Lilja Rafney um landsdˇmsmßli­

Lilja Rafney Magn˙sdˇttir var einn ■eirra ■ingmanna, sem greiddu atkvŠ­i me­ ■vÝ a­ ßkŠra Geir H. Haarde fyrir landsdˇmi. H˙n vildi ekkert vi­ mig tala, ■egar Úg skrifa­i bˇk mÝna um landsdˇmsmßli­, en h˙n skrifa­i nřlega athugasemd Ý umrŠ­um ß Facebook-vegg Stefßns Pßlssonar, sem haf­i haldi­ ■vÝ fram, a­ ßkŠran hef­i ekki veri­ neitt sÚrstakt kappsmßl Vinstri grŠnna:

Gˇ­ greining ß veruleikanum ß ■essum tÝma Stefßn Pßlsson Ůar sem Úg sat me­ Atla Ý vi­komandi ■ingnefnd og ÷ll r÷k fŠrustu l÷gspekinga sem komu fyrir nefndina voru skřr a­ mßl vi­komandi rß­herra Šttu a­ fara Ý rÚttan farveg sem l÷g um rß­herraßbyrg­ gera rß­ fyrir ■a­ er Landsdˇm. Margir hafa lagt lykkju ß lei­ sÝna til a­ endurskrifa s÷guna Ý pˇlitÝskum tilgangi ■vÝ mi­ur.

╔g svara­i henni:

Ůa­ var au­vita­ fur­ulegt, eins og Úg bendi ß Ý bˇk minni, a­ ■i­ Ý ■ingmannanefndinni skyldu­ bŠta vi­ ■remur sakarefnum (stjˇrnarskrßrbroti fj÷gurra rß­herra, Ingibj÷rgu Sˇlr˙nu ß sakamannabekk og Icesave-mßlinu hjß ┴rna M. Mathiesen) ßn ■ess a­ gera neina rannsˇkn ß ■eim. Rannsˇknarnefnd Al■ingis haf­i einmitt teki­ allt ■rennt til athugunar og horfi­ frß ßs÷kunum um ■au. Af hverju bŠttu­ ■i­ ■eim vi­ og me­ hva­a r÷kum? Og ■a­ voru ekki „÷ll r÷k fŠrustu l÷gspekinga“, a­ ■a­ Štti a­ ßkŠra. Bogi Nilsson, fyrrverandi rÝkissaksˇknari, taldi ekki forsendur til a­ ßkŠra, og Ý rauninni sta­festi landsdˇmur me­ sřknudˇmum sÝnum um ÷ll efnisleg atri­i ßlit hans, en ekki hinna „l÷gspekinganna“, sem gßfu ykkur rß­. Og ■a­ er eins og ekkert ykkar hafi­ veitt ■vÝ athygli, a­ ßk˙rur e­a ßsakanir rannsˇknarnefndarinnar um vanrŠkslu voru me­ skÝrskotun til laga, sem sett voru EFTIR bankahruni­, me­ ÷­rum or­um afturvirkt, sem er brot ß l÷gmßlum rÚttarrÝkisins.


Ůorsteinn Vilhjßlmsson um landsdˇmsmßli­

Nokkrar umrŠ­ur ur­u ß Facebook-vegg Stefßns Pßlssonar, eftir a­ Úg haf­i kynnt bˇk mÝna um landsdˇmsmßli­ Ý Silfrinu 4. desember. Einn ■eirra, sem tˇk til mßls, var Ůorsteinn Vilhjßlmsson e­lisfrŠ­ingur (og fa­ir Vilhjßlms Ůorsteinssonar fjßrfestis og a­aleiganda Kjarnans):

A­almist÷kin Ý Landsdˇmsmßlinu fˇlust Ý atkvŠ­agrei­slu Al■ingis um hverja skyldi ßkŠra. A­ mÝnu mati hef­i lÝka ßtt a­ kŠra ┴rna M. og Bj÷rgvin, ekki af ■vÝ a­ ■eir vŠru endilega sekir, haldur af ■vÝ a­ ■annig hef­i hlutverk Landsdˇms dřpka­ og skřrst og ˙rskur­urinn s÷mulei­s. ╔g held ■vÝ mi­ur a­ ■a­ hafi veri­ ■ingflokkur xS sem kl˙­ra­i ■essu en ■a­ var­ ekki refsilaust heldur galt flokkurinn ■a­ dřru ver­i ■egar hann ■urrka­ist nŠstum ˙t Ý nŠstu kosningum. Svo finnst mÚr HHG ekkert erindi eiga inn Ý mßli­; afsta­a hans er 100% fyrirsjßanleg og sŠtir engum tÝ­indum. Hann lÝtur ß mßli­ eing÷ngu sem venjulegt dˇmsmßl sem ■a­ er ekki eins og sÚst ß skipan dˇmsins og upphafsor­um laganna um Landsˇm, og einnig af ■eirri ni­urst÷­u a­ engin vi­url÷g fylgdu dˇmnum. Hannes er ekki l÷gfrŠ­ingur sjßlfur og ■vÝ efnislega vanhŠfur skv. eigin skilgreiningu ß mßlinu. Hann telur sig hafa efni ß a­ tala um vanhŠfni annarra en er au­vita­ vanhŠfur sjßlfur, bŠ­i efnislega og formlega. Honum finnst skipta mßli a­ ekki hafi veri­ kŠrt Ý ÷­rum tilteknum mßlum. Vissulega hef­i mßtt kŠra DO og H┴ fyrir valdnÝ­slu Ý ═raksmßlinu, en ■a­ skiptir engu Ý ■essu mßli..

╔g svara­i Ůorsteini:

Ůetta er au­vita­ ekkert svar vi­ ßbendingu minni um, a­ einn dˇmari (EirÝkur Tˇmasson) a­ minnsta kosti var vanhŠfur til a­ sitja Ý landsdˇmi: 1) hann haf­i lřst eindreginni afst÷­u til sakarefnisins Ý grein, sem a­ vÝsu hvarf af netinu; 2) hann haf­i geymt fÚ STEFs Ý peningamarka­ssjˇ­i, svo a­ 30% ■ess tapa­ist vegna ney­arlaganna, sem Geir setti; 3) hann haf­i ßtt hlutabrÚf Ý Landsbankanum og Glitni, sem t÷pu­ust vegna ney­arlaganna, sem Geir setti; 4) hann haf­i rß­ist harkalega ß Geir fyrir a­ hafa ekki veitt sÚr embŠtti hŠstarÚttardˇmara ßri­ 2004. ╔g er alveg rei­ub˙inn a­ hlusta ß efnislegar athugasemdir vi­ ■essar ßbendingar mÝnar. Eru ■etta ekki e­lilegar vanhŠfisßstŠ­ur?

Ůorsteinn svara­i a­ brag­i:

LÝfi­ er ekki skylmingar og Úg hef ■egar sagt ■a­ sem Úg hef a­ segja um ■etta.

╔g svara­i:

Ůetta segir ■˙ a­eins, af ■vÝ a­ ■˙ getur ekki svara­ ■essu efnislega. LÝfi­ er ekki einrŠ­a ■Ýn. LÝfi­ er ekki sÝst rannsˇkn og r÷krŠ­a.

Ůorsteinn var au­vita­ einn ■eirra marxista, sem m÷rku­u stefnu Al■ř­ubandalagsins um og eftir 1970. Hann fˇr ß „Šskulř­smˇt“ Ý Austur-BerlÝn 1973 sem forma­ur sendinefndar, og eftir heimsˇknina birti sendinefndinámiki­ hˇl um mˇti­. ═ ljˇs kom sÝ­ar, a­ allar „frjßlsar“ umrŠ­ur ß mˇtinu voru vandlega svi­settar af Stasi. LÝklega ˇskar Ůorsteinn Vilhjßlmsson sÚr helst, a­ hann hef­i s÷mu tŠkifŠri til a­ ■agga ni­ur Ý mÚr og Stasi haf­i for­um Ý Austur-BerlÝn.

Ůa­ er sÝ­an fur­ulegt a­ sjß ■a­, sem Ůorsteinn segir um, a­ ßkŠra hef­i ßtt fleiri rß­herra en Geir, ■ˇtt ■eir vŠru ekki nau­synlega sekir, ■vÝ a­ ■a­ hef­i „dřpka­“ og „skřrt“ mßli­. Ůa­ var einmitt brřnt fyrir ■ingm÷nnum, a­ a­eins Štti a­ ßkŠra, vŠri tali­, a­ meiri lÝkur vŠri ß sakfellingu en sřknu. ═ vestrŠnum rÚttarrÝkjum eru sakamßl ekki einhver svi­setning til a­ „dřpka“ og „skřra“ mßl, ■ˇtt vissulega vŠru haldin sřndarrÚttarh÷ld Ý rÝkjum marxista. HÚr kemur Ůorsteinn eins og oft ß­ur upp um uppruna hugmynda sinna. Hann fetar ekki a­eins Ý fˇtspor f÷­ur sÝns, Vilhjßlms Ůorsteinssonar, sem tˇk 1961 vi­ stˇrfÚ frß Kremlverjum til a­ skipuleggja verkf÷ll ß ═slandi (eins og lřst er Ý bˇk minni, ═slenskum komm˙nistum 1918–1998), heldur ■eirra Torquemada, VyshÝnskÝjs og annarra alrŠmdra rannsˇknardˇmara.á


Stefßn Pßlsson um landsdˇmsmßli­

Stefßn Pßlsson sagnfrŠ­ingur birti um daginn fŠrslu ß Facebook um landsdˇmsmßli­, og er ■ar eina efnislega athugasemdin, sem Úg hef fengi­ vi­ bˇk mÝna um ■a­ mßl. Ůar sag­i me­al annars:

╔g kveikti ß Silfrinu fyrir rŠlni Ý morgun. Ůar var Hannes Hˇlmsteinn a­ segja frß nřrri bˇk sinni um Landsdˇmsmßli­. Muni­ me­ mÚr a­ Úg ■arf endilega ekki a­ nŠla mÚr Ý hana. Reifun hans ß mßlinu kom mÚr ■ˇ spßnskt fyrir sjˇnir eftir a­ hafa fylgst nokku­ nßi­ me­ st÷rfum vinstri stjˇrnarinnar bak vi­ tj÷ldin ˙r talsvert annarri ßtt en HHG.
Hannes telur a­ ■rˇun mßlsins og ■ß sÚrstaklega ni­ursta­a ■ingnefndarinanr og Ý kj÷lfari­ kosningin Ý ■inginu hafi veri­ aflei­ingin af miklum pˇker Jˇh÷nnu Sigur­ardˇttur sem hafi veri­ a­ reyna a­ fri­a ˇlÝk ÷fl og halda saman bŠ­i eigin flokki og rÝkisstjˇrninni. SamkvŠmt ■essu ß t.d. SteingrÝmur Jo­ og hans fˇlk a­ hafa veri­ sÚrstaklega ßfram um a­ Landsdˇmur skyldi fella dˇma yfir Geir Haarde og m÷gulega fleirum.
Ůetta er gj÷rsamlega ß skj÷n vi­ upplifun mÝna frß ■essum tÝma.
á
Karl Th. Birgisson, sem er innanb˙­arma­ur Ý Samfylkingunni, skrifa­i athugasemd:
á
Ůetta er svolÝti­ sÚrkennileg s÷gusko­un. ╔g fylgdist grannt me­ ■essum atbur­um ˙r annarri ßtt. Landsdˇmsmßli­ var ekkert keppikefli Samfˇ, nema ÷rfßrra einstaklinga sem voru fŠstir Ý ■ingflokknum.(Ekki gleyma a­ upphaflega voru tveir fyrrverandi rß­herrar S undir Ý mßlinu.) – Ůvert ß mˇti var ■rřstingurinn hßvŠr frß sumum ■ingm÷nnum Vg, einkum ■eim sem smßm saman ur­u stjˇrnarandstŠ­ingar.
á
╔g skrifa­i athugasemd:
á
Ůa­ sřndi sig best, hversu miki­ keppikefli ßkŠran gegn Geir var SteingrÝmi og fÚl÷gum, hvernig ■eir brug­ust vi­ afturk÷llunartill÷gunni. Ůegar ┴sta Ragnhei­ur ■ingforseti ßkva­ a­ taka hana ß dagskrß, hvŠsti SteingrÝmur ß hana, a­ h˙n hef­i misst traust sitt, og Jˇhanna reyndi a­ setja hana af sem ■ingforseta. Ůß felldi SteingrÝmur grÝmuna um, a­ hann hef­i greitt atkvŠ­i me­ ßkŠru „me­ sorg Ý hjarta“.
á
M÷r­ur ┴rnason, sem sat ■ß ß ■ingi fyrir Samfylkinguna, skrifa­i:
á
Ůa­ var ekkert makk hjß okkur. Ůeir sem tengdust g÷mlu stjˇrninni s÷g­u nei ß alla fjˇra, vi­ hin s÷g­um mismiki­ jß. Ůa­ var reynt a­ fß ■etta einhvernveginn rŠtt og „samrŠmt“ Ý ■ingflokknum en vi­ neitu­um. ┴ ■essa atbur­arßs alla af mÝnum sjˇnarhˇli Ý dagbˇk, sem ■arf kannski einhverntÝmann a­ draga fram.
á
Eftir a­ a­rir h÷f­u lßti­ Ý ljˇs ■ß sko­un, a­ ßkŠra hef­i ßtt fleiri rß­herra en Geir H. Haarde, skrifa­i M÷r­ur:
á
Einsogt Úg sag­i -- „■ingflokkur xS“ kl˙­ra­i engu ■vÝ ■ingflokkurinn tˇk enga sameiginlega afst÷­u. Helmingurinn sag­i nei, en hinir s÷g­u jß ß suma og nei ß a­ra. Vi­ ßttum, sag­i SigrÝ­ur Fri­jˇnsdˇttir saksˇknari, a­ taka afst÷­u sjßlf, hvert um sig , eftir a­ hafa sko­a­ mßli­ eins vel og hŠgt var, og taka afst÷­u einsog saksˇknari tekur -- mi­a­ vi­ 1) sennilega „sekt“, 2) m÷gulegan ßrangur Ý mßlsˇkn. ╔g held a­ vi­ h÷fum gert ■a­ (■.e. a.m.k. kosti vi­ Ý jß-hˇpnum). Sammßla um ┴rna og BGS, en mÚr fannst engin lei­ a­ draga lÝnu milli Bj÷rgvins vi­skiptarß­herra og Ingibjargar Sˇlr˙nar flokksformanns, og Štla­i a­ segja jß ß alla fjˇra. -- Hva­ Hannesi svo kann a­ finnast um ■etta e­a ■ykist hafa fundi­ ˙t um ■etta er nßtt˙rlega bara einsog hver annar brandari.
á
Gu­mundur Andri Thorsson, sem situr n˙ ß ■ingi fyrir Samfylkinguna, skrifa­i athugasemd:
á
╔g haf­i ß tilfinningunni a­ mßli­ vŠri ekki sÝst drifi­ ßfram af Atla GÝslasyni.
á
Ůessar umrŠ­ur eru merkilegar a­ ■vÝ leyti, a­ Samfylkingarmennirnir, sem tˇku ■ßtt Ý ■eim, sta­festa ■a­ mat mitt Ý bˇkinni, a­ ßkŠran ß hendur Geir H. Haarde hafi veri­ kappsmßl Vinstri grŠnna. Raunar kom ■a­ mj÷g vel Ý ljˇs, eins og Úg bendi ß, ■egar tillaga Bjarna Benediktssonar um afturk÷llun kom fram. Ůß Štlu­u Vinstri grŠnir af g÷flunum a­ ganga, eins og Ígmundur Jˇnasson lřsir Ý minningabˇk sinni.

á


VanhŠfi s÷kum fjßrmßlavafsturs

Landsdomsmalid.kapaŮegar Geir H. Haarde var leiddur fyrir landsdˇm 5. mars 2012, saka­ur um refsiver­a vanrŠkslu Ý a­draganda bankahrunsins, stˇ­ hann andspŠnis ■remur hŠstarÚttardˇmurum, sem h÷f­u tapa­ stˇrfÚ ß bankahruninu, eins og fram kemur Ý bˇk minni um landsdˇmsmßli­. EirÝkur Tˇmasson haf­i ßtt hlutabrÚf Ý Landsbankanum og Glitni, sem ur­u ver­laus, og hann haf­i sem framkvŠmdastjˇri STEFs geymt stˇrfÚ Ý peningamarka­ssjˇ­um Landsbankans, og af ■vÝ tapa­ist um 30%. Mark˙s Sigurbj÷rnsson haf­i ßtt talsvert fÚ Ý peningamarka­ssjˇ­um Glitnis, og af ■vÝ tapa­ist um 20–30%. Vi­ar Mßr MatthÝasson haf­i ßtt hlutabrÚf Ý Landsbankanum. Samtals telst mÚr til, a­ beint fjßrhagslegt tjˇn ■essara ■riggja dˇmara ß bankahruninu hef­i numi­ um 80 milljˇnum krˇna (■egar hŠsta ver­ ■essara eigna ■eirra er fŠrt til ver­lags ßrsins 2022).

═ mßlum margra Ýslenskra bankamanna hefur MannrÚttindadˇmstˇllinn Ý Strassborg ˙rskur­a­, a­ broti­ hafi veri­ ß rÚtti ■eirra til ˇvilhallrar mßlsme­fer­ar, ■egar hŠstarÚttardˇmarar Ý mßlum ■eirra hafi ßtt hlutabrÚf Ý b÷nkunum, sem ■eir st÷rfu­u hjß. Ůetta ß enn frekar vi­ um Geir H. Haarde. Me­ ney­arl÷gunum Ý upphafi bankahruns ßkva­ hann a­ bjarga ekki b÷nkunum, en vi­ ■ß ßkv÷r­un ur­u hlutabrÚf Ý b÷nkunum ver­laus. Jafnframt ßkva­ hann, a­ innstŠ­ur vŠru einar forgangskr÷fur Ý b˙ bankanna, ekki hlutdeildarskÝrteini Ý peningamarka­ssjˇ­um, en Ý vi­tali vi­ Morgunbla­i­ 29. oktˇber 2008 lÝkti EirÝkur Tˇmasson ■eirri rß­st÷fun vi­ stuld. ═ ■ri­ja lagi ßkva­ Geir Ý upphafi bankahrunsins a­ reyna a­ bjarga Kaup■ingi frekar en Landsbankanum og Glitni, en ■a­ kunna hŠstarÚttardˇmarnir ■rÝr a­ hafa tali­ ganga ß hagsmuni sÝna, ■vÝ a­ ■eir ßttu hlutabrÚf Ý Landsbankanum og Glitni og hlutdeildarskÝrteini Ý peningamarka­ssjˇ­um ■essara banka, ekki Kaup■ings.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. desember 2022.)


Stjˇrnmßlama­urinn Hannes Hafstein

HannesVidhafnarm2Um aldamˇtin 1900 var ═sland d÷nsk hjßlenda, eins og ■a­ var kalla­ (biland). Ůa­ var ■ß eitt fßtŠkasta land Vestur-Evrˇpu. HÚr vanta­i sßrlega vegi, brřr, hafnir og vita. Landsmenn bjuggu flestir Ý k÷ldum, dimmum, saggas÷mum torfbŠjum. ┌tlendir togarar ÷slu­u upp a­ str÷ndum og lÚtu v÷rpur sˇpa, en ═slendingar stundu­u af vanefnum sjˇ ß litlum bßtum, stundum ˇ■ilju­um. ١tt tengsl vi­ ˙tl÷nd vŠru hinu afskekkta, har­břla landi lÝfsnau­synleg, voru ■au takm÷rku­, a­eins fˇlgin Ý strjßlum skipakomum, en ■a­ tˇk a­ minnsta kosti viku a­ sigla frß Kaupmannah÷fn til ReykjavÝkur. Margir fl˙­u fßtŠktina me­ ■vÝ a­ halda vestur um haf. En ■a­ var eins og nř tÝ­ gengi Ý gar­ ßri­ 1904, ■egar ■a­ ger­ist hvort tveggja, a­ ═slendingar fengu heimastjˇrn og a­ nřr banki tˇk til starfa, ═slandsbanki, sem ßtti ßsamt Landsbankanum eftir a­ fjßrmagna vÚlvŠ­ingu fiskiskipaflotans. Fyrir einstaka tilviljun var­ n˙ fyrsti Ýslenski rß­herrann skßldi­, sem haf­i ort hva­ best um framfara■rß ■jˇ­arinnar, Hannes Hafstein. ═ dag er ■ess minnst, a­ hundra­ ßr eru li­in frß lßti hans. Jafnvel heitir andstŠ­ingar Hannesar vi­urkenndu ß sinni tÝ­, a­ hann vŠri ekki a­eins snjallt og rismiki­ skßld, heldur lÝka glŠsimenni, sem vŠri ge­felldur Ý vi­kynningu, vinmargur og vinsŠll og kynni a­ koma vir­ulega fram fyrir ═slands h÷nd. Honum var hins vegar stundum brug­i­ um a­ hafa ekki a­ra hugsjˇn en eigin frama. ŮvÝ fˇr ■ˇ fjarri. Hannes stˇ­ traustum fˇtum Ý Ýslenskri stjˇrnmßlaarfleif­ og haf­i til a­ bera sterka sannfŠringu, ■ˇtt vissulega vŠri h˙n mildu­ af e­lislŠgri sßttfřsi og langri reynslu.

Vinir, ekki ■egnar

Hannes Hafstein var umfram allt ■jˇ­rŠkinn og frjßlslyndur framfarasinni. ═ minningargrein sag­i einn nßnasti samstarfsma­ur hans, Jˇn Ůorlßksson forsŠtisrß­herra: „Grundvallarhugun Hannesar Hafstein Ý sambandsmßlinu hygg Úg hafa veri­ ■ß, a­ hann vildi afla landinu ■eirra sjßlfstŠ­ismerkja og ■ess sjßlfstŠ­is, sem frekast var samrřmanlegt ■eirri hugsun a­ halda vinfengi danskra stjˇrnmßlamanna og fjßrmßlamanna og ßhuga hjß ■eim fyrir ■vÝ a­ veita ■essu landi stu­ning Ý verklegri framfaravi­leitni sinni.“ Hannes vildi, a­ ═slendingar vŠru vinir annarra ■jˇ­a, ekki sÝst vi­skiptavinir ■eirra, en hann vildi ekki, a­ ■eir vŠru ■egnar ■essara ■jˇ­a, heldur skyldu ■eir rß­a eigin mßlum, vera fullvalda ■jˇ­. En s˙ fullvalda ■jˇ­ gat ekki lifa­ ß munnvatni og fjallagr÷sum, heldur ■urfti h˙n erlent fjßrmagn til a­ nřta kosti lands og sjßvar. Haga var­ ■vÝ mßlum hyggilega, la­a ˙tlendinga a­ Ý sta­ ■ess a­ fŠla ■ß frß.

Ůessa hugsun um afst÷­u ═slendinga til annarra ■jˇ­a mß rekja allt til Snorra Sturlusonar, en hann samdi rŠ­u Einars ŮverŠings, sem ßtti a­ hafa veri­ flutt ß Al■ingi ßri­ 1024, ■ß er ١rarinn Nefjˇlfsson bar ═slendingum bo­ Ëlafs digra um, a­ ■eir ger­ust honum handgengnir. Snorri lŠtur Einar segja, a­ vÝst sÚ ■essi konungur gˇ­ur, en hitt sÚ ljˇst, a­ konungar sÚu misjafnir, sumir gˇ­ir og a­rir ekki, og sÚ ■vÝ ═slendingum best a­ hafa engan konung. ═slendingar skuli hins vegar vera vinir Ëlafs konungs og gefa honum gjafir. ═ Heimskringlu Snorra er eitt meginstefi­, a­ ÷­ru hverju komist til valda konungar, sem heyi strÝ­ og leggi ß ■unga skatt landslř­ til ˇ■urftar. Snorri ˇlst upp Ý Odda, og ■ar hefur hann au­vita­ lesi­ kaflann Ý ═slendingabˇk Ara frˇ­a um rŠ­u Ůorgeirs Ljˇsvetningago­a, en Ý upphafi hennar minnir go­inn ß, a­ konungar Ý Danm÷rku og Noregi hafi l÷ngum hß­ strÝ­ sÝn Ý milli, en landsmenn ■ß i­ulega stillt til fri­ar gegn vilja ■eirra.

┴ nÝtjßndu ÷ld hˇf Jˇn Sigur­sson merki Snorra Sturlusonar ß loft og hÚlt fram s÷mu stefnu: a­ ═slendingar skyldu vera vinir annarra ■jˇ­a, en ekki ■egnar. Fyrir rßs vi­bur­a var ═slandi ■ß stjˇrna­ frß Kaupmannah÷fn. Bar Jˇn Ý Hugvekju til ═slendinga ßri­ 1848 fram ■rjßr r÷ksemdir fyrir fullu sjßlfsforrŠ­i: a­ ■a­ hef­i gengi­ aftur til ■jˇ­arinnar, eftir a­ Danakonungur afsala­i sÚr einveldi, a­ ═slendingar vŠru sÚrst÷k ■jˇ­ me­ eigin tungu, s÷gu og bˇkmenntir, sem Štti e­li mßlsins samkvŠmt a­ hafa eigi­ rÝki, og a­ hagkvŠmast vŠri, a­ ■eir stjˇrnu­u eigin mßlum, ■vÝ a­ ■eir ■ekktu betur til ■eirra en ˙tlendingar. Jafnframt ger­i Jˇn D÷num reikning fyrir k˙gun ■eirra og ar­rßn ÷ldum saman. Au­vita­ hefur hann ekki b˙ist vi­, a­ Danir vi­urkenndu ■ß kr÷fu, en hann vildi Ý samningum vi­ ■ß jafna metin, ekki ganga til ■eirra me­ betlistaf Ý hendi.

Stolt er ekki dramb

Ůeir Jˇn Sigur­sson og Hannes Hafstein ßttu ■a­ sameiginlegt a­ vera vinir Dana, en ekki Danasleikjur, og sřna tv÷ atvik ■a­ best. Upp ˙r 1870 tˇk d÷nsku stjˇrninni a­ lei­ast ■ˇfi­ vi­ ═slendinga, og setti h˙n ßn samrß­s vi­ ■ß St÷­ul÷gin ßri­ 1871, en fŠr­i ■eim sÝ­an frjßlslynda stjˇrnarskrß ß ■˙sund ßra afmŠli ═slandsbygg­ar ßri­ 1874. Var a­ henni mikil rÚttarbˇt. Kristjßn IX. Danakonungur bau­ Jˇni Sigur­ssyni Ý h÷ll sÝna sk÷mmu eftir setningu stjˇrnarskrßrinnar. Hann ßvarpa­i Jˇn og benti ß, a­ n˙ hef­i hann skrifa­ undir nřja stjˇrnarskrß. ═ or­unum lß, a­ Jˇn Štti a­ vera ßnŠg­ur. „Ůetta er gˇ­ byrjun, y­ar hßtign,“ svara­i Jˇn kurteislega. Bjˇst konungur ßrei­anlega ekki vi­ ■essu svari.

Hitt atviki­ ger­ist tŠpum fjˇrum ßratugum sÝ­ar. Hannes Hafstein var or­inn rß­herra ═slands Ý anna­ sinn og sˇtti rÝkisrß­sfund Ý Kaupmannah÷fn hausti­ 1913. ┴ri­ ß­ur haf­i Kristjßn X. or­i­ konungur, en hann var ekki eins hlynntur ═slendingum og fa­ir hans Fri­rik VIII., sem var gˇ­ur vinur Hannesar. ═slandsrß­herra var lßtinn vita fyrir fundinn, a­ n˙ skyldu rß­herrar ekki lengur koma fram Ý einkennisb˙ningi. Hannes mŠtti ■vÝ Ý morgunfatna­i (morning dress, tegund af kjˇli og hvÝtu) eins og d÷nsku rß­herrarnir. ═ upphafi fundar spur­i konungur Hannes hranalega, hvers vegna hann vŠri ekki Ý einkennisb˙ningi. Hannes svara­i ■vÝ til, a­ sÚr hef­i veri­ sagt a­ mŠta Ý morgunfatna­i. Konungur kva­ ■a­ ekki eiga vi­ um ═slandsrß­herra. Kva­ hann ═slendinga ˇkurteisa, ■rjˇska og agalausa. Ůegar konungur settist, sneri Hannes sÚr a­ honum og sag­ist harma or­ hans, ekki sjßlfs sÝn vegna, heldur ═slendinga. Hann gŠti ■vÝ ekki seti­ ■ennan fund. Gekk hann ˙t.

Ůß reis upp Edvard Brandes fjßrmßlarß­herra. Kva­st hann hafa kynnt Hannesi hinar nřju reglur um klŠ­abur­. BŠ­i konungur Hannes ekki afs÷kunar, yr­i hann sjßlfur a­ vÝkja af fundi. Carl Zahle forsŠtisrß­herra tˇk undir me­ Brandes og skora­i ß konung a­ slÝta anna­hvort fundi e­a bi­ja Hannes afs÷kunar. Konungur sß sitt ˇvŠnna og lÚt senda eftir Hannesi, sem var a­ ganga ˙t ˙r h÷llinni. Ůegar Hannes kom inn aftur, stˇ­ konungur upp og ba­ hann afs÷kunar. Hannes ■akka­i konungi lj˙fmannlega fyrir a­ ey­a misskilningi og kva­st sjßlfur bi­jast afs÷kunar, hef­i hann Ý einhverju mˇ­ga­ hans hßtign.

Vi­ ■essi tv÷ tŠkifŠri fˇru ■eir Jˇn Sigur­sson og Hannes a­ dŠmi Sta­arhˇls-Pßls: Ůeir lutu hßtigninni, en stˇ­u ß rÚttinum. Ůeir voru stoltir fyrir h÷nd ■jˇ­ar sinnar, en ekki drambsamir.

Raunar mß hafa kunnan vi­bur­ ˙r Švi Hannesar Hafstein til marks um, a­ ═slendingar Šttu frekar a­ treysta ß sjßlfa sig en Dani. Hannes var sřsluma­ur ß ═safir­i Ý oktˇber 1899, ■egar honum barst fregn um, a­ breskur togari vŠri a­ vei­um ß Dřrafir­i langt innan landhelginnar Ýslensku. Hann brß vi­ skjˇtt, kvaddi menn me­ sÚr og sigldi ß bßt ˙t a­ togaranum. Skipverjar slengdu hins vegar ■ungum togvÝr og v÷rpu ofan ß bßtinn og s÷kktu honum. „Hannes hÚlt me­ herkjum lÝfi vegna frßbŠrrar karlmennsku,“ sag­i Bjarni Benediktsson forsŠtisrß­herra Ý rŠ­u ß aldarafmŠli Hannesar. Seinna nß­ist ■ˇ skipstjˇri togarans, illmenni a­ nafni Nilsson, og hlaut dˇm, en honum var ekki framfylgt. LandhelgisgŠsla danskra herskipa ß ═slandsmi­um ■ˇtti raunar ekki r÷ggsamleg, og var­ frŠg dagbˇkarfŠrsla eins ■eirra, ■egar ■a­ hÚlt eitt sinn kyrru fyrir Ý ReykjavÝk Ý lok nÝtjßndu aldar: „Stille i Havnen, Storm udenfor.“ Logn Ý h÷fn, stormur ß sjˇ. Danir ger­u samning vi­ Breta ßri­ 1901 um ■riggja mÝlna landhelgi ═slands. Mi­a­ist hann vi­ vi­skiptahagsmuni Dana Ý Bretland, en var ˇhagstŠ­ur ═slendingum. Samningurinn gilti til 1951, og ■ß fyrst gßtu ═slendingar hafist handa vi­ ˙tfŠrslu fiskvei­il÷gs÷gunnar. Raunar lag­i Jˇn Ůorlßksson til, a­ nota skyldi afmŠlisfund Al■ingis ß Ůingv÷llum ßri­ 1930 til a­ sam■ykkja ■ingsßlyktunartill÷gu um fyrirhuga­a ˙tfŠrslu landhelginnar, en a­rir vildu ekki styggja grann■jˇ­irnar, svo a­ ■a­ var­ ekki ˙r.

Framfarir Ý krafti frelsis

═ innanlandsmßlum fylgdi Hannes Hafstein ■eirri frjßlslyndu stefnu, sem hann haf­i kynnst ß nßmsßrum sÝnum Ý Kaupmannah÷fn. Voru fyrri rß­herraßr hans frß 1904 til 1909 eitt mesta framfaraskei­ ═slandss÷gunnar, eins og alkunna er. Ůjˇ­in braust ˙r fßtŠkt Ý bjargßlnir, fˇlk flykktist ˙r kotunum Ý ■Úttbřli­, innlendir kaupmenn leystu erlenda af hˇlmi, Ýslenskir vÚlbßtar og togarar drˇgu bj÷rg Ý b˙, nřtt fjßrmagn skapa­ist. ËlÝkt ■vÝ, sem ger­ist Ý m÷rgum ÷­rum Evrˇpul÷ndum ß ■eim ßrum, drˇ ˙r fˇlksflutningum vestur um haf. Ůetta var ÷ld hinnar frjßlsu samkeppni, en henni mßtti lřsa me­ fleygum or­um Hannesar ßri­ 1882:

á
╔g elska ■ig, stormur, sem geisar um grund
og gle­i■yt vekur Ý bla­sterkum lund,
en grßfeysknu kvistina bugar og brřtur
og bjarkirnar treystir, um lei­ og ■˙ ■řtur.

á

Frjßls samkeppni hefur ■ann mikla kost, a­ menn ver­a a­ hŠtta mist÷kum Ý sta­ ■ess a­ halda ■eim ßfram me­ almannafÚ. H˙n umbunar fyrir hagkvŠmar ßkvar­anir og refsar fyrir ˇhagkvŠmar: h˙n treystir bjarkirnar, en brřtur grßfeysknu kvistina. á

Nafni­ ß fyrsta eiginlega Ýslenska stjˇrnmßlafÚlaginu, heimastjˇrnarfÚlaginu Fram Ý ReykjavÝk, sem stofna­ var Ý septemberbyrjun 1905, var ßrei­anlega engin tilviljun. Ůa­ minnir ß brřningu Hannesar til ═slendinga, sem ort var 1885:

١tt ■jaki b÷l me­ ■ungum hramm
■rßtt fyrir allt ■˙ skalt, ■˙ skalt samt fram.

á

═ stefnuskrß fÚlagsins sag­i, a­ ■a­ fylgdi „frjßlslyndri stefnu“. En ■ˇtt frjßlst framtak einstaklinganna skila­i miklu ß heimastjˇrnartÝmabilinu, ekki sÝst me­ ═slandsbanka og Landsbankann a­ bakhj÷rlum, ger­ist lÝka řmislegt a­ frumkvŠ­i hins nřja Ýslenska rß­herra: einangrun landsins var rofin me­ sŠsÝmanum; sett voru nř frŠ­slul÷g; ˇtal vegir voru lag­ir og brřr smÝ­a­ar; reist voru myndarleg h˙s yfir Landsbˇkasafni­ og KleppsspÝtala; undirb˙in var stofnun hßskˇla; lŠknis■jˇnusta var stˇrbŠtt; metrakerfi var teki­ upp; og margt fleira mŠtti telja.

Tv÷ barßttumßl Hannesar

Eins og vi­ var a­ b˙ast af frjßlslyndum stjˇrnmßlamanni, var Hannes Hafstein eindreginn andstŠ­ingur ßfengisbannsins, sem sam■ykkt var Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu ßri­ 1908, samhli­a ■ingkosningum. Hann vissi sem var, a­ ßfengi­ hefur aldrei gert neinum manni mein a­ fyrra brag­i. Hannes sag­i Ý umrŠ­um um mßli­ ß ■ingi: „Ůa­ er eitt ˇbrig­ult einkenni ß ÷llum ofstŠkishreyfingum, a­ ■eim fylgir svo mikil hjartveiki og hrŠ­sla, a­ fj÷ldi manna, sem Ý hjarta sÝnu hefir ˇbeit ß ■eim, ■orir ekki anna­ en a­ fylgjast me­ og tjß sig sam■ykka.“ RŠttust ÷ll varna­aror­ Hannesar vegna bannsins, sem var afnumi­ Ý tveimur ßf÷ngum, ßri­ 1922, ■egar innflutningur ß lÚttum vÝnum var leyf­ur a­ kr÷fu Spßnverja, sem keyptu fisk af ═slendingum og vildu geta selt ■eim vÝn ß mˇti, og ßri­ 1935 eftir ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu, samhli­a ■ingkosningum.

Hannes Hafstein var einnig ÷tull stu­ningsma­ur jafnrÚttis kynjanna. Hann var or­inn ˇbreyttur ■ingma­ur, ■egar hann bar ß Al■ingi ßri­ 1911 fram frumvarp um jafnan rÚtt kvenna og karla til menntunar, nßmsstyrkja og embŠtta, sem var ■ß sam■ykkt. Voru ═slendingar ein fyrsta ■jˇ­in til a­ tryggja ■ennan mikilvŠga rÚtt. Hann skipti au­vita­ hŠfileikakonur miklu meira mßli en sß rÚttur, sem konur fengu ßri­ 1915 til a­ kjˇsa ■ingmenn ß fj÷gurra ßra fresti. Nokkrir gamlir andstŠ­ingar Hannesar, ■ar ß me­al Bj÷rn Jˇnsson, greiddu ■ˇ atkvŠ­i gegn frumvarpinu. Um ■etta segir Gu­jˇn Fri­riksson sagnfrŠ­ingur Ý Švis÷gu Hannesar: „Ůar kristallast a­ vissu leyti munurinn ß Hannesi Hafstein og ■eim. Hann hefur tilhneigingu til a­ leggja meiri ßherslu ß einstaklingsrÚttindi en ■jˇ­rÚttindi og er ■annig tr˙r Šskuhugsjˇnum sÝnum.“ Hannes haf­i raunar lÝka lßti­ ■a­ ver­a eitt sitt fyrsta verk sem rß­herra 1904 a­ opna LŠr­a skˇlann Ý ReykjavÝk fyrir konum.

Ůa­ fˇr au­vita­ ekki hjß ■vÝ, a­ Hannes Hafstein eigna­ist marga andstŠ­inga og ÷fundarmenn, og voru ■ar fremstir Ý fylkingu Bj÷rn Jˇnsson og Sk˙li Thoroddsen, en hvorugur ■eirra haf­i fulla stjˇrn ß skapsmunum sÝnum, ■ˇtt eflaust hef­u bß­ir vilja­ vel. Sßrna­i Hannesi, ■egar ofsi ■eirra var sem mestur, en hann brßst ˇsjaldan vi­ me­ glettni. ┴ hinum stutta og ˇfarsŠla rß­herraferli sÝnum 1909–1911 gekk Bj÷rn keikur um me­ ■rÝhyrndan hatt, svokalla­an Napˇleonshatt. Hannes hno­a­i eitt sinn saman brjˇstmynd af Birni ˙r m÷ndludeigi (marsÝpan) og setti ß hana lÝtinn Napˇleonshatt. SÝ­an orti Hannes gamanvÝsu til Napˇleons fyrir h÷nd Bj÷rns:

Munurinn raunar enginn er
annar en sß ß ■Úr og mÚr,
a­ marskßlkarnir ■jˇna ■Úr,
en ■jˇna tˇmir skßlkar mÚr.


Sem kunnugt er sŠmdi Napˇleon 26 herforingja sÝna marskßlkstitli.

Vonir ■jˇ­arinnar og stolt

═ ritger­ um Hannes Hafstein velti DavÝ­ Oddsson forsŠtisrß­herra ■vÝ fyrir sÚr, hvort miklu hef­i breytt, hef­i einhver annar ma­ur or­i­ fyrsti rß­herra ═slands. S˙ spurning ß fullan rÚtt ß sÚr. Einn helsti keppinautur Hannesar um v÷ld, Valtřr Gu­mundsson, var til dŠmis einbeittur framfarama­ur og frelsissinni og hefur veri­ vanmetinn. En eins og DavÝ­ bendir ß, kunni enginn ma­ur betur en Hannes a­ glŠ­a vonir ═slendinga, ekki sÝ­ur me­ verkum sÝnum en andrÝkum kvŠ­um. ╔g myndi bŠta ■vÝ vi­, a­ Hannes kunni lÝka a­ vekja stolt ■jˇ­arinnar ßn ■ess a­ breyta ■vÝ Ý dramb. Ůegar hann naut sÝn best ß fyrstu stjˇrnarßrum sÝnum, var hann fullkominn jafnoki erlendra h÷f­ingja. Ůjˇ­, sem ßtti slÝkan forsvarsmann, hlaut a­ ver­a hlutgeng ß al■jˇ­avettvangi.

(Grein Ý Morgunbla­inu 13. desember 2022.)


Greinin sem hvarf

Ůegar Úg hˇf rannsˇkn mÝna ß landsdˇmsmßlinu, haf­i Úg ˇljˇsar spurnir af ■vÝ, a­ einn dˇmarinn Ý landsdˇmi, EirÝkur Tˇmasson, hef­i skrifa­ um bankahruni­ ß netinu. Hann haf­i birt grein Ý FrÚttabla­inu 14. febr˙ar 2009 um, a­ endursko­a ■yrfti stjˇrnarskrßna vegna bankahrunsins hausti­ 2008, og ■ar sag­i Ý lokin, a­ lengri ˙tgßfa vŠri til ß vef bla­sins. Ůessi lengri grein fannst ■ar hins vegar hvergi. ╔g grˇf hana loks upp Ý vi­auka vi­ prˇfritger­ nemanda ß Bifr÷st, sem ˙tvega­ haf­i sÚr afrit af henni.

═ greininni sag­i EirÝkur, a­ ■eim, sem hef­u opinbert vald, hŠtti til a­ misnota ■a­. Hvarvetna, ■ar sem of miki­ vald hef­i safnast saman ß ÷rfßar hendur, hef­i ■vÝ fari­ illa. „DŠmi um ■a­ er Šgivald Ýslenskra rß­herra gagnvart ÷­rum handh÷fum rÝkisvaldsins, en s˙ sam■j÷ppun valds ß fßar hendur hefur, eins og bent hefur veri­ ß a­ undanf÷rnu, ßtt sinn ■ßtt Ý ■vÝ a­ valda okkur ═slendingum meiri b˙sifjum en vi­, sem fŠdd erum um mi­ja sÝ›ustu ÷ld, h÷fum ß­ur kynnst.“ ╔g sneri mÚr til vefstjˇra visis.is sem kunni enga skřringu ß ■vÝ, a­ greinin hef­i horfi­, en gat sett hana inn aftur.

═ ■essari grein reifa­i EirÝkur beinlÝnis ■ß kenningu, a­ ein ors÷k bankahrunsins hef­i veri­ „Šgivald“ rß­herra gagnvart ÷­rum handh÷fum rÝkisvaldsins, sem ■eir hef­u misnota­. Hef­i veri­ vita­ um ■essa grein, ■egar EirÝkur settist Ý landsdˇm Ý ßrsbyrjun 2012, ■ß hef­i hann tvÝmŠlalaust veri­ talinn vanhŠfur til a­ dŠma Ý mßli Geirs H. Haarde forsŠtisrß­herra. Hann haf­i ■egar lßti­ Ý ljˇs ■ß sko­un, a­ Geir hef­i ßtt ■ßtt Ý bankahruninu me­ ■vÝ a­ misnota „Šgivald“ sitt.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. desember 2022.)


Barcelona, nˇvember 2022

Cover.24Thinkers.Part1┴ri­ 2022 hef Úg sˇtt fundi Ý SŃo Paulo, Reykholti, Ljubljana, Zagreb, Sarajevo, Belgrad, Kaupmannah÷fn, Oslˇ (tvisvar), Stokkhˇlmi, Las Vegas (tvisvar), TbÝlÝsi, Tallinn, Split, Wroclaw, B˙karest, VÝnarborg, Prag og Barcelona. Erindi­ var oftast a­ kynna bˇk mÝna ß ensku um tuttugu og fjˇra frjßlslynda Ýhaldsmenn, allt frßáfrumkv÷­lunum Snorra Sturlusyni og heil÷gum Tˇmasi af AkvÝnas tiláh÷fu­spekinganna Adams Smiths og Friedrichs von Hayeks. H˙n kom ˙t Ý tveimur bindum Ý BrŘssel Ý ßrslok 2020.

SÝ­asta mßlstofa ßrsins var Ý Barcelona 25.–26. nˇvember, og hÚlt hana ELF, European Liberal Forum, sem starfar ß vegum Evrˇpusamtaka frjßlslyndra flokka. Tilefni­ var, a­ n˙ er mj÷g sˇtt a­ frelsi til or­s og Š­is, jafnt innan frß og utan. HßvŠrir hˇpar vilja ßkve­a, hva­ megi segja opinberlega um grÝmuskyldu, minnihlutahˇpa, hlřnun jar­ar og margt fleira. Lř­skrumarar til hŠgri og vinstri leita a­ lŠgsta samnefnaranum me­al kjˇsenda. ValdaklÝkan Ý Kremlarkastala reynir a­ leggja undir sig l÷nd.

Hvernig skal breg­ast vi­? Sjßlfur lÚt Úg ■ß sko­un Ý ljˇs, a­ fylgismenn frelsisins yr­u a­ skipta me­ sÚr verkum. Sumir Šttu a­ heyja stjˇrnmßlabarßttu af hyggindum, skÝrskota til ■eirra kjˇsendahˇpa, sem teldu sÚr hag Ý auknu atvinnufrelsi, ■ar ß me­al lŠgri sk÷ttum. A­rir Šttu a­ reka hugveitur, sem leg­u fram hugvitsamlegar, en raunhŠfar till÷gur um, hvernig leysa mŠtti verkefni me­ ver­lagningu frekar en skattlagningu, vi­skiptum Ý sta­ valdbo­s. Enn a­rir Šttu a­ sinna frŠ­ilegum rannsˇknum, efla a­ r÷kum frjßlslynda Ýhaldsstefnu, sem hvÝlir ß fjˇrum sto­um, einkaeignarrÚtti, vi­skiptafrelsi, valddreifingu og vir­ingu fyrir gamalgrˇnum gildum. ١tt vissulega vŠri sˇtt a­ frelsinu, hef­i ßstandi­ oft veri­ verra. B÷lsřnin vŠri framtÝ­arspß, sem rŠttist af sjßlfri sÚr. Ef menn mßlu­u skrattann ß vegginn, ■ß Štti hann til a­ birtast ■ar. Hitt vŠri anna­ mßl, a­ mŠta yr­i ˇvinum frelsisins af fullri festu.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. desember 2022.)


Prag, nˇvember 2022

Evrˇpuvettvangur um minningu og samvisku, Platform of European Memory and Conscience, var stofna­ur Ý Liechtenstein-h÷llinni Ý Prag ßri­ 2011 til a­ halda uppi minningu fˇrnarlamba alrŠ­isstefnu tuttugustu aldar. ╔g hef starfa­ Ý honum frß 2013 og sˇtti ßrsfund hans Ý Liechtenstein-h÷llinni 16. nˇvember 2022. Jafnframt hÚlt vettvangurinn rß­stefnu ß sama sta­ um hi­ fj÷l■Štta (hybrid) strÝ­, sem valdaklÝkan Ý Kreml heyr gegn vestrŠnum lř­rŠ­isrÝkjum, ekki a­eins ß vÝgst÷­vunum Ý ┌kraÝnu, heldur lÝka Ý fj÷lmi­lum, netmi­lum og s÷gubˇkum.

Forseti Lithßens, Gitanas Nauseda, lag­i ßherslu ß ■a­ Ý rŠ­u sinni, a­ nasismi og komm˙nismi vŠru tvŠr greinar af sama mei­i. ┴stŠ­a vŠri til a­ fordŠma komm˙nismann jafnskilyr­islaust og nasismann. Minna yr­i ß, a­ gri­asßttmßli StalÝns og Hitlers hef­i hleypt af sta­ seinni heimsstyrj÷ldinni.

ForsŠtisrß­herra TÚkklands, Petr Fiala, tala­i 17. nˇvember og rifja­i upp, a­ flauelsbyltingin tÚkkneska hef­i ßtt sÚr sta­ ■ann dag ßri­ 1989. Hrun komm˙nismans Ý Mi­- og Austur-Evrˇpu hef­i veri­ kraftaverk, en ■ˇtt vi­ Šttum ekki a­ hŠtta a­ tr˙a ß kraftaverk, skyldum vi­ ekki treysta ß ■au. Ůess vegna yr­u lř­rŠ­isrÝkin a­ standa saman gegn lßtlausum tilraunum KremlarklÝkunnar til a­ grafa undan vestrŠnum gildum.

Svjatlana TsÝkhanouskaja, lei­togi frelsisbarßttu HvÝtr˙ssa, sem st÷dd var ß ═slandi fyrir sk÷mmu, skora­i ß Evrˇpu■jˇ­ir a­ gleyma ekki HvÝtr˙ssum, sem vildu vera vestrŠn ■jˇ­, ekki undir oki R˙ssa.

Prˇfessor StÚphane Courtois harma­i, a­ R˙ssland undir stjˇrn P˙tÝns virtist vera a­ hverfa aftur til alrŠ­is. KremlarklÝkuna dreymdi um a­ stŠkka R˙ssland upp Ý ■a­ veldi, sem ■a­ var undir stjˇrn keisaranna. Courtois hefur nřlega ritstřrt bˇk, ■ar sem margir franskir frŠ­imenn skrifa um P˙tÝn og valdaklÝku hans. Undir rŠ­u hans flaug mÚr Ý hug, a­ lÝklega lÝktist P˙tÝn sem fyrirbŠri frekar M˙ssˇlÝni en ■eim StalÝn og Hitler.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 26. nˇvember 2022.)


VÝnarborg, nˇvember 2022

Fyrst kom Úg Ý tˇnlistarh˙si­ Ý VÝn, Staatsoper Wien, ßri­ 1974. ╔g var ■ß Ý erindum V÷ku, fÚlags lř­rŠ­issinna­ra st˙denta, ß rß­stefnu Ý borginni og skrapp einn mÝns li­s ß s÷ngleik, Don Carlos eftir Verdi, sem saminn var upp ˙r leikriti Schillers. MÚr fannst hann heldur langdreginn. ╔g held a­ vÝsu, a­ Úg kynni betur a­ meta verki­ n˙ en ■ß. ┴ri­ 2019 var Úg aftur staddur Ý borginni og horf­i ■ß ß listdans, ballet, PÚtur Gaut, eftir Edvard Grieg. Tˇnlistin var afar lj˙f og ■Šgileg, og tÝminn lei­ ßfram ßreynslulaust. Vi­ vorum tveir, og Ý hlÚinu fengum vi­ okkur kampavÝn.

═ nˇvember 2022 var Úg enn staddur Ý VÝnarborg og ßtti a­ halda a­alrŠ­una til hei­urs vi­takanda Hayek-ver­launanna ■etta ßri­, en ■au hlaut skˇlabrˇ­ir minn frß Oxford, dr. Emilio Pacheco, sem var lengi forstjˇri Liberty Fund Ý BandarÝkjunum. Stofnunin, sem veitti ver­launin, Hayek Institut, bau­ okkur nokkrum fyrst sunnudagskv÷ldi­ 6. nˇvember Ý kv÷ldver­ ß Rote Bar ß Sacher gistih˙sinu, ■ar sem Úg haf­i stundum ßtt ßnŠgjulegar stundir ß­ur, og sÝ­an ß s÷ngleikinn La Traviata eftir Verdi Ý s÷ngleikah÷llinni, og var uppfŠrslan mj÷g kunnßttusamleg. Stefi­ var au­vita­, a­ kona me­ fortÝ­ Štti sÚr enga framtÝ­.

Ůa­ var ■ˇ erfitt a­ taka hinar sterku ßstrÝ­ur helstu s÷guhetjanna Ý Traviata alvarlega. ŮŠr virtust margar vera viti sÝnu fjŠr. Og ■ˇ. Daginn eftir sˇttum vi­ mßlstofu hjß Hayek Institut um nř˙tkomna Švis÷gu Hayeks eftir Bruce Caldwell og Hansj÷rg Klausinger, fyrra bindi, og ■ß kom Ý ljˇs, a­ ßri­ 1950 haf­i Hayek kasta­ frß sÚr ÷llu til ■ess a­ ganga a­ eiga Šskußstina sÝna. Hann skildi fyrri konu sÝna og tv÷ b÷rn ■eirra eftir Ý Bretlandi me­ allar ■Šr jar­nesku reytur, sem hann haf­i eignast, sag­i prˇfessorsembŠtti sÝnu Ý Lund˙num lausu og hÚlt til BandarÝkjanna, ■ar sem hann hˇf kennslu vi­ Chicago-hßskˇla. Ef til vill er ■a­ ■ß rÚtt, sem David Hume hÚlt fram, a­ skynsemin vŠri ambßtt ßstrÝ­nanna.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 19. nˇvember 2022.)


B˙karest, nˇvember 2022

═ fyrirlestrarfer­ til B˙karest Ý nˇvemberbyrjun 2022 rifja­ist margt upp fyrir mÚr um samskipti ═slendinga og R˙mena. Stundum var hÚr ß landi vitna­ Ý ummŠli r˙menska rith÷fundarins Panaits Istratis um r˙ssnesku byltinguna: „Ůeir segja, a­ ekki sÚ hŠgt a­ baka eggjak÷ku nema brjˇta egg. ╔g sÚ brotnu eggin. En hvar er eggjakakan?“

Eftir seinni heimsstyrj÷ld hrifsu­u komm˙nistar v÷ld Ý R˙menÝu og komu ß s÷mu ˇgnarstjˇrn og annars sta­ar. ═slenskir komm˙nistar voru tÝ­ir gestir Ý R˙menÝu nŠstu ßratugi, ■ar ß me­al ß fj÷lmennu Šskulř­smˇti Ý B˙karest 1953. Morgunbla­i­ haf­i tvo „njˇsnara“ Ý ■eirri fer­, og stungu lřsingar ■eirra Ý st˙f vi­ lofgj÷r­ir annarra ■ßtttakenda.

R˙menÝa tˇk ekki ■ßtt Ý innrßsinni Ý TÚkkˇslˇvakÝu ßri­ 1968, svo a­ Al■ř­ubandalagi­ hÚlt ßfram samskiptum vi­ r˙menska komm˙nista. Svavar Gestsson lÚt Ý ljˇs ■ß von eftir bo­sfer­ til R˙menÝu ßri­ 1970, a­ hinn gamli smali ˙r Karpatafj÷llum, Ceausescu, gŠti sameina­ hina al■jˇ­legu komm˙nistahreyfingu. Gu­r˙n Helgadˇttir hitti Ceausescu a­ mßli ßri sÝ­ar og sag­i, a­ hann vŠri „sjarm÷r“ og ˇvenjugŠfulegur af ■jˇ­arlei­toga a­ vera.

Ůau Svavar og Gu­r˙n tˇku ekkert mark ß lřsingum Bßr­ar Halldˇrssonar mßlfrŠ­ings Ý Morgunbla­inu ß eymd og k˙gun Ý landinu, en hann haf­i veri­ ■ar vi­ nßm. ŮvÝ sÝ­ur tˇku ■au mark ß lřsingum l˙tersks prests, Richards Wurmbrands, ß ofsˇknum ß hendur kristnum m÷nnum Ý R˙menÝu Ý bˇkinni Ne­anjar­arkirkjunni, sem kom ˙t ßri­ 1971.

═ B˙karest fˇr Úg ß Byltingartorgi­ Ý mi­borginni, en ■ar ger­i mannfj÷ldi hrˇp a­ Ceausescu 21. desember 1989, og var ■a­ upphafi­ a­ endalokum hans. Enn lÝ­a R˙menar fyrir 45 ßra ˇgnarstjˇrn komm˙nista.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 12. nˇvember 2022.)


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband