristni og nutu ■ess vegna hylli kirkjunnar. Sag­i hann undanbrag­alaust frß řmsum grimmdarverkum ■eirra, svo a­ s˙ ßlyktun Einars ŮverŠings ß Al■ingi ßri­ 1024 blasti vi­, a­ best vŠri a­ hafa engan konung.

┴ ■rettßndu ÷ld rßkust jafnframt ß tvŠr hugmyndir um l÷g, eins og Sigur­ur LÝndal lagaprˇfessor hefur greint ßgŠtlega. Hin forna, sem Snorri a­hylltist, var, a­ l÷g vŠru sammŠli borgaranna um ■Šr reglur, sem řmist afstřr­u ßt÷kum milli ■eirra e­a j÷fnu­u slÝk ßt÷k. Ůetta voru hin „g÷mlu, gˇ­u l÷g“, og ■au voru umfram allt hemill valdbeitingar. Nřja hugmyndin var hins vegar, a­ l÷g vŠru fyrirmŠli konungs, sem ■egi­ hef­i vald sitt frß Gu­i, en ekki m÷nnum, og beitt gŠti valdi til a­ framfylgja ■eim. Ůegar sendima­ur Noregskonungs, Lo­inn Leppur, brßst ß Al■ingi ßri­ 1280 hinn rei­asti vi­, a­ „b˙karlar“ ger­u sig digra og vildu ekki treysta ß nß­ konungs, var hann a­ skÝrskota til hins nřja skilnings ß l÷gum.

Og enn rekast hugmyndir Snorra og Sturlu ß.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. oktˇber 2019.)


Hinn kosturinn 1262

Almennt er tali­, a­ ═slendingar hafi ekki ßtt annars ˙rkosta ßri­ 1262 en jßtast Noregskonungi og gjalda honum skatt gegn ■vÝ, a­ hann fri­a­i landi­, trygg­i a­flutninga og virti l÷g og landssi­. En er ■essi sko­un ˇyggjandi? ŮvÝ mß ekki gleyma, a­ ═slendingar voru mj÷g tregir til, ekki sÝst af ■eirri ßstŠ­u, sem Snorri Sturluson lag­i Einari ŮverŠingi Ý munn, a­ konungar vŠru ŠtÝ­ frekir til fjßrins.

Hvers vegna hef­i Ůjˇ­veldi­ ekki geta­ sta­ist ßn atbeina konungs? Ůeim vÝsi a­ borgarastrÝ­i, sem hÚr mßtti greina um mi­ja 13. ÷ld, hef­i ella loki­ me­ sigri einhvers h÷f­ingjans e­a mßlami­lun tveggja e­a fleiri ■eirra. Samg÷ngur voru komnar Ý ■a­ horf, a­ ═slendingar hef­u geta­ versla­ vi­ Skota, Englendinga e­a Hansakaupmenn ekki sÝ­ur en kaupmenn Ý Bj÷rgvin. Tvennt ger­ist sÝ­an sk÷mmu eftir lok Ůjˇ­veldisins, sem hef­i hugsanlega rennt traustari sto­um undir ■a­: Hinn ßsŠlni og har­skeytti Hßkon gamli lÚst Ý herf÷r til Su­ureyja ßri­ 1263, og marka­ir stŠkku­u vÝ­a Ý Nor­urßlfunni fyrir Ýslenska skrei­. Ůa­ hef­i ekki veri­ Noregskonungi ßhlaupsverk a­ senda flota yfir Atlantsßla til a­ hernema landi­, og enn erfi­ara hef­i veri­ a­ halda ■vÝ gegn vilja landsmanna.

Vilhjßlmur kardÝnßli af SabÝna sag­i ■ˇttafullur ßri­ 1247, a­ ■a­ vŠri „ˇsannlegt, a­ land ■a­ ■jˇna­i eigi undir einhvern konung sem ÷ll ÷nnur Ý ver÷ldinni“. A­ vÝsu var athugasemd hans einkennileg, ■vÝ a­ sjßlfur haf­i kardÝnßlinn r÷skum tveimur ßratugum ß­ur veri­ fulltr˙i pßfa Ý l÷ndum vi­ Eystrasalt, sem voru ekki undir stjˇrn neins konungs, heldur ■řskrar riddarareglu. Og eitt land Ý Nor­urßlfunni laut ■ß sem n˙ ekki neinum konungi: Sviss. Saga ■ess kann a­ veita vÝsbendingu um m÷gulega ■rˇun ═slands. ┴ri­ 1291 stofnu­u ■rjßr fßtŠkar fjallakantˇnur, Uri, Schwyz og Unterwalden, svissneska bandarÝki­, Eidgenossenschaft, og smßm saman fj÷lga­i kantˇnum Ý ■vÝ, ■ˇtt ■a­ kosta­i hva­ eftir anna­ h÷r­ ßt÷k, uns komi­ var til s÷gunnar Sviss n˙tÝmans, sem ■ykir til fyrirmyndar um lř­rŠ­islega stjˇrnarhŠtti, auk ■ess sem ■a­ er eitt au­ugasta land heims.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. oktˇber 2019.)


Hvers vegna skrifa­i Snorri?

Eftir Snorra Sturluson liggja ■rj˙ meistaraverk, Edda, Heimskringla og Egla. En hva­ rak hann til a­ setja ■essar bŠkur saman? Hann var­ snemma einn au­ugasti ma­ur ═slands og l÷gs÷guma­ur 1215–1218 og 1222-1231. Hann haf­i ■vÝ Ý řmsu ÷­ru a­ sn˙ast.

Snorri var skßldmŠltur og hefur eflaust ort af innri ■÷rf. En Úg tek undir me­ prˇfessor Kevin Wanner, sem hefur skrifa­ um ■a­ bˇkina Snorri Sturluson and the Edda, a­ einf÷ld skřring sÚ til ß ■vÝ, hvers vegna hann setti Eddu saman. ═slendingar h÷f­u smßm saman ÷­last einokun ß sÚrstŠ­ri v÷ru: lofkvŠ­um um konunga. Ůessari einokun var ˇgna­, ■egar norrŠnir konungar virtust fyrir su­rŠn ßhrif vera a­ missa ßhugann ß slÝkum lofkvŠ­um. Snorri samdi Eddu til a­ endurvekja ßhugann ß ■essari bˇkmenntagrein og sřna ■eim Hßkoni Noregskonungi og Sk˙la jarli, hvers skßld vŠru megnug. Ůeir kunnu raunar vel a­ meta framtak hans og ger­u hann a­ lendum manni, barˇn, Ý utanf÷r hans 1218–1220.

Svipu­ skřring ß eflaust a­ einhverju leyti vi­ um, hvers vegna Snorri samdi Heimskringlu ß ßrunum 1220–1237. En fleira bar til. ═slendingar voru Ý hŠfilegri fjarlŠg­ til a­ geta skrifa­ um Noregskonunga. ١tt Snorri gŠtti sÝn ß a­ styggja ekki konung, mß lesa ˙t ˙r verkinu tortryggni ß konungsvald og stu­ning vi­ ■ß fornu hugmynd, a­ slÝkt vald sÚ ekki af Gu­s nß­, heldur me­ sam■ykki al■ř­u. Me­ ■jˇ­s÷gunni um landvŠttirnar vara­i Snorri konung vi­ innrßs, og Ý rŠ­u Einars ŮverŠings hÚlt hann ■vÝ fram, a­ best vŠri a­ hafa engan konung.

Tortryggnin ß konungsvald er enn rammari Ý Eglu, sem er beinlÝnis um mannskŠ­ar deilur framŠttar Snorra vi­ norsku konungsŠttina. Egill SkallagrÝmsson stÝgur ■ar lÝka fram sem sjßlfstŠ­ur og sÚrkennilegur einstaklingur, eins og Sigur­ur Nordal lřsir Ý ═slenskri menningu. Hann er ekki laufbla­ ß grein, sem feykja mß til, heldur me­ eigin svip, skap, tilfinningalÝf. LÝklega hefur Snorri sami­ Eglu eftir sÝ­ari utanf÷r sÝna 1237–1239, en ■ß haf­i konungur sn˙ist gegn honum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. oktˇber 2019.)


Stjˇrnmßlahugmyndir Snorra Sturlusonar

Snorri Sturluson var frjßlslyndur Ýhaldsma­ur, eins og vi­ myndum kalla ■a­. Fimm helstu stjˇrnmßlahugmyndir hans getur a­ lÝta Ý Heimskringlu og Eglu.

Hin fyrsta er, a­ konungsvald sÚ ekki af nß­ Gu­s, heldur me­ sam■ykki al■ř­u. Haraldur hßrfagri lag­i a­ vÝsu Noreg undir sig me­ herna­i og slˇ sÝ­an eign sinni ß allar jar­ir, en sonur hans, Hßkon A­alsteinsfˇstri, ba­ bŠndur a­ taka sig til konungs og hÚt ■eim ß mˇti a­ skila ■eim j÷r­um. SÝ­ari konungar ■urftu a­ fara sama bˇnarveg a­ al■ř­u.

Ínnur hugmyndin er, a­ me­ sam■ykkinu sÚ kominn ß sßttmßli konungs og al■ř­u, og ef konungur rřfur hann, ■ß mß al■ř­a rÝsa upp gegn honum. Ůetta sÚst best ß frŠgri rŠ­u ١rgnřs l÷gmanns gegn SvÝakonungi, en einnig ß lřsingu Snorra ß sinnaskiptum Magn˙sar gˇ­a.

Hin ■ri­ja er, a­ konungar sÚu misjafnir. Gˇ­u konungarnir eru fri­samir og vir­a landsl÷g. Vondu konungarnir leggja ß ■unga skatta til a­ geta stunda­ herna­. Ůetta sÚst ekki a­eins ß samanbur­i Haraldar hßrfagra og Hßkonar A­alsteinsfˇstra, heldur lÝka ß mannj÷fnu­i Sigur­ar Jˇrsalafara og Eysteins og raunar miklu vÝ­ar Ý Heimskringlu og ekki sÝ­ur Ý Eglu.

Af ■eirri sta­reynd, a­ konungar sÚu misjafnir, dregur Snorri ■ß ßlyktun, sem hann leggur Ý munn Einari ŮverŠingi, a­ best sÚ a­ hafa engan konung. ═slendingar mi­alda deildu ■eirri merkilegu hugmynd a­eins me­ einni annarri Evrˇpu■jˇ­, Svisslendingum.

Fimmta stjˇrnmßlahugmundin er Ý r÷krÚttu framhaldi af ■vÝ. „En ef landsmenn vilja halda frelsi sÝnu, ■vÝ er ■eir hafa haft, sÝ­an er land ■etta bygg­ist, ■ß mun sß til vera a­ ljß konungi einskis fangsta­ar ß.“ ═slendingar skuli vera vinir Noregskonungs, flytja honum drßpur og skrifa um hann s÷gur, en ■eir skuli ekki vera ■egnar hans Ý sama skilningi og Nor­menn.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 5. oktˇber 2019.)


UtanrÝkisstefna Hannesar, Ëlafs og Snorra

Jˇn Ůorlßksson lřsti vi­horfi samstarfsmanns sÝns, Hannesar Hafsteins rß­herra, til utanrÝkismßla svo Ý Ë­ni 1923, a­ „hann vildi afla landinu ■eirra sjßlfstŠ­ismerkja og ■ess sjßlfstŠ­is, sem frekast var samrřmanlegt ■eirri hugsun a­ halda vinfengi danskra stjˇrnmßlamanna og fjßrmßlamanna og ßhuga ■eirra fyrir a­ veita ■essu landi stu­ning Ý verklegri framfaravi­leitni sinni“. Hannes var Danavinur, hvorki Danasleikja nÚ Danahatari.

A­ breyttu breytanda fylgdi Ëlafur Thors sams konar stefnu, eins og ١r Whitehead prˇfessor skrifa­i um Ý SkÝrni 1976: Ëlafur vildi verja fullveldi ■jˇ­arinnar eins og frekast vŠri samrřmanlegt ■eirri hugsun a­ halda vinfengi BandarÝkjamanna, sem veitt gßtu ═slendingum ˇmetanlegan stu­ning. Honum og Bjarna Benediktssyni tˇkst vel a­ feta ■a­ ■r÷nga einstigi eftir sÝ­ari heimsstyrj÷ld. Ůeir voru BandarÝkjavinir, hvorki BandarÝkjasleikjur nÚ BandarÝkjahatarar.

Ůri­ji stjˇrnmßlama­urinn Ý ■essum anda var Snorri Sturluson. Hann haf­i veri­ l÷gs÷guma­ur frß 1215 til 1218, en fˇr ■ß til Noregs til a­ koma Ý veg fyrir hugsanlega ßrßs Nor­manna ß ═sland, en ■eir Hßkon konungur og Sk˙li jarl voru ═slendingum ■ß Švarei­ir vegna ßtaka vi­ norska kaupmenn. Jafnframt vildi Snorri endurvekja ■ann Ýslenska si­ a­ afla sÚr fjßr og frŠg­ar me­ ■vÝ a­ yrkja konungum lof. Honum tˇkst Štlunarverk sitt, afstřr­i innrßs og ger­ist lendur ma­ur konungs (barˇn).

Snorri hefur eflaust sagt Hßkoni og Sk˙la hina tßknrŠnu s÷gu af ■vÝ, ■egar Haraldur blßt÷nn hŠtti vi­ ßrßs ß ═sland, eftir a­ sendima­ur hans haf­i sÚr til hrellingar kynnst landvŠttum, en hana skrß­i Snorri Ý Heimskringlu. Og Ý rŠ­u ■eirri, sem hann lag­i Einari ŮverŠingi Ý munn, kemur fram sams konar hugsun og hjß Hannesi og Ëlafi: Verum vinir Noregskonungs, ekki ■egnar hans e­a ■ř. Vi­ ■etta sŠtti konungur sig hins vegar ekki, og var Snorri veginn a­ rß­i hans 1241.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 28. september 2019.)


Gˇ­ saga er alltaf s÷nn

Kong_Christian_10Tveir frˇ­ir menn hafa skrifa­ mÚr um sÝ­asta pistil minn hÚr Ý bla­inu, en hann var um frŠga s÷gu af or­askiptum Kristjßns X., konungs ═slands og Danmerkur, og Jˇnasar Jˇnssonar frß Hriflu dˇmsmßlarß­herra ß steinbryggjunni Ý ReykjavÝk 25. j˙nÝ 1930. Dˇttursonur Jˇnasar, Sigur­ur Stein■ˇrsson, segir afa sinn hafa sagt sÚr s÷guna svo: Konungur hafi spurt: „Sň De er Islands lille Mussolini?“ Jˇnas hafi svara­: „I Deres rige beh°ves ingen Mussolini.“ Er sagan Ý ■essari ger­ mj÷g svipu­ ■eirri, sem vi­ Gu­jˇn Fri­riksson h÷fum sagt Ý bˇkum okkar. ═ pistli mÝnum rifja­i Úg upp, a­ Morgunbla­i­ hef­i vÚfengt s÷guna og sagt hi­ snjalla tilsvar Jˇnasar tilb˙ning hans. Sigur­ur bendir rÚttilega ß, a­ Morgunbla­i­ fjandskapa­ist mj÷g vi­ Jˇnas um ■Šr mundir, svo a­ ■a­ vŠri ekki ßrei­anleg heimild.

Best finnst mÚr a­ vÝsu sagan vera eins og Ludvig Kaaber sag­i hana d÷nskum bla­amanni eftir Jˇnasi ■egar Ý ßg˙st 1930, og hefur h˙n ■a­ einnig sÚr til gildis, a­ vi­tali­ vi­ Kaaber er samtÝmaheimild. SamkvŠmt henni sag­i konungur vi­ Jˇnas ß steinbryggjunni: „Der har vi vor islandske Mussolini?“ Ůß svara­i Jˇnas: „En Mussolini er ganske un°dvendig i et land, der regeres af Deres MajestŠt.“á Gˇ­ saga er alltaf s÷nn, ■vÝ a­ h˙n flytur me­ sÚr sannleik m÷guleikans. Ekki ver­ur afsanna­, a­ Jˇnas hafi sagt ■etta, og vissulega gŠti hann hafa sagt ■etta. Tilsvari­ er honum lÝkt.

Konungur var oft ˇmj˙kur Ý or­um og vir­ist hafa lagt fŠ­ ß Jˇnas (sem var eindreginn lř­veldissinni). Hinn ma­urinn, sem skrifa­i mÚr, Borg■ˇr KŠrnested, hefur kynnt sÚr dagbŠkur konungs um ═sland. Hann segir konung hafa veitt nßfrŠnda Tryggva ١rhallssonar og mßgi, Halldˇri Vilhjßlmssyni ß Hvanneyri, ßheyrn vori­ 1931 og ■ß be­i­ hann a­ skila ■vÝ til Tryggva a­ skipa Jˇnas ekki aftur rß­herra. (Jˇnas haf­i viki­ tÝmabundi­ ˙r rÝkisstjˇrn eftir ■ingrofi­ ■a­ ßr.) Ekki var­ ˙r ■vÝ, og ■egar Jˇnas var skipa­ur aftur rß­herra, fŠr­i konungur Ý dagbˇk sÝna: „Menntamßlarß­herra ═slands, Jˇnas Jˇnsson, mŠtti Ý ßheyrn hjß mÚr. ╔g byrja­i ß a­ fagna komu hans og a­ ■a­ hef­i glatt mig a­ geta skipa­ hann aftur Ý st÷­u menntamßlarß­herra ═slands.“

Ver­ur frˇ­legt a­ lesa vŠntanlega bˇk Borg■ˇrs um samskipti konungs og ═slendinga.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 21. september 2019.)


Ůegar kˇngur mˇ­ga­i Jˇnas

jónasfráhriflu═ Frˇ­leiksmola ßri­ 2011 velti Úg ■vÝ fyrir mÚr, hvers vegna ═slendingar settu kˇnginn af ßri­ 1944, en lÚtu sÚr ekki nŠgja a­ taka utanrÝkismßl og landhelgisgŠslu Ý sÝnar hendur, eins og tvÝmŠlalaust var tÝmabŠrt. Ein skřringin var, hversu hranalegur Kristjßn konungur X. gat veri­ vi­ ═slendinga. Sag­i Úg s÷guna af ■vÝ, hvernig hann ßvarpa­i Jˇnas Jˇnsson frß Hriflu ß Al■ingishßtÝ­inni 1930: „Svo a­ ■Úr eru­ sß, sem leiki­ lÝtinn M˙ssˇlÝni hÚr ß landi?“ Jˇnas ß a­ hafa ro­na­ af rei­i, en stillt sig og svara­: „Vi­ ■÷rfnumst ekki slÝks manns hÚr ß landi, y­ar hßtign.“

Um ■etta atvik fˇr Úg eftir frˇ­legri Švis÷gu Jˇnasar eftir Gu­jˇn Fri­riksson. En ■egar Úg var a­ gr˙ska Ý g÷mlum bl÷­um ß d÷gunum, tˇk Úg eftir ■vÝ, a­ s÷gunni var ß sÝnum tÝma vÝsa­ ß bug. Ein fyrsta fregnin af ■essu atviki var Ý Morgunbla­inu 13. j˙lÝ 1930. Sag­i ■ar, a­ konungur hef­i viki­ sÚr a­ Jˇnasi og heilsa­ honum sem hinum litla M˙ssˇlÝni ═slands, ■egar hann steig ß land Ý ReykjavÝk 25. j˙nÝ. „En Jˇnasi var­ svo miki­ um ■etta ßvarp, a­ hann kikna­i Ý hnjßli­unum og fˇr allur hjß sÚr. Erlendir bla­amenn og fregnritarar voru ■ar margir vi­staddir.“

Morgunbla­i­ minntist aftur ß atviki­ 15. ßg˙st, ■egar ■a­ skřr­i frß vi­tali vi­ Ludvig Kaaber bankastjˇra Ý d÷nsku bla­i. Kva­st Kaaber hafa ■a­ eftir Jˇnasi sjßlfum, a­ kˇngur hef­i sagt: „Ůarna kemur okkar Ýslenski M˙ssˇlÝni?“ Ůß hef­i Jˇnas svara­ me­ bros ß v÷r: „M˙ssˇlÝni er algerlega ˇ■arfur Ý ■vÝ landi, sem y­ar hßtign stjˇrnar.“ Hef­i kˇngur lßti­ sÚr svari­ vel lÝka. En Morgunbla­i­ andmŠlti s÷gu Kaabers og kva­ marga votta hafa veri­ a­ samtalinu ß steinbryggjunni 25. j˙nÝ. Sagan vŠri a­eins um, „hvernig Jˇnas eftir ß hefur hugsa­ sÚr, a­ hann hef­i vilja­ hafa svara­.“

Ef til vill var tilsvar Jˇnasar, eins og vi­ Gu­jˇn h÷f­um ■a­ eftir, a­eins dŠmi um ■a­, sem Denis Diderot kalla­i „l’esprit de l’escalier“ e­a andrÝki anddyrisins: Hi­ snjalla tilsvar, sem okkur dettur Ý hug eftir ß.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 14. september 2019. Myndin er af Jˇnasi vi­ Stjˇrnarrß­i­.)

á


BandarÝkin ERU fj÷lbreytileiki

statue-of-liberty-photo-julienne-schaer-nyc-and-company-003-3__large╔g kenndi nokkrum sinnum nßmskei­i­ BandarÝsk stjˇrnmßl Ý fÚlagsvÝsindadeild og haf­i gaman af. ╔g benti nemendum me­al annars ß, a­ Gu­rÝ­ur Ůorbjarnardˇttir hef­i veri­ fyrsta kona af evrˇpskum Šttum til a­ fŠ­a barn ■ar vestra, Snorra Ůorfinnsson hausti­ 1008. Fyrirmynd MjallhvÝtar Ý Disney-myndinni frŠgu hef­i veri­ Ýslensk, KristÝn S÷lvadˇttir ˙r Skagafir­i, en unnusti hennar var teiknari hjß Disney. Eitt sinn kom DavÝ­ Oddsson Ý kennslustund til okkar og sag­i okkur frß ■eim fjˇrum BandarÝkjaforsetum, sem hann haf­i hitt, Ronald Reagan, Bush-fe­gum og Bill Clinton, en gˇ­ vinßtta tˇkst me­ ■eim DavÝ­, Bush yngra og Clinton. Sag­i hann margar skemmtilegar s÷gur af ■eim. ╔g lÚt hvern nemanda nßmskei­sins halda ■rj˙ frams÷guerindi, eitt um einhvern forseta BandarÝkjanna (til dŠmis Jefferson e­a Lincoln), anna­ um kvikmynd, sem sřndi řmsar hli­ar ß stjˇrnmßlum Ý BandarÝkjunum (til dŠmis Mr. Smith goes to Washington e­a JFK), hi­ ■ri­ja um stef ˙r bandarÝskri s÷gu og samtÝ­ (til dŠmis tekjudreifingu, fj÷lmi­la og kvenfrelsi).

═ ■essu nßmskei­i kom hinn mikli fj÷lbreytileiki ■essarar fj÷lmennu ■jˇ­ar vel Ý ljˇs, og er hann lÝklega hvergi meiri. Ůar er allt, frß hinu besta til hins versta, au­ur og ÷rbirg­, si­avendni og gjßlÝfi, hßmenning og lßgk˙ra og allt ■ar ß milli, kristni, gy­ingdˇmur, Ýslam og rammasta hei­ni. Hvergi standa heldur raunvÝsindi me­ meiri blˇma. A­alatri­i­ er ■ˇ ef vill hreyfanleikinn, hin lÝfrŠna ■rˇun, sem Alexis de Tocqueville var­ svo starsřnt ß for­um. BandarÝkjamenn eru alltaf a­ leita nřrra lei­a, grei­a ˙r vandrŠ­um.

BandarÝkin hafa veri­ su­upottur. En ■au hafa einnig veri­ segull ß fˇlk ˙r ÷llum heimshornum, ■ar sem ■vÝ hefur tekist a­ b˙a saman Ý sŠmilegri sßtt og skapa rÝkasta land heims. Tugmilljˇnir ÷rsnau­ra innflytjenda brutust ■ar Ý bjargßlnir. BandarÝski draumurinn rŠttist, ■vÝ a­ hann var draumur venjulegs al■ř­ufˇlks um betri hag, ekki krafa menntamanna um endursk÷pun skipulagsins eftir hugarˇrum ■eirra sjßlfra. „BandarÝkin eru sjßlf mesti bragurinn,“ orti Walt Whitman. Ůa­ var ■vÝ kynlegt a­ sjß ß d÷gunum fulltr˙a einsleitustu ■jˇ­ar heims, ═slendinga, ota tßknum um fj÷lbreytileika a­ varaforseta BandarÝkjanna Ý stuttri heimsˇkn hans til landsins.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 7. september 2019.)


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband