Afturköllunarfáriđ

Kress.HÍ.1986Siđfrćđingarnir uppi í Háskóla eru fljótir ađ taka til máls, ţegar menn af hćgri vćng eru taldir misstíga sig. Til dćmis hefur Henry Alexander Henrysson krafist ţess opinberlega, ađ Illugi Gunnarsson, ţingmenn Miđflokksins og Kristján Ţór Júlíusson segi af sér, ýmist fyrir vináttu viđ ađra eđa ógćtileg ummćli í einkasamtölum. En ég hef ekki orđiđ var viđ, ađ Henry Alexander eđa hinir siđfrćđingarnir í Vatnsmýrinni, ţeir Vilhjálmur Árnason og Jón Ólafsson, hafi sagt neitt um mál Róberts Spanós, forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, sem ţáđi í september síđast liđinn heiđursdoktorstitil í Istanbul, ţótt ţúsundir tyrkneskra háskólakennara hefđu nýlega veriđ flćmdar úr stöđum sínum. Jafnframt heimsótti hann borgarstjórann í Mardin, sem Erdogan forseti skipađi eftir ađ hafa sett löglega kjörinn borgarstjóra af.

Ţögn siđfrćđinganna um ţetta mál er ćpandi, en ađrir minntu á, ađ Gunnar Gunnarsson ţáđi heiđursdoktorstitil í Heidelberg á valdatíma nasista. Sá munur er ţó á, ađ Gunnar var ekki embćttismađur. Hann ţurfti ekki ađ sitja í dómarasćti yfir tyrkneskum stjórnvöldum eins og Spanó á vćntanlega eftir ađ gera. En ef til vill er enn forvitnilegra, hvort afturkalla eigi heiđursdoktorstitla, eins og nú er ađ verđa algengt. Nokkrir bandarískir háskólar hafa til dćmis ógilt slíkar nafnbćtur leikarans Bills Cosbys, eftir ađ uppvíst varđ um kynferđisbrot hans. Áriđ 2007 afturkallađi Edinborgarháskóli doktorstitil Roberts Mugabes, leiđtoga Simbabve, vegna síendurtekinna mannréttindabrota. Elsta dćmiđ, sem ég kann, var, ţegar Pennsylvaníu-háskóli afturkallađi í ársbyrjun 1918 heiđursdoktorstitla ţeirra Vilhjálms II. Ţýskalandskeisara og sendiherra Ţýskalands í Bandaríkjunum, Johanns von Bernstorffs.

Sjálfum finnst mér nóg um ţetta afturköllunarfár (cancel culture). Ţađ er samt umhugsunarefni. Áriđ 1980 afturkallađi Keele-háskóli í Bretlandi heiđursdoktorstitil Kurts Waldheims, forseta Austurríkis, eftir ađ í ljós kom, ađ hann hafđi veriđ í ţýska hernámsliđinu í Júgóslavíu á stríđsárunum, ţótt engir stríđsglćpir hefđu sannast á hann. Og viđ eigum íslenskt dćmi. Áriđ 1975 veitti Háskólinn ţýska málfrćđingnum Bruno Kress heiđursdoktorstitil. Hann var ákafur nasisti fyrir stríđ, félagi nr. 3.401.317 í Nasistaflokknum ţýska og styrkţegi „rannsóknarstofnunar“ SS-sveitanna, Ahnenerbe, Arfleifđarinnar, en forstjóri hennar og fleiri starfsmenn reyndust sekir um alvarlega stríđsglćpi. Hefđi Háskólinn átt ađ fara ađ dćmi Keele-háskóla? Sjálfur er ég ekki viss um ţađ. En siđfrćđingarnir í Vatnsmýrinni ćttu ef til vill ađ rćđa ţađ í sömu andrá og mál Spanós.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 19. desember 2020.)


Ólíkt höfđust prófessorarnir ađ

Erlendur.Barzani

Fyrir nokkrum dögum bar ég til grafar dr. Erlend Haraldsson sálfrćđiprófessor. Ungur hafđi hann fariđ í svađilför til Kúrdistan, en ţví svćđi er skipt upp milli fjögurra ríkja, Tyrklands, Íraks, Írans og Sýrlands. Kúrdar eru sérstök ţjóđ, sem talar kúrdísku, en hún er skyld persnesku. Sćta ţeir síharđnandi ofsóknum í Tyrklandi. Erlendur samdi áriđ 1964 ágćta bók um för sína, Međ uppreisnarmönnum í Kúrdistan. Ţar lýsti hann af samúđ og skilningi ţessari hálfgleymdu og ađţrengdu ţjóđ án ríkis.

Ţá rifjađist upp fyrir mér, ađ í september síđast liđnum fór fyrrverandi lagaprófessor, Róbert Spanó, sem nú er fulltrúi Íslands í Mannréttindadómstól Evrópu og raunar forseti dómsins, til Tyrklands í bođi dómsmálaráđuneytis landsins. Í förinni hitti hann Erdogan, forseta Tyrklands, sem tekiđ hefur sér einrćđisvald, og lét smella af sér mynd međ honum. Spanó ţáđi heiđursdoktorstitil viđ Háskólann í Istanbul, en ţar og í öđrum háskólum Tyrklands hafa ţúsundir manna veriđ flćmdar úr störfum sakir ćtlađrar andstöđu viđ stjórn Erdogans. Ađrar ţúsundir dómara og saksóknara hafa líka veriđ sviptar embćttum. Tyrkland hefur smám saman veriđ ađ breytast í einrćđis- og jafnvel alrćđisríki. Fangelsi eru ţar trođfull.

Spanó lét sér ţetta ekki nćgja, heldur fór međ tyrkneskri vinkonu sinni, fulltrúa Tyrklands í dómstólnum, Saadet Yüksel, í skóla í Mardin í Suđaustur-Tyrklandi. Fjölskylda Yüksels kostar skólann, en ţar er nemendum innrćttur íslamskur rétttrúnađur. Vandamenn Yüksels gegna trúnađarstörfum í stjórn Erdogans. Jafnframt hitti Spanó ađ máli borgarstjórann í Mardin, Mahmut Demirtas, en Erdogan setti hann í embćtti, eftir ađ hann hafđi rekiđ hinn löglega kjörna borgarstjóra úr röđum Kúrda. Um helmingur íbúanna í hérađinu eru Kúrdar. Međ augljósu skeytingarleysi sínu um kúgunina í Tyrklandi og undirokun Kúrda hefur Spanó sett blett á Mannréttindadómstólinn, eins og Ingibjörg Sólrún GísladóttirÖgmundur Jónasson og fleiri hafa bent á.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 12. desember 2020.)

Erdogan.Spano


Nokkrar fleiri villur í bók Kjartans um kommúnista

Draumar_og_veruleiki_72_TilnefningÍ ritdómi mínum í Morgunblađinu 10. desember 2020 um bók Kjartans Ólafssonar, Drauma og veruleika (í nćsta bloggi hér á undan) nefndi ég nokkrar villur í bókinni. Ţćr eru margar fleiri, ţótt ég vildi ekki eyđa of miklu rými í ađ telja ţćr upp. Hér eru nokkrar smávćgilegar, ef  bókin verđur einhvern tíma endurprentuđ (en eitthvađ er líka af stafvillum, sem ég hirti ekki um ađ leiđrétta):

Lćrimeistari Einars Olgeirssonar í Berlín hét Duncker, ekki Duncher (bls. 21).

Höfuđborg Eistlands heitir Tallinn, ekki Tallin (bls. 24).

Stjórnarmađur í Sambandi ungra kommúnista og síđar forseti hét Sigurgeir Björnsson, ekki Siggeir (bls. 27).

Kjartan nefnir Verklýđssamband Norđurlands Verkalýđssamband (bls. 59, 87 og víđar). Ţetta er auđvitađ smáatriđi, en í umsögn í Tímariti Máls og menningar 1993 um rit eftir Árna Snćvarr um íslenska kommúnista var sérstaklega fundiđ ađ ţví, ađ hann hefđi ranglega kallađ málgagn ţeirra Verkalýđsblađiđ, ekki Verklýđsblađiđ. Leyfi ég mér ţví ađ nefna ţetta.

Garnaslagurinn í Reykjavík var ekki haustiđ 1930, heldur 11. desember (bls. 85).

Einn af böđlum Stalíns hét Lazar Kaganovítsj, ekki Lazsar (bls. 118).

Kjartan hefur eftir Arnóri Hannibalssyni (bls. 120), ađ óvíst sé, hver Stefánsson sé, sem Komintern hafi valiđ í stjórnmálanefnd (miđstjórn) kommúnistaflokksins 1934, en ég bendi á í bók minni, Íslenskum kommúnistum 1918–1998, ađ ţetta var Benedikt Stefánsson, mágur Hjalta Árnasonar.

Kjartan segir, ađ fyrsta íslenska sendinefndin hafi fariđ til Ráđstjórnarríkjanna haustiđ 1931 (bls. 126), en fyrr á árinu höfđu ţeir Stefán Ögmundsson og Haraldur Bjarnason raunar fariđ saman ţangađ austur í bođsferđ. Enn fremur höfđu ţrír fulltrúar frá Íslandi setiđ verkalýđsmót í Moskvu 1930 og síđan ferđast suđur á bóginn.

Finnland hlaut ekki sjálfstćđi áriđ 1918 (bls. 201), heldur í desember 1917.

Kjartan segir, ađ kröfugöngur hafi veriđ farnar í Reykjavík 1. maí ár hvert allt frá 1923 (bls. 228), en ţćr lágu niđri í nokkur ár frá 1927.

Mynd af Laxness ađ halda rćđu 1. maí (bls. 322) er frá 1936, eins og ég get um í bók minni, ekki 1937.

Á einum stađ (bls. 25) segir Kjartan réttilega, ađ FUK hafi veriđ stofnađ 23. nóvember 1922 (á ársafmćli svokallađs Drengsmáls), á öđrum (bls. 31) ranglega, ađ ţađ hafi veriđ stofnađ 3. nóvember.

Kjartan er mađur háaldrađur og gerđi eflaust sitt besta, enda er bók hans skrifuđ af heiđarleika og einlćgni, og auđvitađ gjörţekkir hann sögu Sósíalistaflokksins á sjötta og sjöunda áratug, ţegar hann starfađi ţar. Ţar eru miklu fćrri villur en í fyrri hlutanum. En útgefandinn hefđi átt ađ fá einhvern vandvirkari mann en Jón Ólafsson til ađ fara yfir handritiđ. Og sá yfirlesari hefđi haft gott af ţví ađ skođa bćkur okkar Ţórs Whiteheads og Snorra G. Bergssonar um kommúnistahreyfinguna betur en ţeir Kjartan og Jón gera, en raunar er ekki minnst á bók Snorra, Rođann í austri, í bók Kjartans. Hefur Snorri ţó gert rćkilegar frumrannsóknir á sögu kommúnistahreyfingarinnar, og er mér ánćgja ađ segja frá ţví, ađ bráđlega er vćntanlegt hjá Almenna bókafélaginu tveggja binda verk Snorra um kommúnistahreyfinguna íslensku. Fer hann ţar í saumana á ýmsum álitamálum.

Ég sleppti líka í ritdómi mínum hugleiđingum um ađgang ađ heimildum, en um ţađ mál má margt segja. Kjartan hefur haft ađgang ađ heimildum, sem ekki voru tiltćkar, ţegar ég skrifađi bók mína um Íslenska kommúnista 1918–1998, ađallega fróđlegum bréfum Stefáns Pjeturssonar til Einars Olgeirssonar, en einnig ađ önnur skjölum, sem hann segir geymd á góđum stađ. Breyta ţessar heimildir ţó engu um  bók mína. Kjartan segir líka frá skjölum, sem hafi horfiđ, og er á honum ađ skilja, ţótt hann segi ţađ ekki beint, ađ Einar Olgeirsson hafi fjarlćgt ţau úr skjalasafni Sósíalistaflokksins. Mér er sagt, ađ enn sé talsvert af slíkum skjölum í vörslu einkaađila. Er ţetta mál allt hiđ dularfyllsta, en ráđlegt ađ segja sem minnst um ţađ ađ sinni.


Ritdómur um bók Kjartans Ólafssonar

Um Kommúnistaflokkinn og Sósíalistaflokkinn

Draumar og veruleiki

Stjórnmál í endursýn

eftir Kjartan Ólafsson
Mál og menning, 2020. 568 bls.

Á jóladag 1991 var hinn rauđi fáni Ráđstjórnarríkjanna dreginn niđur í síđasta sinn í Kremlkastala. Mannfrekasta tilraun mannkynssögunnar hafđi mistekist, en saga hennar er rćkilega rakin í Svartbók kommúnismans, sem kom út á íslensku 2009 og ćtti ađ vera skyldulesning í öllum skólum. Heimskommúnisminn teygđi sig snemma norđur til Íslands, ţar sem sannfćrđir kommúnistar störfuđu fyrst í vinstri armi Alţýđuflokksins, stofnuđu síđan eigin flokk 1930, lögđu hann niđur 1938 og sameinuđust vinstri jafnađarmönnum í Sósíalistaflokknum, lögđu hann niđur 1968 og sameinuđust vinstri ţjóđernissinnum í Alţýđubandalaginu, sem breyttist ţá úr kosningabandalagi í stjórnmálaflokk. Alţýđubandalagiđ var loks lagt niđur 1998, og gengu flestir liđsmenn ţess ýmist í Samfylkinguna eđa Vinstri grćna. Nú hefur Kjartan Ólafsson háaldrađur gefiđ út ţćtti úr sögu ţessarar hreyfingar. Hann ţekkir hana flestum öđrum betur, en hann var framkvćmdastjóri Sósíalistaflokksins 1962–1968, starfsmađur Alţýđubandalagsins 1968–1972 og ritstjóri Ţjóđviljans um árabil.

Sannir trúmenn: Einar, Brynjólfur og Kristinn

EinarBók Kjartans er mikil ađ vöxtum, í stóru broti og prýdd fjölda mynda, sem sumar hafa ekki birst áđur. Hún er lipurlega skrifuđ ađ hćtti ţjálfađs blađamanns, ţótt talsvert sé um endurtekningar og lýsingar séu ósjaldan langdregnar. Ţađ lífgar upp á verkiđ, ađ Kjartan beinir einkum sjónum ađ ţremur helstu forystumönnum hreyfingar kommúnista og vinstri sósíalista á Íslandi, ţeim Einari Olgeirssyni, Brynjólfi Bjarnasyni og Kristni E. Andréssyni, en ţeim kynntist hann öllum og ţó misvel. Gátan, sem hann reynir ađ ráđa, er, hvers vegna ţessir ţrír hćfileikamenn urđu grjótharđir stalínistar, sem ţrćttu fram á grafarbakkann fyrir augljósar stađreyndir. Meginskýring Kjartans er hin sama og Halldór Laxness varpađi fram í Skáldatíma áriđ 1963: Kommúnismi er trú frekar en stjórnmálaskođun, draumur um paradís á jörđu, og trúmenn loka augunum fyrir ţví, sem fellur ekki ađ sannfćringu ţeirra. Ţeir vilja ekki vakna til veruleikans.

Eflaust er margt til í ţessari skýringu, en ég myndi bćta viđ tveimur öđrum. Líf sumra manna er öđrum ţrćđi veđmál í valdabaráttu, og ţessir ţrír menn og ađrir í ţeirra liđi voru sannfćrđir um, ađ ţeir hefđu veđjađ rétt á framtíđina. Ţeir myndu von bráđar breytast úr utangarđsfólki í innanbúđarmenn. Persónulegar fórnir ţeirra vćru tímabundnar. Í öđru lagi skildu kommúnistar ekki, ađ kenning ţeirra er óframkvćmanleg. Ţekkingin dreifist á mennina,  og ţess vegna verđur líka ađ dreifa valdinu á ţá, ef ekki á illa ađ fara. Sameign á framleiđslutćkjunum er hugmynd, sem ekki gengur upp, en einmitt ţess vegna urđu ţeir kommúnistar, sem náđu völdum, ađ velja um ţađ ađ sleppa ţeim eđa herđa tökin, og ţeir brugđu oftast á seinna ráđiđ.

Löđrungar og Rússagull

BrynjólfurKjartan ţakkar ţessum ţremur öflugu forystumönnum meira brautargengi sósíalista á Íslandi en víđast annars stađar. Hann hefur bersýnilega sterkari taugar til Einars en ţeirra Brynjólfs og Kristins, og var ţó Einar blendinn mađur samkvćmt lýsingu hans, elskulegur og hlýr á yfirborđi, en langrćkinn og undirförull. Margt gerđist skrýtiđ í tíđ Kjartans. Til dćmis varđ Einar ofsareiđur á landsfundi Sósíalistaflokksins 1962, ţegar Lúđvík Jósepsson stjórnađi samblćstri um ađ fella marga kommúnista úr miđstjórn. Eftir atkvćđagreiđsluna ćddi Einar ađ nćsta Lúđvíksmanni, sem hann sá, Ásmundi Sigurđssyni, og gaf honum kinnhest (bls. 423). Ţegar Hannibal Valdimarsson mćtti eitt sinn međ tvo fylgdarmenn óbođna á samningafund međ Einari og fleiri sósíalistum, snöggreiddist Einar, stökk á fćtur, ţreif í Hannibal og rak međreiđarsveina hans út, og gekk ţá Hannibal međ ţeim á dyr (bls. 452). Sjálfur slapp Kjartan ekki undan höggum. Brynjólfur vatt sér ađ honum og rak honum löđrung eftir fund í Sósíalistaflokknum 1966, ţar sem Brynjólfur varđ undir í átökum um, hvort leggja ćtti flokkinn niđur og breyta Alţýđubandalaginu í stjórnmálaflokk (bls. 455).

Kjartan fer fremur lauslega yfir fjárstuđning Kremlverja viđ kommúnistahreyfinguna íslensku (fram til 1938), enda eru heimildir um hann gloppóttar. Hann hefur ţó veriđ talsverđur, og nýlega kom út í Danmörku bók, Rauđa neđanjarđarhreyfingin (Den rřde underverden) eftir Niels Erik Rosenfeldt prófessor og fleiri, ţar sem stađfestar eru upplýsingar Ţórs Whiteheads prófessors um, ađ sćnski kommúnistinn Signe Sillén hafi séđ um leynileg samskipti Moskvumanna viđ norrćna kommúnista, ţar á međal hina íslensku. Kjartan gerir hins vegar eins skilmerkilega grein fyrir hinum mikla fjárstuđningi Kremlverja viđ Sósíalistaflokkinn og hann getur (frá 1938). Hann segist ekki hafa vitađ af honum, fyrr en skjöl fundust um hann í Moskvu, en heldur ţví fram, ađ féđ hafi allt runniđ til bókafélagsins Máls og menningar. Hann virđist ţó ekki gera ráđ fyrir ţeim möguleika, ađ einhver fjárstuđningur til viđbótar hafi veriđ veittur á vegum leynilögreglunnar, sem síđast hét KGB, eđa leyniţjónustu hersins, GRÚ, og eru engin gögn ţessara stofnana ađgengileg.

Kjartan skýrir enn fremur frá ţví, ađ sumir Alţýđubandalagsmenn hafi ekki virt samţykkt flokksins frá 1968 um ađ rjúfa öll tengsl viđ ţau kommúnistaríki, sem réđust ţađ ár inn í Tékkóslóvakíu. Lúđvík Jósepsson vildi taka slík tengsl upp aftur og hitti oft fulltrúa Kremlverja á laun. Ingi R. Helgason hafđi líka ađ minnsta kosti tvisvar samband viđ sendiráđ Ráđstjórnarríkjanna í Reykjavík samkvćmt skýrslum ţess og bauđst til ađ taka viđ greiđslum fyrir sýndarstörf, og myndi hann síđan láta ţćr renna til flokksins, en ţessum bođum hans var hafnađ. Deilir Kjartan hart á ţá fyrir ţetta.    

Lítiđ gert úr ofbeldiseđli og austurtengslum

Ţótt Kjartan vilji vera heiđarlegur í uppgjöri sínu viđ fortíđina, gerir hann miklu minna en efni standa til úr ofbeldiseđli hinnar íslensku hreyfingar og austurtengslum hennar. Skiptingin í kommúnista og jafnađarmenn var ekki einungis um afstöđuna til fyrri heimsstyrjaldar, eins og er á Kjartani ađ skilja (bls. 19), heldur líka og miklu frekar um afstöđuna til ofbeldis. Jafnađarmenn höfnuđu ţví og vildu fara ţingrćđisleiđina, taka völdin friđsamlega. Kommúnistar voru hins vegar byltingarmenn, sem skeyttu ţví engu, hvort ţeir hefđu lýđrćđislegt umbođ.

Eitt dćmi um tilhneigingu Kjartans til ađ gera of lítiđ úr austurtengslunum er svokallađ Stalínsbréf, en í rússnesku tímariti haustiđ 1931 gagnrýndi Stalín allt samstarf kommúnista viđ vinstri jafnađarmenn. Kjartan segir (bls. 100 og 139), ađ ţetta bréf hafi aldrei birst á íslensku ţrátt fyrir brýningar Moskvumanna, og hefur hann ţađ til marks um, ađ íslenskir kommúnistar hafi ekki alltaf veriđ ţćgir í taumi. En eins og ég bendi á í bók minni, Íslenskum kommúnistum 1918–1998, birtist Stalínsbréfiđ í fjölritađa tímaritinu Bolsjevikkanum í maí 1934. Raunar skiptir Stalínsbréfiđ ekki eins miklu máli og sú stađreynd, ađ íslenskir kommúnistar fylgdu umyrđalaust ţeirri línu frá Moskvu í nokkur ár, ađ jafnađarmenn vćru „höfuđstođ auđvaldsins“, og höfnuđu öllu samstarfi viđ ţá, ţótt ţađ ćtti eftir ađ breytast međ nýrri línu frá Moskvu.  

KristinnÝmislegt fleira er hćpiđ eđa rangt. Kjartan lćtur ađ ţví liggja, ađ stofnun Sósíalistaflokksins haustiđ 1938 hafi veriđ í óţökk Alţjóđasambands kommúnista, Kominterns (bls. 192–193), en Ţór Whitehead hefur hrakiđ ţá kenningu međ gildum rökum. Kjartan minnist ekki heldur á skjal frá 1939, sem ég fann í gögnum Sósíalistaflokksins á Landsbókasafni og get um í bók minni. Ţađ er bréf frá forseta Alţjóđasambands ungra kommúnista í Moskvu til formanns ćskulýđssamtaka Sósíalistaflokksins, ţar sem einmitt er lýst ánćgju međ hinn nýja flokk og stefnu hans. Ţađ segir líka sitt, ţegar Kristinn E. Andrésson gaf skýrslu um Sósíalistaflokkinn í Moskvu voriđ 1940, ađ ţá var ekki vikiđ einu orđi ađ ţví, ađ íslenskir kommúnistar hefđu stofnađ flokk í óleyfi.

Furđuleg yfirsjón

Furđulegasta yfirsjón Kjartans er, ţegar hann fullyrđir (bls. 214), ađ allt frá skýrslugjöf Kristins voriđ 1940 hafi forystumenn Sósíalistaflokksins ekki veriđ í neinu sambandi viđ Kremlverja, uns sendiráđ Ráđstjórnarríkjanna var sett á laggir í Reykjavík snemma árs 1944. Ţetta er ekki rétt, ţótt sambandiđ vćri vissulega stopult vegna stríđsins. Í júlí 1941 tóku Kremlverjar ţví illa, ţegar ţingmenn sósíalista greiddu atkvćđi gegn herverndarsamningi viđ Bandaríkin. Íslensku sósíalistarnir voru á gömlu línunni frá Moskvu, sem var ađ telja „auđvaldsríki“ eins og Bretland og Bandaríkin engu skárri en ţýska nasista. Hafđi Einar Olgeirsson, ritstjóri Ţjóđviljans, ráđist heiftarlega á breska hernámsliđiđ og ţess vegna veriđ hnepptur í fangelsi í Bretlandi. Nú hafđi Hitler hins vegar ráđist á Rússland, og vildu Kremlverjar ólmir fá liđsinni Bandaríkjanna í stríđinu viđ Nasista-Ţýskaland. Vjatseslav Molotov utanríkisráđherra hringdi í Georgí Dímítrov, forseta Kominterns, og skipađi honum ađ leiđrétta línuna til Íslands. Dímítrov sendi skeyti til Williams Gallachers, ţingmanns kommúnistaflokksins breska, sem hafđi tal af Einari Olgeirssyni, en Einar var ţá ađ búa sig til heimferđar eftir fangelsisdvöl sína ytra. Eftir heimkomuna hélt Einar fund međ innsta hring sósíalista og tilkynnti ţeim, ađ nú hlytu ţeir ađ söđla um og veita Bandaríkjunum alla ţá ađstođ, sem ţeir mćttu. Urđu sósíalistar um skeiđ „hávćrustu vinir Bandaríkjanna“ á Íslandi, eins og bandarískur sendiherra sagđi í skýrslu.

Annađ dćmi um austurtengsl á ţessu tímabili er, ađ sumariđ 1942 kom nefnd frá flotamálaráđuneytinu í Moskvu í kynnisför til Íslands. Međ í för voru menn úr leyniţjónustu flotans, sem sneru sér til sérstaks trúnađarmanns Kremlverja á Íslandi, Eggerts Ţorbjarnarsonar (sem Kjartan starfađi međ um skeiđ). Eggert kom á leynifundi Einars Olgeirssonar međ leyniţjónustumönnum, og sagđi Einar ţeim, ađ hann vildi taka aftur upp samband viđ Kremlverja, sem rofnađ hefđi vegna stríđsins. Skýrsla um ţennan fund er í skjalasafni leyniţjónustunnar og ţví ekki ađgengileg, en afrit af henni var sent á skrifstofu kommúnistaflokks Ráđstjórnarríkjanna, og ţess vegna er vitađ um hann. Sérstakir kaflar eru um bćđi ţessi atvik í bók minni.

Smíđagallar og smávillur

Ţótt bók Kjartans sé fróđleg, eru á henni ýmsir smíđagallar. Mörg rússnesk manna- og stađanöfn eru nefnd í bókinni. Ég er hissa á Kjartani ađ nota ekki umritunarreglur Árnastofnunar, sem kunnáttumenn settu saman fyrir mörgum árum. Ţess í stađ stafsetur Kjartan stundum rússnesk nöfn á ţýsku! Hann skrifar til dćmis Kharkow í stađ Kharkov (bls. 128) og telur Stalín á einum stađ vera Vissarionowitsch (bls. 130), ekki Víssaríonovítsj. Skírnarnafn Stalíns er mjög á reiki í verkinu, ýmist Jósef, Jósep eđa Josif, en ćtti ađ vera Josíf. Máliđ er ekki heldur eins hreint og ég hefđi búist viđ af gömlum nemanda í Menntaskólanum á Akureyri. Kjartan notar til dćmis dönskuslettuna „glimrandi“ (bls. 388) og segir „riftađ“ (bls. 391) í stađ ţess ađ nota sterku beyginguna, rift.

Furđumargar smávillur eru í ritinu. Til dćmis var Ólafur Friđriksson ekki formađur Jafnađarmannafélags Reykjavíkur veturinn 1920–1921, heldur varđ hann formađur í janúar 1922 (bls. 17). Bréf frá Ársćli Sigurđssyni fyrir hönd Sambands ungra kommúnista til Jafnađarmannafélags Reykjavíkur var ritađ 1925, ekki 1923 (bls. 27). Ţetta vćri í sjálfu sér aukaatriđi (eđa meinlaus prentvilla), vćri ekki fyrir ţađ, ađ höfundur leggur sérstaklega út af ţví. Kjartan heldur ţví fram, ađ ţeir Brynjólfur Bjarnason og Hendrik Siemsen Ottósson hafi veriđ gestir, ekki fulltrúar á Komintern-ţinginu 1920 (bls. 30 og 251). Um ţetta höfum viđ Snorri G. Bergsson sagnfrćđingur báđir skrifađ langt mál, en Kjartan gengur alveg fram hjá ţeim skrifum og minnist raunar ekki á stórfróđlega bók Snorra um upphafsár kommúnistahreyfingarinnar, Rođann í austri. Hníga ýmis rök ađ ţví ađ trúa Hendrik um ţađ, ađ hann hafi veriđ fullgildur fulltrúi, en hugsanlega hefur Brynjólfur veriđ áheyrnarfulltrúi eđa gestur. Kjartan segir réttilega á einum stađ (bls. 25), ađ Jafet Ottósson hafi veriđ fyrsti formađur Félags ungra kommúnista í Reykjavík, en ranglega annars stađar (bls. 31 og 136), ađ Hendrik Ottósson hafi veriđ fyrsti formađur félagsins. Svo mćtti lengi telja, en ţess ber ađ geta, ađ beinum villum fćkkar, ţegar frásögnin fćrist nćr samtíma Kjartans.

Oftast sanngjarnir dómar

Ýmsa hnökra ţessa yfirgripsmikla verks hefđi mátt fjarlćgja, hefđi útgefandinn lagt eins mikiđ í yfirlestur handrits og hann gerir í útlit bókarinnar og frágang. En ţakklátustu lesendur Kjartans verđa áreiđanlega gömul flokkssystkini hans. Hann lýsir vel ferđ ţeirra um lífiđ. Jafnframt munu áhugamenn um sögu vinstri hreyfingarinnar á Íslandi hafa gaman af bók hans. Ţar er margt forvitnilegt, auk löngu kaflanna um Einar, Brynjólf og Kristin til dćmis styttri ţćttir um ţá Inga R. Helgason, Guđmund J. Guđmundsson, Guđmund Hjartarson, Eđvarđ Sigurđsson og fleiri. Dómar Kjartans um gamla samherja eru oftast sanngjarnir. Hann reynir ađ draga ekkert undan, hvorki gott né slćmt. En kjarninn í gagnrýni hans á ţessa samherja á viđ um hann sjálfan: Kjartan horfir fram hjá ţví, sem fellur ekki ađ heimsmynd hans, ţótt vissulega sé mynd hans raunhćfari en ţeirra.

(Ritdómur í Morgunblađinu 10. desember 2020.)


Erlendur Haraldsson

erlendurErlendur Haraldsson sálfrćđiprófessor bar ekki međ sér ađ vera ćvintýramađur. Hann var hávaxinn og beinn í baki, fríđur sýnum, grannvaxinn og samsvarađi sér vel. Ungur hafđi hann mikiđ svart hár, sem hann skipti í miđju, en međ árunum ţynntist ţađ og gránađi, en hvarf ţó ekki. Erlendur var hógvćr og prúđur í framkomu og virtist jafnvel vera hálfgerđur meinlćtamađur: hann var grćnmetisćta og drakk ađeins blátćrt vatn, hvorki kaffi né áfenga drykki. En ţar átti viđ sem annars stađar, ađ hann var ekki allur, ţar sem hann var séđur, ţví ađ hann neitađi sér síđur en svo um ástir kvenna. Og ţótt hann vćri sjálfur óáleitinn, sýndi hann festu og röggsemi, ţegar ađ honum var sótt á deildarfundum, en viđ kenndum um árabil saman í félagsvísindadeild Háskólans. Mćttu ţar orđskáustu menn deildarinnar fullkomnum jafnoka, og höfđum viđ hin gaman af.

Ţví segi ég, ađ Erlendur hafi veriđ ćvintýramađur, ađ hann var einn víđförlasti Íslendingur sinnar tíđar og lenti ósjaldan í hremmingum. Frćgast var, ţegar hann lagđi leiđ sína til Kúrdistan áriđ 1962. Hann hafđi kynnst nokkrum Kúrdum í Berlín, ţar sem hann stundađi nám, fyllst áhuga á sjálfstćđisbaráttu ţessarar ađţrengdu fjallaţjóđar og ákveđiđ ađ fara austur. Í Bagdad náđi hann sambandi viđ neđanjarđarhreyfingu Kúrda, sem kom honum inn í Íran, og ţađan laumađist hann til íraska Kúrdistan. Á heimleiđinni handtók íranska lögreglan hann, en hann slapp úr haldi hennar og gaf út bókina Međ uppreisnarmönnum í Kúrdistan áriđ 1964. Var hún ţýdd á ţýsku tveimur árum síđar. Erlendur varđ góđur vinur margra helstu leiđtoga Kúrda.

Í frćđunum var Erlendur líka ćvintýramađur, ţví ađ í sérgrein sinni valdi hann sér afar óvenjulegt viđfangsefni, hiđ yfirskilvitlega. Hann skrifađi margar bćkur um rannsóknir sínar á yfirnáttúrlegum fyrirbćrum, og hafa ţćr komiđ út á helstu heimstungum, en líklega seldist best rit, sem hann samdi um indverska trúarleiđtogann Sai Baba, en af töfrabrögđum (eđa brellum?) hans ganga ótrúlegar sögur. Segir Erlendur frá ţessu öllu í endurminningum sínum, Á vit hins ókunna, en ţćr komu út hjá Almenna bókafélaginu áriđ 2012. Í rannsóknum sínum slakađi Erlendur ţó aldrei á vísindalegum kröfum. Áhugi hans á Kúrdum og val viđfangsefna í sálfrćđi sýndu, hversu óhrćddur hann var viđ ađ fara ótrođnar slóđir, um leiđ og hann var jafnan varfćrinn og vandvirkur. Hugur hans var alla tíđ opinn, eins og sönnum vísindamanni sćmir. Hef ég fyrir satt, ađ erlendis sé hann einn nafnkunnasti prófessor Háskóla Íslands. Ađ honum er sjónarsviptir.

(Minningargrein í Morgunblađinu 9. desember 2020.)


Kvöldstund á Hótel Sögu

Ég er einn fjölmargra, sem notađi tćkifćriđ vegna frádráttar virđisaukaskatts fyrir vinnu til ađ betrumbćta heimiliđ. Á međan veriđ var ađ slípa parkettiđ, flutti ég út á Hótel Sögu, sem hafđi bođiđ mér kostakjör. Eitt septemberkvöldiđ sat ég ţar yfir gin og tonic í vínstúkunni, niđursokkinn í fróđlega bók Kjartans Ólafssonar, Draumar og veruleiki (sem ég er ađ ritdćma fyrir Morgunblađiđ). Ţegar ég leit upp, sá ég skyndilega í einu horninu ţá Steingrím J. Sigfússon og Róbert Spanó stinga saman nefjum. Ég vildi ekki trufla slíka fyrirmenn, svo ađ ég flýtti mér upp í herbergi. En hvađ skyldu ţeir hafa veriđ ađ tala um? Mannréttindabrot í Tyrklandi? Ţeir hljóta ađ hafa verulegar áhyggjur af ţeim.

1227235


Upprifjun um Atómstöđina

Halldór_Kiljan_Laxness_1955Furđulegt upphlaup varđ á dögunum, ţegar Halldór Guđmundsson bókmenntaskýrandi hélt ţví fram, ađ Bjarni Benediktsson og bandarísk stjórnvöld hefđu í sameiningu komiđ í veg fyrir, ađ bćkur Halldórs Laxness kćmu út í Bandaríkjunum eftir 1946, en ţađ ár birtist ţar Sjálfstćtt fólk og seldist bćrilega, enda valbók einn mánuđinn í Mánađarritafélaginu (Book-of-the-Month Club). Gallinn viđ kenninguna er, ađ engin gögn styđja hana.

Setjum ţó svo, ađ skjöl fyndust um ţađ, ađ hinn bandaríski útgefandi Laxness, Alfred Knopf, hefđi hćtt ađ gefa verk hans út, af ţví ađ honum hefđi blöskrađ eindreginn stuđningur skáldsins viđ stalínisma í miđju kalda stríđinu. Hann hefđi auđvitađ veriđ í sínum fulla rétti til ţess. Atómstöđin, sem birtist í febrúar 1948, var heiftarleg árás á Bandaríkin og ţá Íslendinga, sem töldu varnarsamstarf viđ ţau ćskilegt. Hún hefđi veriđ lítt fallin til vinsćlda í Bandaríkjunum. Ég tel ţó langlíklegustu skýringin á ţví, ađ bćkur Laxness hćttu ađ koma út í Bandaríkjunum eftir 1946, almennt áhugaleysi bandarískra lesenda um ţćr flestar. Sjálfstćtt fólk er eina verk Laxness, sem virđist hafa einhverja skírskotun til Bandaríkjamanna, sennilega af ţví ađ ţeir misskilja ţađ og telja hetjusögu Bjarts.

Hitt er annađ mál, ađ íslenskur stjórnarerindreki talađi vissulega gegn útgáfu á verkum Laxness erlendis ţessi misserin. Kristján Albertsson, sem ţá starfađi í utanríkisţjónustunni, hafđi spurnir af ţví haustiđ 1948, ađ Martin Larsen, sendikennari í Háskóla Íslands, hefđi veriđ beđinn um ađ ţýđa Atómstöđina á dönsku. Lét Kristján í ljós vanţóknun á ţeirri hugmynd, og tók Larsen verkiđ ekki ađ sér. Jakob Benediktsson og dönsk kona hans ţýddu ţá bókina. Fjórum árum síđar, sumariđ 1952, átti Kristján erindi viđ forstjóra Gyldendal, sem sagđi honum, ađ Atómstöđin vćri ađ koma út á dönsku, og hafđi Kristján ţá hin verstu orđ um bókina. Ţađ breytti engu um útkomu hennar, sem ţegar var ráđin. Raunar var heift Laxness svo mikil um ţćr mundir, ađ hann varađi Dani viđ ađ skila handritunum til Íslands, ţví ađ ráđamenn kynnu ađ selja ţau til Bandaríkjanna!

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 5. desember 2020.)


Orđ Hayeks stađfest

17.10 Hayek á fyrirl. 5.4Einar Már Jónsson fornfrćđingur minnist á mig í pistli sínum á Stundinni 3. desember 2020, og er ekki nema sjálfsagt, ađ ég svari honum stuttlega. Hann telur, ađ frjálshyggjumenn hafi gert gagnbyltingu í hugmyndaheiminum, náđ hinu andlega forrćđi, sem ítalski marxistinn Antonio Gramsci taldi mikilvćgast. Ţeir hafi nú ađ vísu misst ţetta andlega forrćđi, en haldi enn völdum víđast á Vesturlöndum og noti tćkifćriđ til ađ einkavćđa allt, sem ţeir geta, međ misjöfnum árangri.

Ţađ er rétt, ađ sósialistar misstu sitt andlega forrćđi um og upp úr 1980. En hvers vegna var ţađ? Ástćđurnar voru tvíţćttar. Í kommúnistaríkjunum höfđu ţeir fylgt stefnu, sem ekki gekk upp, sameign á framleiđslutćkjunum og miđstýringu atvinnulífsins. Ţegar áriđ 1921 hafđi Ludwig von Mises bent á, ađ allsherjarskipulagning atvinnulífsins hlyti ađ mistakast, ţví ađ frjáls markađur međ fjármagn (framleiđslutćkin) vćri ómissandi. Hayek, sem Einar Már gerir ađ gođi frjálshyggjumanna, hafđi síđan komiđ orđum ađ tveimur voldugum hugmyndum, ađ dreifing ţekkingar krefjist dreifingar valds og ađ samkeppni á markađi sé ţrotlaus ţekkingarleit. Ţađ er ađeins međ samkeppni á markađi sem viđ komumst ađ ţví, hvar hćfileikar manna nýtast öđrum til heilla. Hrun Ráđstjórnarríkjanna varđ um leiđ hrun vinnubúđasósíalismans.

Á Vesturlöndum höfđu sósíalistar horfiđ frá kröfunni um sameign á framleiđslutćkjunum og studdu blandađ hagkerfi, sem kallađ er. Ţar var ađalmarkmiđiđ full atvinna í anda Johns Maynards Keynes. En upp úr 1970 kom í ljós, ađ sú stefna gekk ekki heldur upp. Ríkiđ gat ekki til lengdar örvađ atvinnulífiđ međ ţví ađ dćla peningum í ţađ. Valiđ var ekki um atvinnuleysi eđa verđbólgu, heldur fór atvinnuleysiđ saman viđ verđbólguna. Ţetta skildi Margrét Thatcher í Bretlandi, og hún hvarf frá ţessari stefnu, ţótt ţađ kostađi hörđ átök viđ verkalýđsfélög, sem snerust til varnar úreltum framleiđsluháttum og reyndu međ ofbeldi ađ hindra fólk í ađ vinna, til dćmis námumenn og prentara. Thatcher taldi, ađ ţađ vćri ekki ríkisins ađ tryggja fulla atvinnu, heldur yrđu menn ađ semja um kaup og kjör á frjálsum markađi. Ríkiđ átti ekki ađ reka atvinnufyrirtćki međ stórfelldu tapi (sem ţannig sogađi til sín fé úr arđbćrari framkvćmdum). Hinum megin Norđursjávarins, í Svíţjóđ, höfđu sósíalistar gengiđ mjög langt í ađ hćkka skatta og auka ríkisafskipti, en um 1990 varđ ljóst, ađ komiđ var í óefni. Framkvćmdamenn höfđu flúiđ skattáţjánina í Svíţjóđ, og einu nýju störfin voru í opinbera geiranum. Sátt varđ smám saman um ţađ í Svíţjóđ ađ hverfa af ţessari braut, lćkka skatta og veita framkvćmdamönnum og frumkvöđlum aukiđ svigrúm. Međ stefnubreytingunum í Bretlandi og Svíţjóđ hrundi vöggustofusósíalisminn.

Sósíalisminn hafđi mistekist, jafnt í austri sem vestri. En hafđi frjálshyggjan tekist? Einar Már notar sömu samtalstćkni og ađrir sósíalistar. Hann segir sögur, ađallega af vondum frjálshyggjumönnum. En sögur sanna ekkert, enda eru ţćr oft ónákvćmar. Gera ţarf almennan samanburđ á hagkerfum til ađ komast ađ einhverjum niđurstöđum um kosti ţeirra og galla. Ţetta hefur hópur vísindamanna gert allt frá 1996 međ vísitölu atvinnufrelsis, Index of Economic Freedom. Ţeir hafa smíđađ vísitölu, sem sett er saman úr mörgum ţáttum, til dćmis hversu traustur einkaeignarrétturinn er, hversu stöđugt peningakerfiđ er, hversu frjáls utanríkisviđskipti eru og hversu háu hlutfalli landsframleiđslu einstaklingarnir ráđstafa sjálfir. Gera ţeir nákvćma grein fyrir forsendum sínum í skýrslum, sem birtast árlega. Ţeir hafa sífellt reynt ađ endurbćta mćlingu sína og notast eftir föngum viđ opinberar, viđurkenndar hagtölur, en reyna ađ forđast matskenndar stćrđir.

Niđurstöđurnar eru svo sannarlega merkilegar. Í nýjustu skýrslunni, sem birtist í september 2020, fyrir tveimur mánuđum, og tekur til ársins 2018, kemur fram eins og oft áđur, ađ sterk fylgni og raunar órúlega sterk fylgni er milli atvinnufrelsis og góđra lífskjara. Sé ţeim 162 löndum eđa svćđum, sem mćlingin nćr til, skipt í fjóra hluta eftir ţví, hversu víđtćkt atvinnufrelsi er, ţá er landsframleiđsla á mann áriđ 2018 í frjálsasta fjórđungnum ađ međaltali $44.198 (kaupmáttarleiđréttir dalir frá 2017), en í ófrjálsasta fjórđungnum ađ međaltali $5.754. En hvađ um hina fátćkustu? Í frjálsasta fjórđungnum voru međaltekjur fátćkustu 10% $12.293, en í ófrjálsasta fjórđungnum voru ţćr $1.558. Ég vek sérstaklega athygli á einu. Međaltekjur fátćkasta tíunda hluta ţjóđarinnar í frjálsasta fjórđungnum voru tvöfalt hćrri en allar međaltekjur í ófrjálsasta fjórđungnum. Orđ Hayeks um sköpunarmátt og leiđréttingarmátt dreifstýringar í atvinnulífi, um kerfi séreignar, samkeppni og takmarkađs ríkisvalds, hafa svo sannarlega veriđ stađfest.

Mćling ţessa hóps vísindamanna, sem tengdir eru Fraser-stofnuninni í Vancouver í Bresku Kolumbíu, sýnir líka, ađ atvinnufrelsi hefur almennt aukist í heiminum síđustu áratugi. Í ţeim skilningi ađ minnsta kosti hefur frjálshyggjan sigrađ, hvađ sem líđur andlegu forrćđi hennar. Ţađ er síđan enginn vafi á ţví, hvađ almenningur myndi kjósa, ef og ţegar hann getur kosiđ međ fótunum. Hann myndi kjósa kapítalisma, betri lífskjör, fleiri tćkifćri. Hann fer frá Kína til Hong Kong, frá Norđur-Kóreu til Suđur-Kóreu, frá Mexíkó (ţar sem auđlindir eru í ríkiseign) til Texas (ţar sem auđlindir eru í einkaeign), frá Kúbu til Flórida, frá Venesúela til Íslands. Ef Einar Már bendir réttilega á, ađ mađurinn lifi ekki af brauđi einu saman, ţá er svariđ, ađ mađurinn verđi ađ minnsta kosti ađ hafa brauđ til ađ lifa. Viđ kapítalisma starfa mörg blómleg bakarí, en viđ sósíalisma eru jafnan langar biđrađir eftir ţví litla brauđi, sem er á bođstólum, eftir ađ valdastéttin hefur hirt sitt.

(Grein í Stundinni 4. september 2020. Myndin er af Hayek á Íslandi 5. apríl 1980.)


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband