Piketty: Er velmegun af hinu illa?

ThomasPikettyUm ţessar mundir er Tómas Piketty helsti spámađur jafnađarmanna. Bođskapur hans í bókinni Fjármagni á 21. öld vakti mikla athygli áriđ 2014: Ţar eđ arđur af fjármagni vex oftast hrađar en atvinnulífiđ í heild, verđa hinir ríku sífellt ríkari og öđlast óeđlileg ítök. Óheftur kapítalismi leiđir til ójafnari dreifingar tekna og eigna en góđu hófi gegnir. Vitnar Piketty í rćkilegar rannsóknir á tekju- og eignaţróun víđa á Vesturlöndum. Hann vill bregđast viđ međ alţjóđlegum ofursköttum, 80% hátekjuskatti og 5% auđlegđarskatti.

Piketty virđist hafa miklu meiri áhyggjur af auđlegđ en fátćkt, ţótt flest teljum viđ fátćkt böl og velmegun blessun. Og einn galli á kenningu Pikettys blasir ţegar viđ. Hann undanskilur ţađ fjármagn, sem ef til vill er mikilvćgast, en ţađ er mannauđur (human capital). Ţađ felst í ţekkingu manna, kunnáttu, ţjálfun og leikni. Ţótt menn eigi misjafnlega mikiđ af mannauđi, dreifist hann eflaust jafnar um atvinnulífiđ en annađ fjármagn.

Enn fremur verđur ađ minna á, ađ nú á dögum er verulegt fjármagn í höndum lífeyrissjóđa frekar en einkaađila. Eignir lífeyrissjóđa námu áriđ 2017 til dćmis 183% af landsframleiđslu í Hollandi og 152% á Íslandi.

Ţegar Piketty fullyrđir, ađ óheftur kapítalismi leiđi til ójafnrar tekjudreifingar, horfir hann líka fram hjá ţeim ríkisafskiptum, sem auka beinlínis á hana. Eitt dćmi er tollar og framleiđslukvótar, sem gagnast fámennum hópum, en bitna á neytendum. Ţá má nefna ýmsar opinberar takmarkanir á frambođi vinnuafls, sem gera til dćmis lćknum, endurskođendum, hárgreiđslumeisturum og pípulagningamönnum kleift ađ hirđa einokunarhagnađ. Ţriđja dćmiđ er skráning einkaleyfa og vernd höfundarréttar: Auđur Bills Gates myndađist ekki síst vegna einkaleyfa, og Agatha Christie og J.K. Rowling urđu ríkar af höfundarrétti. Minna má og á niđurgreidda ţjónustu viđ efnađ fólk, sem umfram ađra sćkir tónleika og sendir börn sín í háskóla. Tekjudreifingin verđur líka ójafnari viđ ţađ, er eigendur og stjórnendur fjármálafyrirtćkja fá ađ hirđa gróđann, ţegar vel gengur, en senda skattgreiđendum reikninginn, ţá er illa fer, eins og sást erlendis í síđustu fjármálakreppu.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 20. apríl 2019.)


Sósíalismi í einu landi

Ayn.RandTveir kunnustu hugsuđir nútíma jafnađarstefnu eru sem kunnugt er John Rawls og Thomas Piketty. Ég hef bent hér á nokkra galla á kenningu Rawls og mun á nćstunni snúa mér ađ bođskap Pikettys. En um báđa gildir, ađ ţeir verđa ađ gera ráđ fyrir lokuđu hagkerfi, „sósíalisma í einu landi“.

Rawls getur ekki látiđ ţá stórfelldu endurdreifingu tekna, sem hann hugsar sér til hinna verst settu, ná til allra jarđarbúa. Slík endurdreifing yrđi sérhverju vestrćnu ríki um megn. Til dćmis bjó áriđ 2017 einn milljarđur manna á fátćkasta svćđi heims, í sólarlöndum Afríku (sunnan Sahara). Međaltekjur ţar voru 1.574 dalir. Í Bandaríkjunum bjuggu hins vegar 325 milljónir manna, og námu međaltekjur ţeirra 59.531 dal. Ţess vegna takmarkar Rawls endurdreifinguna viđ vel stćtt vestrćnt ríki. Hann lokar augunum, reynir ađ hugsa sér réttláta niđurstöđu án sérhagsmuna, en ţegar hann opnar augun aftur blasir viđ skipulag, sem líkist helst Cambridge í Massachusetts, ţar sem hann bjó sjálfur: frjálst markađskerfi í bjargálna ríki međ nokkurri endurdreifingu fjármuna. Örsnauđir íbúar Haítí og Kongó koma ekki til álita.

Piketty verđur ađ hafa ţá ofurskatta á miklar eignir og háar tekjur, sem hann leggur til, alţjóđlega eđa banna fjármagnsflutninga milli landa. Annars flytjast eignafólk og hátekjumenn frá háskattalöndum til lágskattalanda. Ţađ er ţessi hópur, sem greiđir mestalla skatta og stendur undir endurdreifingu. Til dćmis greiddi tekjuhćsti fimmtungurinn í Bandaríkjunum ađ međaltali 57.700 dölum meira í skatta áriđ 2013 en hann fékk til baka frá ríkinu, nćsttekjuhćsti fimmtungurinn 2.600 dölum meira, en hinir ţrír fimmtungarnir fengu meira frá ríkinu en ţeir lögđu til ţess.

Ţetta er kjarninn í skáldsögu Ayns Rands, Undirstöđunni, sem komiđ hefur út á íslensku: Hvađ gerist, ef ţeir, sem skapa verđmćti, til dćmis frumkvöđlar og afburđamenn, ţreytast á ađ deila afrakstrinum međ öđrum, sem ekkert skapa, og ákveđa ađ hafa sig ţegjandi og hljóđalaust á brott? Gćsirnar, sem verpa gulleggjunum, kunna ađ vera fleygar.

(Fróđleiksmoli í Morgunblađinu 13. apríl 2019. Myndin er af Rand.)


Haldiđ til haga: Skrif Gunnars Smára

Ég var ađ taka til í fartölvunni minni og rakst ţá á úrklippur, sem ég hafđi tekiđ og geymt, en gleymt. Hér skrifar Gunnar Smári Egilsson um mig á Facebook. Hugsanlega geta einhverjir spekingar notađ ţessi ótrúlegu dćmi í umrćđum um hatursorđrćđu:

GunnarSmE.1GunnarSmE.2AthugasemdirGunnarSmaE


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband