Frˇ­leg rß­stefna sÝ­degis ß f÷studag

Screenshot 2019-09-05 at 15.45.10


FalsfrÚttir um regnskˇga

https%3A%2F%2Fspecials-images.forbesimg.com%2Fdam%2Fimageserve%2F1004885760%2F960x0Ătti a­ mega treysta einhverju, ■ß Štti ■a­ a­ vera vÝsindavefur Hßskˇla ═slands. Ená■ar segir Jˇn Mßr Halldˇrsson lÝffrŠ­ingur um regnskˇgana Ý Amasˇn: äRegnskˇgarnir eru sag­ir vera lungu jar­ar. Margir frŠ­imenn telja a­ um 20% af nřmyndun s˙refnis ß j÷r­inni eigi sÚr sta­ Ý Amazon-skˇgunum Ý Su­ur-AmerÝku.ô FrÚttamenn hafa sÝ­ustu daga vitna­ Ý ■essa speki Ý tilefni skˇgarelda ■ar sy­ra.

Au­vita­ eru regnskˇgarnir ekki lungu jar­ar, eins og lÝffrŠ­ingurinn Štti manna best a­ vita. Me­ lungunum ÷ndum vi­ a­ okkur s˙refni og ÷ndum sÝ­an frß okkur koltvÝsřringi. En trÚ og a­rar pl÷ntur Ý regnskˇgum og annars sta­ar gefa frß sÚr s˙refni og taka til sÝn (binda) koltvÝsřring. Verkan ■eirra er ■vÝ ■ver÷fug vi­ verkan lungna.

Hva­an fŠr lÝffrŠ­ingurinn ■a­ sÝ­an, a­ 20% af nřmyndun s˙refnis ß j÷r­inni eigi sÚr sta­ Ý Amasˇnskˇgi? Raunar vir­ist enginn vita, hvernig ■essi tala komst ß kreik, en h˙n er r÷ng. Jafnvel umhverfis÷fgama­ur eins og Michael Mann (sem haldi­ hefur fyrirlestra Ý Hßskˇla ═slands) vi­urkennir, a­ innan vi­ 6% af nřmyndun s˙refnis ß j÷r­inni eigi sÚr sta­ Ý Amasˇnskˇgi. Talan lŠkki, jßtar Mann, ef Ý sta­ skˇganna er settur ■ar ni­ur annar grˇ­ur, til dŠmis nytjajurtir, en ■Šr framlei­a vitaskuld einnig s˙refni me­ ljˇstillÝfun. Raunar er lÝklegast, ■ar sem trÚ Ý skˇgi geta rotna­ e­a ey­st ß annan hßtt og ■annig teki­ til sÝn s˙refni, a­ engin (e­a sßralÝtil) nřmyndun s˙refnis eigi sÚr ■ar sta­. LÝffrŠ­ingurinn Štti einnig a­ vita, a­ megni­ af nřmyndun s˙refnis Ý jar­arhj˙pnum ß sÚr sta­ Ý sjßvargrˇ­ri, a­allega svif■÷rungum.

Ůa­ er lÝka rangt, a­ skˇgareldarnir Ý Amasˇn sÚu ˇvenjumiklir ■etta ßri­. Ůeir eru Ý me­allagi mi­a­ vi­ sÝ­ustu fimmtßn ßr og raunar talsvert minni en skˇgareldar, sem geisa um ■essar mundir Ý AfrÝku og AsÝu.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 31. ßg˙st 2019.)


23. ßg˙st 1939

stalinsign-58b975373df78c353cdcad44-1═ gŠr voru rÚtt 80 ßr li­in frß ■vÝ, a­ StalÝn og Hitler ger­u gri­asßttmßla. Ůar skiptu ■eir me­ sÚr Mi­- og Austur-Evrˇpu. StalÝn fÚkk Ý sinn hlut EystrasaltsrÝkin, Finnland og austurhluta Pˇllands, en Hitler vesturhluta Pˇllands. Ůegar Hitler rÚ­st inn Ý Pˇlland a­ vestan 1. september 1939, s÷g­u Bretar og Frakkar honum strÝ­ ß hendur, en ■egar StalÝn rÚ­st inn Ý Pˇlland a­ austan 17. september, h÷f­ust rÝkin tv÷ ekki a­. Eystrasaltsl÷ndin t÷ldu sig ekki hafa afl til a­ hafna kr÷fu StalÝns um herst÷­var. En ■egar hann kraf­ist hins sama af Finnum, neitu­u ■eir og b÷r­ust hetjulega Ý VetrarstrÝ­inu svokalla­a fram ß vor 1940, en ur­u ■ß a­ l˙ta ofureflinu.

Gri­asßttmßlinn vakti hvarvetna uppnßm Ý r÷­um rß­stjˇrnarvina, sem h÷f­u l÷ngum tali­ nasista h÷fu­andstŠ­inga sÝna. Ůetta ßtti lÝka vi­ Ý SˇsÝalistaflokknum Ýslenska, sem stofna­ur haf­i veri­ hausti­ ß­ur vi­ samruna vinstri sˇsÝalista og komm˙nista. Vinstri sˇsÝalistar kr÷f­ust ■ess, a­ flokkurinn fordŠmdi landvinninga StalÝns, en komm˙nistar har­neitu­u. Sk÷mmu eftir ßrßs Hitlers ß Pˇllandi hitti ١rbergur ١r­arson Gu­mund Finnbogason landsbˇkav÷r­ ß Hˇtel Borg. Ůß sag­ist ١rbergur skyldu hengja sig, ef StalÝn rÚ­ist ß Pˇllandi. Eftir ßrßs StalÝns birti hann ßmßtlega varnargrein, ■ar sem hann sag­ist hafa sagt ■a­ eitt, a­ hann skyldi hengja sig, ef StalÝn hŠfi ■ßttt÷ku Ý strÝ­inu vi­ hli­ Hitlers. Halldˇr Kiljan Laxness skrifa­i Ý Ůjˇ­viljann, a­ ■a­ Štti a­ vera fagna­arefni, ef Ýb˙ar äVestur-┌kraÝnuô eins og hann kalla­i Austur-Pˇlland, yr­u ■egnar StalÝns.

Gri­asßttmßlinn er til marks um, a­ Heimsstyrj÷ldin sÝ­ari var Ý rauninni tv÷ strÝ­. Frß hausti 1939 til sumars 1941 ßttu Bretar og Frakkar Ý h÷ggi vi­ Hitler, sem var Ý eins konar bandalagi vi­ StalÝn. Frß sumri 1941, ■egar Hitler rauf gri­asßttmßlann og rÚ­st ß StalÝn, b÷r­ust Bretar og R˙ssar vi­ Ůjˇ­verja, en Frakkar voru ˙r leik. ═ ßrslok 1941 gengu BandarÝkjamenn Ý li­ me­ Bretum og R˙ssum, en Japanir me­ Ůjˇ­verjum, og voru ■ß ˙rslitin rß­in: Enginn stenst BandarÝkin, ef ■au beita sÚr.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. ßg˙st 2019.)


HŠnurnar 97

Ein fj÷­ur getur ekki a­eins or­i­ a­ fimm hŠnum, eins og segir Ý or­takinu. H˙n getur or­i­ a­ 97 hŠnum. Staglast er ß ■vÝ Ý fj÷lmi­lum, a­ 97 af hundra­i vÝsindamanna telji hnattrŠna hlřnun vera af manna v÷ldum. N˙ efast Úg ekki um ■a­, a­ hlřna­ hafi sÝ­ustu ßratugi: Úg man ■ß tÝ­ fyrir hßlfri ÷ld, er skˇlahald var stundum fellt ni­ur Ý ReykjavÝk vegna ve­urs og strŠtisvagnar ÷slu­u um ß ke­jum. ╔g hef a­eins bent ß tvennt, sem liggur Ý augum uppi. ═ fyrsta lagi er afar ˇlÝklegt, a­ n˙ muni skyndilega ekki lengur um nßtt˙rlegar loftslagsbreytingar eins og or­i­ hafa frß alda÷­li. ═ ÷­ru lagi er alls ˇvÝst, a­ loftslagi­, sem var Ý heiminum um og eftir 1990, ■egar hlřnunin hˇfst, sÚ hi­ eina ßkjˇsanlega. Hlřnun jafnt og kˇlnun hafa Ý senn jßkvŠ­ar og neikvŠ­ar aflei­ingar.

Uppruni staglsins um 97 vÝsindamenn af hundra­i er Ý rannsˇkn eftir e­lisfrŠ­inginn John Cook og fleiri, sem greint var frß Ý veftÝmariti ßri­ 2013. Ůar voru sko­a­ir r÷sklega 11 ■˙sund ˙tdrŠttir ˙r ritrřndum ritger­um um loftslagsmßl tÝmabili­ 1991ľ2011. Cook og fÚlagar hÚldu ■vÝ fram, a­ samkvŠmt rannsˇkninni teldu 97 af hundra­i vÝsindamanna hnattrŠna hlřnun vera af manna v÷ldum (ä97.1% endorsed the consensus position that humans are causing global warmingô).

Ůegar grein ■eirra Cooks er sko­u­ nßnar, kemur ■ˇ anna­ Ý ljˇs, eins og e­lisfrŠ­ingurinn og hagfrŠ­ingurinn David Friedman hefur bent ß. ═ tveimur ■ri­ju hlutum ritger­anna er engin afsta­a tekin til ■ess, hvort hnattrŠn hlřnun sÚ af manna v÷ldum. En hva­ um ■ann einn ■ri­ja hluta, ■ar sem afsta­a er tekin? ═ rannsˇkn sinni flokku­u Cook og fÚlagar ritger­ir, ■ar sem hnattrŠn hlřnun var talin af manna v÷ldum, Ý ■rennt. ═ fyrsta flokki voru ritger­ir, ■ar sem sagt var beint, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri mestmegnis af manna v÷ldum, og l÷g­ fram t÷luleg g÷gn um ■a­. ═ ÷­rum flokki voru ritger­ir, ■ar sem fullyrt var, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri a­ miklu leyti af manna v÷ldum, ßn ■ess a­ sÚrstakar t÷lur vŠru nefndar. ═ ■ri­ja flokknum voru ritger­ir, ■ar sem sagt var ˇbeint, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri a­ einhverju leyti af manna v÷ldum.

Af ■eim ritger­um, ■ar sem afsta­a var tekin, voru 1,6% Ý fyrsta flokki, 23% Ý ÷­rum flokki og 72% Ý ■ri­ja flokki. Ůess vegna hef­i veri­ nßkvŠmara a­ segja, a­ 1,6% vÝsindamanna, sem birt hef­u ritrřndar ritger­ir um loftslagsmßl, hÚldu ■vÝ fram, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri mestmegnis af manna v÷ldum, en a­ ■orri vÝsindamanna teldi menn hafa einhver ßhrif ß loftslagsbreytingar ßn ■ess a­ horfa fram hjß hlut nßtt˙runnar sjßlfrar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. ßg˙st 2019.)


TvŠr gßtur Njßls s÷gu

Gunnar snýr afturBrennu-Njßls saga er ekki a­eins lengsta ═slendingasagan, heldur lÝka s˙, sem leynir helst ß sÚr. ╔g hef lengi velt fyrir mÚr tveimur gßtum s÷gunnar Ý ljˇsi ■eirrar lei­arstj÷rnu hagfrŠ­innar, a­ ˇskynsamleg heg­un kann a­ ver­a skiljanleg, ■egar gŠtt er a­ ■eim skor­um, sem s÷guhetjum eru settar, valinu um vondan kost e­a ˇ■olandi.

Ein gßtan er, hvers vegna Gunnar sneri aftur, rauf me­ ■vÝ sßtt vi­ andstŠ­inga sÝna og kosta­i til lÝfinu. ═ kvŠ­inu Gunnarshˇlma skřrir Jˇnas HallgrÝmsson ■etta me­ Šttjar­arßst. S˙ tilgßta er tÝmaskekkja, ■vÝ a­ s˙ tilfinning var varla til ß Ůjˇ­veldis÷ld. ═ formßla Brennu-Njßls s÷gu skřrir Einar Ël. Sveinsson atviki­ me­ metna­i Gunnars. Hann hafi ekki vilja­ au­mřkja sig. En s˙ tilgßta strÝ­ir gegn e­li Gunnars samkvŠmt s÷gunni. Sennilegast er, ■egar honum var­ liti­ a­ HlÝ­arenda, ■ar sem Hallger­ur sat eftir, a­ hann hafi ekki vilja­ skilja hana eina eftir. Sagan geymir vÝsbendingu: ═ 41. kafla segir, a­ Hallger­ur hafi ■jˇna­ Sigmundi Lambasyni äeigi verr en bˇnda sÝnumô. Hjˇnabandi­ var Gunnari og Hallger­i äbß­um girndarrß­ô, en Gunnar haf­i samt fulla ßstŠ­u til a­ vantreysta Hallger­i.

Ínnur gßtan er, hvers vegna Njßll h÷rfa­i inn Ý h˙si­ ß Berg■ˇrshvoli, ■ˇtt hann vissi, a­ me­ ■vÝ gŠfi hann umsßtursm÷nnum fŠri ß brennu. LÝklega fyrirgaf Njßll aldrei sonum sÝnum vÝg H÷skuldar HvÝtanessgo­a, sem hann unni heitar en ■eim. Hann taldi ■ß eiga refsingu skili­, ■ˇtt hann gŠti sjßlfur ekki framkvŠmt hana, ■ar e­ hann var fa­ir ■eirra. Sagan geymir vÝsbendingu, ■egar Njßll segir Ý 129. kafla, a­ Gu­ muni äoss eigi lßta brenna bŠ­i ■essa heims og annarsô. Brennan var ÷­rum ■rŠ­i syndaaflausn Njßls fyrir h÷nd sona hans, ■ˇtt hann sŠi ef til vill ekki fyrir, a­ Berg■ˇra og ١r­ur Kßrason myndu vilja fylgja honum hinsta sp÷linn.

Vi­ greiningu ß a­stŠ­um ver­ur ˇskynsamleg heg­un skyndilega skiljanleg. Hinn kosturinn var verri: Gunnar ■oldi ekki tilhugsunina um, a­ Hallger­ur lŠgi me­ ÷­rum m÷nnum. Njßll ■oldi sonum sÝnum ekki a­ hafa vegi­ H÷skuld HvÝtanessgo­a og vildi milda refsingu Gu­s.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. ßg˙st 2019. Teikningin er eftir Jˇn Hßmund og skreytir ˙tdrßtt minn ß ensku ˙r Njßls s÷gu, The Saga of Burnt Njal.)


Frß Gimli Ý Grynningum

HHG.APEEŮegar Kristˇfer Kˇlumbus fann aftur Vesturheim 1492, eftir a­ ═slendingar h÷f­u třnt ßlfunni fimm hundru­ ßrum ß­ur, kom hann fyrst a­ einni eyjunni Ý eyjaklasa, sem hann nefndi Bahamas og merkir grunnsŠvi. MŠtti ■vÝ nefna eyjaklasann Grynningar ß Ýslensku. Ein eyjan ber nafni­ Paradise Island, og Štti ■vÝ Ýslenska nafni­ a­ vera Gimli. BandarÝsku samt÷kin Association of Private Enterprise Education, Samt÷k um einkaframtaksfrŠ­i, hÚldu ßrsfund sinn Ý Gimli ß Grynningum Ý aprÝl 2019, og flutti Úg ■ar erindi 6. aprÝl um norrŠna frjßlshyggju, eins og Úg hef gert vÝ­ar ß ■essu ßri.

Nor­urlanda■jˇ­irnar b˙a a­ langri og sterkri frjßlshyggjuhef­. Til dŠmis haf­i sŠnsk-finnski presturinn Anders Chydenius sett fram kenninguna um samband ßvinningsvonar og almannahags Ý krafti frjßlsrar samkeppni ß undan Adam Smith, og frjßlslyndir sŠnskir stjˇrnmßlamenn nÝtjßndu aldar beittu sÚr fyrir vÝ­tŠkum umbˇtum, sem hleyptu af sta­ ÷rum og samfelldum hagvexti Ý marga ßratugi, og mß kalla ■a­ fyrstu sŠnsku lei­ina. Velgengni SvÝa ß tuttugustu ÷ld hvÝldi eins og annarra Nor­urlanda■jˇ­a ß ÷flugu rÚttarrÝki, opnu hagkerfi og samheldni og sßttarhug vegna samleitni ■jˇ­arinnar. Ůa­ var ekki fyrr en ßrin 1970ľ1990, sem sŠnskir jafna­armenn l÷g­u inn ß braut ofurskatta og stˇrfelldra afskipta af atvinnulÝfinu.

Ínnur sŠnska lei­in, sem farin var 1970ľ1990, reyndist ˇfŠr. SvÝar voru lentir ÷fugum megin ß Laffer-boganum svonefnda, ■ar sem aukin skattheimta haf­i ekki Ý f÷r me­ sÚr auknar skatttekjur, heldur minnkandi. Sjß mßtti Ý SvÝ■jˇ­ ■ß svi­smynd, sem Ayn Rand haf­i brug­i­ upp Ý skßlds÷gunni Undirst÷­unni (Atlas Shrugged), en h˙n hefur komi­ ˙t ß Ýslensku: Ůeir, sem sk÷pu­u ver­mŠti, hurfu řmist ß brott, hŠttu a­ framlei­a e­a fitju­u ekki upp ß nřjungum. ═ einkageiranum ur­u nßnast engin st÷rf til ß ■essu tÝmabili, a­eins Ý opinbera geiranum. En n˙ reyndist SvÝum vel samheldnin og sßttarhugurinn: Me­ ■jˇ­inni mynda­ist ˇskrß­ samkomulag frß 1990 og ßfram um a­ fara ■ri­ju sŠnsku lei­ina, sem felst ekki sÝst Ý a­ efla einkaframtak og halda sk÷ttum Ý hˇfi. Geta a­rar ■jˇ­ir lŠrt margt af SvÝum, eins og Úg sag­i ßheyrendum mÝnum Ý Gimli ß Grynningum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. ßg˙st 2019.)


Blßa hagkerfi­ Ý Gdansk

HHG.Gdynia.22.03.2019┴ fyrra helmingi ßrsins 2019 flutti Úg ßtta fyrirlestra opinberlega, sex ■eirra erlendis. Hinn fyrsti ■eirra var ß rß­stefnu Ý Gdansk Ý Pˇllandi 22. mars um äblßa hagkerfi­ô, en Anna Fotyga, ■ingma­ur ß Evrˇpu■inginu og fyrrverandi utanrÝkisrß­herra Pˇllands, bo­a­i til rß­stefnunnar. ╔g lřsti ■ar stuttlega kvˇtakerfinu Ýslenska, sem Úg hef skrifa­ um tvŠr bŠkur ß ensku, Overfishing: The Icelandic Solution, sem Institute of Economic Affairs gaf ˙t Ý Lund˙num 2000, og The Icelandic fisheries: Sustainable and Profitable, sem Hßskˇla˙tgßfan gaf ˙t Ý ReykjavÝk 2015. Eru bŠ­i ritin a­gengileg ˇkeypis ß Netinu.

Eftir ■vÝ sem ßrin hafa li­i­, hef Úg ßtta­ mig betur ß tveimur a­alatri­um kvˇtakerfisins, og reyndi Úg a­ koma ■eim til skila Ý ■essum fyrirlestri. Anna­ er, hva­a munur er ß ˇkeypis ˙thlutun seljanlegra aflaheimilda Ý upphafi eins og ■eirri, sem framkvŠmd var ß ═slandi Ý ßf÷ngum 1979ľ1990, og opinberum leigumarka­i me­ aflaheimildir, eins og sumir hagfrŠ­ingar b÷r­ust fyrir ß sÝnum tÝma. Munurinn er, a­ fyrri a­fer­in er hagfrŠ­ilega rÚttari, ■vÝ a­ h˙n er Pareto-hagkvŠm, sem kalla­ er. Breyting er Pareto-hagkvŠm, ef enginn tapar og allir e­a a­ minnsta kosti sumir grŠ­a ß henni. Vi­ ˇkeypis ˙thlutun grŠddi rÝki­ ß hagkvŠmari fiskvei­um. Ůeir, sem hÚldu Ý aflaheimildir sÝnar og keyptu nřjar, grŠddu. Ůeir, sem seldu aflaheimildir og hŠttu vei­um, grŠddu lÝka. En hef­i fiskimi­unum veri­ loka­ og aflaheimildir veri­ leig­ar hŠstbjˇ­endum, ■ß hef­i rÝki­ a­ vÝsu grŠtt leigutekjurnar. Ůeir, sem hef­u haft fjßrhagslegt bolmagn til a­ leigja aflaheimildir, hef­u hvorki grŠtt nÚ tapa­, ■vÝ a­ ■eir hef­u nota­ ■a­ fÚ Ý a­ leigja aflaheimildir, sem ■eir sˇu­u ß­ur Ý offjßrfestingar. En ■eir, sem hef­u ekki haft bolmagn til a­ leigja aflaheimildir, hef­u tapa­, ■vÝ a­ allar ■eirra fjßrfestingar hef­u Ý einni svipan or­i­ ver­lausar.

Hitt a­alatri­i­ er, a­ enginn ver­mŠtur rÚttur var tekinn af ÷­rum, ■egar fiskimi­unum var loka­. Eini rÚtturinn, sem a­rir en kvˇtahafar voru ■ß sviptir, var rÚtturinn til a­ gera ˙t ß n˙lli, en fiskihagfrŠ­in kennir okkur, a­ s˙ ver­ur ni­ursta­an, ef fiskimi­in eru opin ÷llum, ■vÝ a­ ■ß aukast fiskvei­ar a­ ■vÝ marki, a­ kostna­ur ver­ur jafnmikill ßvinningi. Ůessi rÚttur er ■vÝ e­li mßlsins samkvŠmt ver­laus.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. j˙lÝ 2019.)


GrŠnn kapÝtalismi Ý Las Vegas

HHG.Lecture.LasVegas.17.07.2019┴rlega halda frjßlslyndir menn og Ýhaldssamir Ý BandarÝkjunum, andstŠ­ingar vinstri stefnu, eins konar uppskeruhßtÝ­, bera saman bŠkur sÝnar og sřna kvikmyndir, Ý Las Vegas undir heitinu äFreedomfestô, frelsisveisla. Er h˙n mj÷g fj÷lmenn og fj÷lbreytni mikil Ý vali fyrirlesara og umrŠ­uefna. MÚr var bo­i­ a­ halda ■ar fyrirlestur 17. j˙lÝ 2019 um ägrŠnan kapÝtalismaô, en um hann skrifa­i Úg bˇkarlangaáskřrslu ß ensku fyrir hugveituna New Direction Ý BrŘssel 2017.

═ fyrirlestrinum ger­i Úg greinarmun ß hˇfsamri umhverfisverndarstefnu (wise use environmentalism), ■ar sem stefnt er a­ sjßlfbŠrri og ar­bŠrri nřtingu nßtt˙ruau­linda, og ÷fgaumhverfisstefnu (ecofundamentalism), ■ar sem nßtt˙ran er ger­ a­ sjßlfstŠ­um rÚtthafa Š­ri venjulegu fˇlki og stefnt a­ fri­un frekar en verndun. Benti Úg ß, a­ ÷fgaumhverfisstefna bŠri svip af ofsatr˙ og Štti sÝnar heil÷gu křr eins og hind˙asi­ur.

Ef markmi­i­ er hins vegar verndun, ■ß krefst h˙n raunverulegra verndara. Til dŠmis er unnt a­ breyta vei­i■jˇfum Ý AfrÝku Ý vei­iver­i me­ einu pennastriki: me­ ■vÝ a­ gera ■ß a­ eigendum dřrastofna Ý ˙trřmingarhŠttu, svo sem fÝla og nashyrninga, en bein fÝlanna og horn nashyrninganna eru eftirsˇtt. RaunhŠfasta rß­i­ til a­ tryggja skynsamlega nřtingu nßtt˙ruau­linda er a­ skilgreina eigna- e­a afnotarÚttindi ß ■eim, koma ■eim Ý umsjß. ═ ■vÝ sambandi lřsti Úg stuttlega kvˇtakerfinu Ý Ýslenskum sjßvar˙tvegi, en vi­ ═slendingar b˙um ˇlÝkt flestum ÷­rum ■jˇ­um vi­ sjßlfbŠrt og ar­bŠrt kerfi Ý fiskvei­um.

┌r ■vÝ a­ Úg var Ý BandarÝkjunum, gat Úg ekki stillt mig um a­ gera hvalvei­ar a­ umtalsefni, en BandarÝkjamenn hafa lengi krafist ■ess me­ nokkrum ■jˇsti, a­ vi­ hŠttum hvalvei­um. Vir­ast hvalir vera umhverfis÷fgam÷nnum sem heilagar křr. ╔g minnti ß, a­ ß ═slandsmi­um vei­um vi­ ßrlega um og yfir einni milljˇn lesta (tonna) af fiski, en hvalir Úta ß sama tÝma um sex milljˇnir lesta af sjßvarfangi og fiski. Krafa ÷fgaumhverfissinna er me­ ÷­rum or­um, a­ vi­ fˇ­rum hvalina ß eigin kostna­, en fßum ekki a­ vei­a ■ß. Ůeir ver­a ■ß eins og freki bˇndinn, sem rekur sau­i sÝna Ý bithaga annarra, en har­neitar gr÷nnum sÝnum um nytjar af ■eim.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 20. j˙lÝ 2019.)


Ekki er allt sem sřnist

JThorl1927Eitt meginhlutverk vÝsindanna er a­ gera greinarmun ß sřnd og reynd, skynveruleika og raunveruleika. Ůa­ er a­ endursko­a og lei­rÚtta ■ß mynd af veruleikanum, sem vi­ fßum fyrir tilstilli skynfŠranna. J÷r­in sřnist til dŠmis fl÷t, en er Ý raun hn÷ttˇtt. Anna­ dŠmi er munurinn ß nafnv÷xtum og raunv÷xtum: Ef ma­ur tekur lßn ß 5% v÷xtum Ý 3% ver­bˇlgu, ■ß eru raunvextir 2%, ■ˇtt nafnvextir sÚu 5%.

MÚr var­ hugsa­ til ■essa greinarmunar ß sřnd og reynd, ■egar SjßlfstŠ­isflokkurinn var­ nÝrŠ­ur ß d÷gunum. Ůa­ er alveg rÚtt, sem jafnan er sagt, a­ hann var­ til, ■egar ═haldsflokkurinn og Frjßlslyndi flokkurinn sameinu­ust 25. maÝ 1929. SÝ­an er i­ulega sagt me­ skÝrskotun til ■ess, a­ Ý flokknum takist ß frjßlslynd ÷fl og Ýhaldss÷m.

Menn mega ■ˇ ekki lßta n÷fnin blekkja sig. ═haldsflokkurinn var Ý raun frjßlslyndur flokkur, en Frjßlslyndi flokkurinn Ýhaldssamur. Ůetta mß sjß me­ ■vÝ a­ kynna sÚr stefnuskrßr flokkanna, starfsemi og verk. Jˇn Ůorlßksson stofna­i ═haldsflokkinn 24. febr˙ar 1924, vegna ■ess a­ hann vildi halda Ý fengi­ frelsi, eins og hann skřr­i ˙t Ý snjallriágrein Ý Eimrei­inni 1926. Hann vildi verja ■etta frelsi gegn nřstofnu­um stÚttarflokkum, Framsˇknarflokki bŠnda og Al■ř­uflokki verkalř­srekenda. ËlÝkt frjßlslyndishugtakinu er Ýhaldshugtaki­ afstŠtt frekar en sjßlfstŠtt: Íllu mßli skiptir, Ý hva­ er haldi­. Ůegar Jˇn var fjßrmßlarß­herra 1924ľ1927, jˇk hann atvinnufrelsi me­ ■vÝ a­ leggja ni­ur rÝkisfyrirtŠki og lŠkka skuldir hins opinbera. Sigur­ur Eggerz, lei­togi Frjßlslynda flokksins, haf­i hins vegar veri­ ÷rlßtur ß almannafÚ, ß me­an hann var fjßrmßlarß­herra 1917ľ1920, og safna­ skuldum.

Frjßlslyndi flokkurinn, sem var a­ vÝsu losaralegur sÝna stuttu starfstÝ­, lag­i meginßherslu ß ramma ■jˇ­ernisstefnu, en h˙n er au­vita­ af Štt Ýhaldsstefnu frekar en frjßlshyggju. Einn a­alma­ur Frjßlslynda flokksins, Bjarni Jˇnsson frß Vogi, haf­i einmitt sett ■a­ skilyr­i fyrir stu­ningi vi­ stjˇrn ═haldsflokksins, a­ nř Šttarn÷fn yr­u b÷nnu­ me­ l÷gum, ■vÝ a­ hann taldi ■au ˇÝslenskuleg. Annar forystuma­ur Frjßlslynda flokksins, Benedikt Sveinsson, haf­i veri­ andvÝgur sambandslagasßttmßlanum 1918, ■vÝ a­ hann vildi ekki veita D÷num ■au rÚttindi ß ═slandi, sem kve­i­ var ß um Ý sßttmßlanum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 13. j˙lÝ 2019.)


┴sgeir PÚtursson

Andlát_Ásgeir-Pétursson-sýsluma­ur١tt fur­ulegt sÚ, ßtti JosÝf StalÝn marga vini Ý Nor­urßlfunni um mi­ja tuttugustu ÷ld. HÚr ß landi voru ■eir raunar fleiri en vÝ­ast annars sta­ar. Flokkur ■eirra, sem haf­i kasta­ komm˙nistanafninu og kenndi sig vi­ sˇsÝalisma, fÚkk nŠr fimmtung atkvŠ­a Ý ■ingkosningum 1946 og 1949. Naut hann rausnarlegra, en leynilegra framlaga frß Moskvu, sem au­velda­i honum a­ reka voldug ˙tgßfufyrirtŠki og kosta verkf÷ll Ý stjˇrnmßlaskyni. AndstŠ­ingarnir sŠttu ofsˇknum og ˙tsk˙fun, ef og ■egar til ■eirra nß­ist, ekki sÝst rith÷fundar. Eins og ١r Whitehead prˇfessor lřsir Ý smßatri­um Ý bˇkinni SovÚt-═slandi, ˇskalandinu, beittu komm˙nistar ekki a­eins ofbeldi Ý vinnudeilum, heldur reyndu lÝka me­ ÷llum rß­um a­ koma Ý veg fyrir KeflavÝkursamninginn 1946. Ůeir lÚtu svÝvir­ingar ekki duga, heldur veittust a­ rß­am÷nnum ß g÷tum ˙ti og fˇru a­ heimilum ■eirra.

Ůa­ ■urfti kjarkmenn til a­ skora ■etta illvÝga li­ ß hˇlm. ┴sgeir PÚtursson, sem lÚst Ý hßrri elli 24. j˙nÝ 2019, var slÝkur kjarkma­ur. Hann var laganemi, ■egar hann birti ßri­ 1948 tÝmamˇtagrein ■ess efnis, a­ lř­rŠ­issinnar yr­u a­ sameinast um a­ tryggja l÷g og reglu Ý landinu. Ůa­ fÚll sÝ­an Ý hlut hans a­ skipuleggja varali­ til stu­nings l÷greglu, ■egar komm˙nistar ger­u sig lÝklega til a­ rß­ast ß Al■ingish˙si­ 30. mars 1949 og hindra afgrei­slu ■ingsßlyktunartill÷gu um a­ild ═slands a­ Atlantshafsbandalaginu. Tˇkst a­ hrinda ■eirri ßrßs, en ein ßrei­anlegasta heimildin um atbur­arßsina ■ann ÷rlagadag er rŠkilegur hŠstarÚttardˇmur frß 1950.

Sennilega er anna­ framtak ┴sgeir sÝ­ur kunnugt. Hann var a­sto­arma­ur Bjarna Benediktssonar Ý menntamßlarß­uneytinu 1953ľ1956, og er ˇhŠtt a­ segja, a­ ■eir hafi Ý sameiningu skipulagt gagnsˇkn lř­rŠ­issinna Ý menningarmßlum. Ůeir Gu­mundur G. HagalÝn og Kristmann Gu­mundsson, sem komm˙nistar h÷f­u lagt Ý einelti, fengu til dŠmis st÷rf, ■ar sem hŠfileikar ■eirra fengu a­ njˇta sÝn, og Almenna bˇkafÚlagi­ var stofna­ 17. j˙nÝ 1955 til a­ b˙a borgaralegum rith÷fundum skjˇl. Rek Úg stuttlega ■ß s÷gu Ý formßla bˇkarinnar Til varnar vestrŠnni menningu: RŠ­ur sex rith÷funda 1950ľ1958, sem Almenna bˇkafÚlagi­ gaf ˙t 1. desember 2018 ß 100 ßra afmŠli fullveldisins. ┴sgeir PÚtursson var einn ■eirra manna, sem stˇ­u v÷r­ um fullveldi ═slands, ■egar ß reyndi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 6. j˙lÝ 2019.)


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband