FalsfrÚttir um regnskˇga

https%3A%2F%2Fspecials-images.forbesimg.com%2Fdam%2Fimageserve%2F1004885760%2F960x0Ătti a­ mega treysta einhverju, ■ß Štti ■a­ a­ vera vÝsindavefur Hßskˇla ═slands. Ená■ar segir Jˇn Mßr Halldˇrsson lÝffrŠ­ingur um regnskˇgana Ý Amasˇn: äRegnskˇgarnir eru sag­ir vera lungu jar­ar. Margir frŠ­imenn telja a­ um 20% af nřmyndun s˙refnis ß j÷r­inni eigi sÚr sta­ Ý Amazon-skˇgunum Ý Su­ur-AmerÝku.ô FrÚttamenn hafa sÝ­ustu daga vitna­ Ý ■essa speki Ý tilefni skˇgarelda ■ar sy­ra.

Au­vita­ eru regnskˇgarnir ekki lungu jar­ar, eins og lÝffrŠ­ingurinn Štti manna best a­ vita. Me­ lungunum ÷ndum vi­ a­ okkur s˙refni og ÷ndum sÝ­an frß okkur koltvÝsřringi. En trÚ og a­rar pl÷ntur Ý regnskˇgum og annars sta­ar gefa frß sÚr s˙refni og taka til sÝn (binda) koltvÝsřring. Verkan ■eirra er ■vÝ ■ver÷fug vi­ verkan lungna.

Hva­an fŠr lÝffrŠ­ingurinn ■a­ sÝ­an, a­ 20% af nřmyndun s˙refnis ß j÷r­inni eigi sÚr sta­ Ý Amasˇnskˇgi? Raunar vir­ist enginn vita, hvernig ■essi tala komst ß kreik, en h˙n er r÷ng. Jafnvel umhverfis÷fgama­ur eins og Michael Mann (sem haldi­ hefur fyrirlestra Ý Hßskˇla ═slands) vi­urkennir, a­ innan vi­ 6% af nřmyndun s˙refnis ß j÷r­inni eigi sÚr sta­ Ý Amasˇnskˇgi. Talan lŠkki, jßtar Mann, ef Ý sta­ skˇganna er settur ■ar ni­ur annar grˇ­ur, til dŠmis nytjajurtir, en ■Šr framlei­a vitaskuld einnig s˙refni me­ ljˇstillÝfun. Raunar er lÝklegast, ■ar sem trÚ Ý skˇgi geta rotna­ e­a ey­st ß annan hßtt og ■annig teki­ til sÝn s˙refni, a­ engin (e­a sßralÝtil) nřmyndun s˙refnis eigi sÚr ■ar sta­. LÝffrŠ­ingurinn Štti einnig a­ vita, a­ megni­ af nřmyndun s˙refnis Ý jar­arhj˙pnum ß sÚr sta­ Ý sjßvargrˇ­ri, a­allega svif■÷rungum.

Ůa­ er lÝka rangt, a­ skˇgareldarnir Ý Amasˇn sÚu ˇvenjumiklir ■etta ßri­. Ůeir eru Ý me­allagi mi­a­ vi­ sÝ­ustu fimmtßn ßr og raunar talsvert minni en skˇgareldar, sem geisa um ■essar mundir Ý AfrÝku og AsÝu.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 31. ßg˙st 2019.)


23. ßg˙st 1939

stalinsign-58b975373df78c353cdcad44-1═ gŠr voru rÚtt 80 ßr li­in frß ■vÝ, a­ StalÝn og Hitler ger­u gri­asßttmßla. Ůar skiptu ■eir me­ sÚr Mi­- og Austur-Evrˇpu. StalÝn fÚkk Ý sinn hlut EystrasaltsrÝkin, Finnland og austurhluta Pˇllands, en Hitler vesturhluta Pˇllands. Ůegar Hitler rÚ­st inn Ý Pˇlland a­ vestan 1. september 1939, s÷g­u Bretar og Frakkar honum strÝ­ ß hendur, en ■egar StalÝn rÚ­st inn Ý Pˇlland a­ austan 17. september, h÷f­ust rÝkin tv÷ ekki a­. Eystrasaltsl÷ndin t÷ldu sig ekki hafa afl til a­ hafna kr÷fu StalÝns um herst÷­var. En ■egar hann kraf­ist hins sama af Finnum, neitu­u ■eir og b÷r­ust hetjulega Ý VetrarstrÝ­inu svokalla­a fram ß vor 1940, en ur­u ■ß a­ l˙ta ofureflinu.

Gri­asßttmßlinn vakti hvarvetna uppnßm Ý r÷­um rß­stjˇrnarvina, sem h÷f­u l÷ngum tali­ nasista h÷fu­andstŠ­inga sÝna. Ůetta ßtti lÝka vi­ Ý SˇsÝalistaflokknum Ýslenska, sem stofna­ur haf­i veri­ hausti­ ß­ur vi­ samruna vinstri sˇsÝalista og komm˙nista. Vinstri sˇsÝalistar kr÷f­ust ■ess, a­ flokkurinn fordŠmdi landvinninga StalÝns, en komm˙nistar har­neitu­u. Sk÷mmu eftir ßrßs Hitlers ß Pˇllandi hitti ١rbergur ١r­arson Gu­mund Finnbogason landsbˇkav÷r­ ß Hˇtel Borg. Ůß sag­ist ١rbergur skyldu hengja sig, ef StalÝn rÚ­ist ß Pˇllandi. Eftir ßrßs StalÝns birti hann ßmßtlega varnargrein, ■ar sem hann sag­ist hafa sagt ■a­ eitt, a­ hann skyldi hengja sig, ef StalÝn hŠfi ■ßttt÷ku Ý strÝ­inu vi­ hli­ Hitlers. Halldˇr Kiljan Laxness skrifa­i Ý Ůjˇ­viljann, a­ ■a­ Štti a­ vera fagna­arefni, ef Ýb˙ar äVestur-┌kraÝnuô eins og hann kalla­i Austur-Pˇlland, yr­u ■egnar StalÝns.

Gri­asßttmßlinn er til marks um, a­ Heimsstyrj÷ldin sÝ­ari var Ý rauninni tv÷ strÝ­. Frß hausti 1939 til sumars 1941 ßttu Bretar og Frakkar Ý h÷ggi vi­ Hitler, sem var Ý eins konar bandalagi vi­ StalÝn. Frß sumri 1941, ■egar Hitler rauf gri­asßttmßlann og rÚ­st ß StalÝn, b÷r­ust Bretar og R˙ssar vi­ Ůjˇ­verja, en Frakkar voru ˙r leik. ═ ßrslok 1941 gengu BandarÝkjamenn Ý li­ me­ Bretum og R˙ssum, en Japanir me­ Ůjˇ­verjum, og voru ■ß ˙rslitin rß­in: Enginn stenst BandarÝkin, ef ■au beita sÚr.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. ßg˙st 2019.)


HŠnurnar 97

Ein fj÷­ur getur ekki a­eins or­i­ a­ fimm hŠnum, eins og segir Ý or­takinu. H˙n getur or­i­ a­ 97 hŠnum. Staglast er ß ■vÝ Ý fj÷lmi­lum, a­ 97 af hundra­i vÝsindamanna telji hnattrŠna hlřnun vera af manna v÷ldum. N˙ efast Úg ekki um ■a­, a­ hlřna­ hafi sÝ­ustu ßratugi: Úg man ■ß tÝ­ fyrir hßlfri ÷ld, er skˇlahald var stundum fellt ni­ur Ý ReykjavÝk vegna ve­urs og strŠtisvagnar ÷slu­u um ß ke­jum. ╔g hef a­eins bent ß tvennt, sem liggur Ý augum uppi. ═ fyrsta lagi er afar ˇlÝklegt, a­ n˙ muni skyndilega ekki lengur um nßtt˙rlegar loftslagsbreytingar eins og or­i­ hafa frß alda÷­li. ═ ÷­ru lagi er alls ˇvÝst, a­ loftslagi­, sem var Ý heiminum um og eftir 1990, ■egar hlřnunin hˇfst, sÚ hi­ eina ßkjˇsanlega. Hlřnun jafnt og kˇlnun hafa Ý senn jßkvŠ­ar og neikvŠ­ar aflei­ingar.

Uppruni staglsins um 97 vÝsindamenn af hundra­i er Ý rannsˇkn eftir e­lisfrŠ­inginn John Cook og fleiri, sem greint var frß Ý veftÝmariti ßri­ 2013. Ůar voru sko­a­ir r÷sklega 11 ■˙sund ˙tdrŠttir ˙r ritrřndum ritger­um um loftslagsmßl tÝmabili­ 1991ľ2011. Cook og fÚlagar hÚldu ■vÝ fram, a­ samkvŠmt rannsˇkninni teldu 97 af hundra­i vÝsindamanna hnattrŠna hlřnun vera af manna v÷ldum (ä97.1% endorsed the consensus position that humans are causing global warmingô).

Ůegar grein ■eirra Cooks er sko­u­ nßnar, kemur ■ˇ anna­ Ý ljˇs, eins og e­lisfrŠ­ingurinn og hagfrŠ­ingurinn David Friedman hefur bent ß. ═ tveimur ■ri­ju hlutum ritger­anna er engin afsta­a tekin til ■ess, hvort hnattrŠn hlřnun sÚ af manna v÷ldum. En hva­ um ■ann einn ■ri­ja hluta, ■ar sem afsta­a er tekin? ═ rannsˇkn sinni flokku­u Cook og fÚlagar ritger­ir, ■ar sem hnattrŠn hlřnun var talin af manna v÷ldum, Ý ■rennt. ═ fyrsta flokki voru ritger­ir, ■ar sem sagt var beint, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri mestmegnis af manna v÷ldum, og l÷g­ fram t÷luleg g÷gn um ■a­. ═ ÷­rum flokki voru ritger­ir, ■ar sem fullyrt var, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri a­ miklu leyti af manna v÷ldum, ßn ■ess a­ sÚrstakar t÷lur vŠru nefndar. ═ ■ri­ja flokknum voru ritger­ir, ■ar sem sagt var ˇbeint, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri a­ einhverju leyti af manna v÷ldum.

Af ■eim ritger­um, ■ar sem afsta­a var tekin, voru 1,6% Ý fyrsta flokki, 23% Ý ÷­rum flokki og 72% Ý ■ri­ja flokki. Ůess vegna hef­i veri­ nßkvŠmara a­ segja, a­ 1,6% vÝsindamanna, sem birt hef­u ritrřndar ritger­ir um loftslagsmßl, hÚldu ■vÝ fram, a­ hnattrŠn hlřnun vŠri mestmegnis af manna v÷ldum, en a­ ■orri vÝsindamanna teldi menn hafa einhver ßhrif ß loftslagsbreytingar ßn ■ess a­ horfa fram hjß hlut nßtt˙runnar sjßlfrar.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. ßg˙st 2019.)


TvŠr gßtur Njßls s÷gu

Gunnar snýr afturBrennu-Njßls saga er ekki a­eins lengsta ═slendingasagan, heldur lÝka s˙, sem leynir helst ß sÚr. ╔g hef lengi velt fyrir mÚr tveimur gßtum s÷gunnar Ý ljˇsi ■eirrar lei­arstj÷rnu hagfrŠ­innar, a­ ˇskynsamleg heg­un kann a­ ver­a skiljanleg, ■egar gŠtt er a­ ■eim skor­um, sem s÷guhetjum eru settar, valinu um vondan kost e­a ˇ■olandi.

Ein gßtan er, hvers vegna Gunnar sneri aftur, rauf me­ ■vÝ sßtt vi­ andstŠ­inga sÝna og kosta­i til lÝfinu. ═ kvŠ­inu Gunnarshˇlma skřrir Jˇnas HallgrÝmsson ■etta me­ Šttjar­arßst. S˙ tilgßta er tÝmaskekkja, ■vÝ a­ s˙ tilfinning var varla til ß Ůjˇ­veldis÷ld. ═ formßla Brennu-Njßls s÷gu skřrir Einar Ël. Sveinsson atviki­ me­ metna­i Gunnars. Hann hafi ekki vilja­ au­mřkja sig. En s˙ tilgßta strÝ­ir gegn e­li Gunnars samkvŠmt s÷gunni. Sennilegast er, ■egar honum var­ liti­ a­ HlÝ­arenda, ■ar sem Hallger­ur sat eftir, a­ hann hafi ekki vilja­ skilja hana eina eftir. Sagan geymir vÝsbendingu: ═ 41. kafla segir, a­ Hallger­ur hafi ■jˇna­ Sigmundi Lambasyni äeigi verr en bˇnda sÝnumô. Hjˇnabandi­ var Gunnari og Hallger­i äbß­um girndarrß­ô, en Gunnar haf­i samt fulla ßstŠ­u til a­ vantreysta Hallger­i.

Ínnur gßtan er, hvers vegna Njßll h÷rfa­i inn Ý h˙si­ ß Berg■ˇrshvoli, ■ˇtt hann vissi, a­ me­ ■vÝ gŠfi hann umsßtursm÷nnum fŠri ß brennu. LÝklega fyrirgaf Njßll aldrei sonum sÝnum vÝg H÷skuldar HvÝtanessgo­a, sem hann unni heitar en ■eim. Hann taldi ■ß eiga refsingu skili­, ■ˇtt hann gŠti sjßlfur ekki framkvŠmt hana, ■ar e­ hann var fa­ir ■eirra. Sagan geymir vÝsbendingu, ■egar Njßll segir Ý 129. kafla, a­ Gu­ muni äoss eigi lßta brenna bŠ­i ■essa heims og annarsô. Brennan var ÷­rum ■rŠ­i syndaaflausn Njßls fyrir h÷nd sona hans, ■ˇtt hann sŠi ef til vill ekki fyrir, a­ Berg■ˇra og ١r­ur Kßrason myndu vilja fylgja honum hinsta sp÷linn.

Vi­ greiningu ß a­stŠ­um ver­ur ˇskynsamleg heg­un skyndilega skiljanleg. Hinn kosturinn var verri: Gunnar ■oldi ekki tilhugsunina um, a­ Hallger­ur lŠgi me­ ÷­rum m÷nnum. Njßll ■oldi sonum sÝnum ekki a­ hafa vegi­ H÷skuld HvÝtanessgo­a og vildi milda refsingu Gu­s.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. ßg˙st 2019. Teikningin er eftir Jˇn Hßmund og skreytir ˙tdrßtt minn ß ensku ˙r Njßls s÷gu, The Saga of Burnt Njal.)


Frß Gimli Ý Grynningum

HHG.APEEŮegar Kristˇfer Kˇlumbus fann aftur Vesturheim 1492, eftir a­ ═slendingar h÷f­u třnt ßlfunni fimm hundru­ ßrum ß­ur, kom hann fyrst a­ einni eyjunni Ý eyjaklasa, sem hann nefndi Bahamas og merkir grunnsŠvi. MŠtti ■vÝ nefna eyjaklasann Grynningar ß Ýslensku. Ein eyjan ber nafni­ Paradise Island, og Štti ■vÝ Ýslenska nafni­ a­ vera Gimli. BandarÝsku samt÷kin Association of Private Enterprise Education, Samt÷k um einkaframtaksfrŠ­i, hÚldu ßrsfund sinn Ý Gimli ß Grynningum Ý aprÝl 2019, og flutti Úg ■ar erindi 6. aprÝl um norrŠna frjßlshyggju, eins og Úg hef gert vÝ­ar ß ■essu ßri.

Nor­urlanda■jˇ­irnar b˙a a­ langri og sterkri frjßlshyggjuhef­. Til dŠmis haf­i sŠnsk-finnski presturinn Anders Chydenius sett fram kenninguna um samband ßvinningsvonar og almannahags Ý krafti frjßlsrar samkeppni ß undan Adam Smith, og frjßlslyndir sŠnskir stjˇrnmßlamenn nÝtjßndu aldar beittu sÚr fyrir vÝ­tŠkum umbˇtum, sem hleyptu af sta­ ÷rum og samfelldum hagvexti Ý marga ßratugi, og mß kalla ■a­ fyrstu sŠnsku lei­ina. Velgengni SvÝa ß tuttugustu ÷ld hvÝldi eins og annarra Nor­urlanda■jˇ­a ß ÷flugu rÚttarrÝki, opnu hagkerfi og samheldni og sßttarhug vegna samleitni ■jˇ­arinnar. Ůa­ var ekki fyrr en ßrin 1970ľ1990, sem sŠnskir jafna­armenn l÷g­u inn ß braut ofurskatta og stˇrfelldra afskipta af atvinnulÝfinu.

Ínnur sŠnska lei­in, sem farin var 1970ľ1990, reyndist ˇfŠr. SvÝar voru lentir ÷fugum megin ß Laffer-boganum svonefnda, ■ar sem aukin skattheimta haf­i ekki Ý f÷r me­ sÚr auknar skatttekjur, heldur minnkandi. Sjß mßtti Ý SvÝ■jˇ­ ■ß svi­smynd, sem Ayn Rand haf­i brug­i­ upp Ý skßlds÷gunni Undirst÷­unni (Atlas Shrugged), en h˙n hefur komi­ ˙t ß Ýslensku: Ůeir, sem sk÷pu­u ver­mŠti, hurfu řmist ß brott, hŠttu a­ framlei­a e­a fitju­u ekki upp ß nřjungum. ═ einkageiranum ur­u nßnast engin st÷rf til ß ■essu tÝmabili, a­eins Ý opinbera geiranum. En n˙ reyndist SvÝum vel samheldnin og sßttarhugurinn: Me­ ■jˇ­inni mynda­ist ˇskrß­ samkomulag frß 1990 og ßfram um a­ fara ■ri­ju sŠnsku lei­ina, sem felst ekki sÝst Ý a­ efla einkaframtak og halda sk÷ttum Ý hˇfi. Geta a­rar ■jˇ­ir lŠrt margt af SvÝum, eins og Úg sag­i ßheyrendum mÝnum Ý Gimli ß Grynningum.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. ßg˙st 2019.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband