Prag 1948

┴ri­ 2006 kom ˙t kennslubˇk Ý s÷gu ═slands og umheimsins, Nřir tÝmar, Štlu­ framhaldsskˇlum. H÷fundarnir voru sagnfrŠ­ingarnir Gunnar Karlsson og Sigur­ur Ragnarsson. LÝklega eiga ■eir vanmŠli (understatement) allra tÝma, ■egar ■eir segja ß bls. 227, a­ StalÝn hafi framkvŠmt samyrkjustefnu sÝna äÝ ˇ■÷kk mikils hluta bŠndaô. Sannleikurinn er sß, a­ StalÝn kn˙­i bŠndur til samyrkju me­ ■vÝ a­ svelta til bana sex milljˇnir manns Ý ┌kraÝnu og Su­ur-R˙sslandi, og fj÷ldi bŠnda og skylduli­s ■eirra var lÝka fluttur nau­ugur til SÝberÝu.

Ůeir Gunnar og Sigur­ur segja ß bls. 267 frß valdarßni komm˙nista Ý TÚkkˇslˇvakÝu fyrir sj÷tÝu ßrum: äSnemma ßrs 1948 viku fulltr˙ar samstarfsflokka komm˙nista ˙r rÝkisstjˇrn og komm˙nistar myndu­u stjˇrn me­ nßnum samherjum sÝnum. Ůessi umskipti komu illa vi­ marga ß Vesturl÷ndum ■vÝ a­ ■au ■ˇttu sta­festa a­ landi­ vŠri n˙ ß ˇskoru­u ßhrifasvŠ­i SovÚtmanna.ô Ůetta er anna­ vanmŠli­. Komm˙nistar fengu Ý samsteypustjˇrn eftir strÝ­ Ý sinn hlut innanrÝkis- og varnarmßlarß­uneytin og me­ ■vÝ yfirrß­ yfir l÷greglu og her landsins. Hˇfu ■eir miklar hreinsanir Ý l÷greglunni. Ůegar ■eir neitu­u a­ fara eftir sam■ykkt meiri hluta rÝkisstjˇrnarinnar um a­ rß­a aftur řmsa l÷gregluforingja, sem ■eir h÷f­u reki­, og hˇtu­u valdbeitingu, s÷g­u samrß­herrar ■eirra af sÚr Ý febr˙ar 1948.

Vopna­ar sveitir komm˙nista l÷g­u ■ß Ý skyndingu undir sig rß­uneyti hinna fyrrverandi rß­herra og hr÷ktu burt embŠttismenn, sem ■eir t÷ldu sÚr ekki hli­holla. Komm˙nistar myndu­u stjˇrn og tˇku allt vald Ý sÝnar hendur, hÚldu ßfram hreinsunum Ý l÷greglu og ÷­rum opinberum stofnunum og breyttu TÚkkˇslˇvakÝu ß nokkrum mßnu­um Ý einrŠ­isrÝki. Fj÷ldi manns flř­i land. ═ Švis÷gu Halldˇrs Kiljans Laxness segi Úg frß dapurlegum ÷rl÷gum tveggja tÚkkneskra ═slandsvina, Zdeneks Nemeceks og Emils Walters.

Sagt er a­ sigurvegararnir skrifi jafnan s÷guna. Ůa­ ß ekki vi­ ß ═slandi. ١tt kalda strÝ­inu lyki me­ sigri vestrŠnna lř­rŠ­isrÝkja yfir komm˙nismanum eru Ýslenskir komm˙nistar lßtnir skrifa ■ß s÷gu sem framhaldsskˇlanemar lŠra.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 24. nˇvember 2018.)


Hva­ sag­i Úg Ý Ljubljana?

IMG_9520╔g sˇtti rß­stefnu Ý Lj˙bljana, h÷fu­borg SlˇvenÝu, dagana 13.-15. nˇvember. H˙n hÚt äSkuggahli­ tunglsinsô og var um minningar ■eirra ■jˇ­a Mi­- og Austur-Evrˇpu, sem lentu undir stjˇrn komm˙nista eftir seinni heimsstyrj÷ld. Fyrirlestur minn var um, hvernig raddir fˇrnarlambanna fengju a­ heyrast. Eins og Elie Wiesel sag­i, drepur b÷­ullinn alltaf tvisvar, Ý seinna skipti­ me­ ■÷gninni. ╔g benti ß, a­ komm˙nisminn vŠri ekki fordŠmdur eins skilyr­islaust og nasisminn, ■ˇtt til ■ess vŠri full ßstŠ­a: hungursney­ir af mannav÷ldum, fj÷ldamor­, nau­ungarflutningar ■jˇ­flokka, rekstur ■rŠlab˙­a, ˇgnarstjˇrn og eymd.

╔g reifa­i sex rß­ til a­ rj˙fa ■÷gnina. Hßskˇlar, sÚrstaklega fÚlags- og hugvÝsindadeildir, hef­u veri­ herteknir af vinstrim÷nnum. Ůess vegna ■yrfti a­ b˙a frjßlslyndum frŠ­im÷nnum athvarf og a­st÷­u Ý sjßlfstŠ­um stofnunum. ═ annan sta­ yr­i a­ tryggja, a­ nemendur Ý skˇlum fengju frŠ­slu um ˇdŠ­i allra alrŠ­issinna, ekki sÝ­ur komm˙nista en nasista. Ekki mŠtti til dŠmis ■egja um ■a­, a­ StalÝn hef­i veri­ bandama­ur Hitlers fyrstu tv÷ styrjaldarßrin. ═ ■ri­ja lagi ■yrfti a­ reisa minnismerki og reka s÷fn eins og hi­ merkilega safn Ý Varsjß um uppreisnina 1944. ═ fjˇr­a lagi Štti a­ ˇgilda alla ■ß opinberu vi­urkenningu, sem valdsmenn ˙r r÷­um komm˙nista hef­u vÝ­a hloti­. Myndastyttur af BerÝa vŠru jafnˇe­lilegar og af Himmler, svo a­ ekki sÚ minnst ß g÷tun÷fn og hei­ursmerki. ═ fimmta lagi ■yrfti a­ halda reglulega rß­stefnur til a­ kynna forvitnilegar rannsˇknir. Til dŠmis hef­i prˇfessoráFrank Dik÷tter varpa­ ljˇsi ß ˇgnarstjˇrn Maˇs Ý KÝna Ý ■remur stˇrfrˇ­legum bˇkum, ogáSvartbˇk komm˙nismans hef­i marka­ tÝmamˇt ßri­ 1997.

═ sj÷tta lagi ■yrfti a­ gera v÷ndu­ rit um alrŠ­isstefnuna a­gengileg a­ nřju, jafnt ß prenti og ß netinu, eins og Almenna bˇkafÚlagi­ ß ═slandi beitti sÚr fyrir me­ Safni til s÷gu komm˙nismans, en ■egar hafa tÝu rit birst Ý ■eirri ritr÷­. ┴ ■essu ßri koma ˙t ■rj˙ rit, FramtÝ­ smß■jˇ­anna: Erindi ß ═slandi og ÷­rum Nor­url÷ndum 1946-1948 eftir norska skßldi­ Arnulf ěverland, Gu­inn sem brßst eftir sex rith÷funda, ■ar ß me­al Arthur Koestler, AndrÚ Gide og Ignazio Silone, og Til varnar vestrŠnni menningu: RŠ­ur sj÷ rith÷funda 1950-1958, en h÷fundar eru Tˇmas Gu­mundsson, Gunnar Gunnarsson, Kristmann Gu­mundsson, sÚra Sigur­ur Pßlsson Ý Hraunger­i, Gu­mundur G. HagalÝn, sÚra Sigur­ur Einarsson Ý Holti og DavÝ­ Stefßnsson frß Fagraskˇgi.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 17. nˇvember 2018.)


11. nˇvember 1918

┴ sunnudag eru hundra­ ßr li­in frß ■vÝ a­ fulltr˙ar Ůřskalands, Frakklands og Bretlands undirritu­u samning um vopnahlÚ Ý CompiŔgne-skˇgi Ý Nor­ur-Frakklandi. Nor­urßlfuˇfri­num mikla, sem sta­i­ haf­i frß hausti 1914, var loki­ eftir ˇskaplegar mannfˇrnir. ┴­ur en strÝ­i­ skall ß, haf­i veri­ fri­ur Ý ßlfunni Ý heila ÷ld. Menn gßtu fer­ast ßn vegabrÚfa um ßlfuna ■vera og endilanga nema til R˙ssaveldis og Tyrkjaveldis. RÝkisvaldi­ virtist ■ß vera lÝti­ anna­ en vingjarnlegur l÷greglu■jˇnn ß nŠsta g÷tuhorni. Allt ■etta breyttist Ý ˇfri­num. Mannkyni­ virtist heillum horfi­. äMÚr blŠddi inn,ô sag­i ungur, Ýslenskur rith÷fundur, sem geti­ haf­i sÚr or­ Ý Danm÷rku, Gunnar Gunnarsson.

Segja mß, a­ til sÚu tvŠr hugmyndir um s÷guna. H˙n sÚ eins og drukkin k÷ngulˇ, sem flŠkist milli ■rß­a Ý neti sÝnu, e­a eins og jßrnbrautarlest, sem renni ß teinum frß einum sta­ ß annan. Fyrri hugmyndin vir­ist eiga vel vi­ um Nor­urßlfuˇfri­inn mikla. Hann var stˇrslys, alls ekki ˇhjßkvŠmilegur. Kveikjan a­ honum var, a­ 28. j˙nÝ 1914 myrtu serbneskir ■jˇ­ernissinnar rÝkisarfa AusturrÝkis og konu hans Ý Sarajevo, sennilega a­ undirlagi serbnesku leyni■jˇnustunnar. BanatilrŠ­i­ hef­i ekki ■urft a­ takast. Margt hef­i geta­ komi­ Ý veg fyrir ■a­.

Vissulega ■rß­u Frakkar hefnd eftir ˇsigur sinn fyrir Ůjˇ­verjum 1871 og stukku ß fyrsta tŠkifŠri­. Ef til vill voru R˙ssar lÝka svo skuldbundnir Serbum, a­ ■eir ur­u a­ li­sinna ■eim, ■egar AusturrÝki og bandamenn ■ess vildu hefna mor­sins ß rÝkisarfanum. En hvers vegna Ý ˇsk÷punum fˇr Stˇra-Bretland Ý strÝ­i­? Ůa­ voru reginmist÷k. Ef einhver svarar ■vÝ til, a­ Bretar hafi veri­ skuldbundnir BelgÝu (sem Ůjˇ­verjar rÚ­ust ß Ý sˇkn sinni til Frakklands), ■ß mß benda ß, a­ Bretar voru lÝka skuldbundnir Pˇllandi 1939 og s÷g­u Rß­stjˇrnarrÝkjunum ■ˇ ekki strÝ­ ß hendur, ■egar Rau­i herinn rÚ­st inn Ý Pˇlland 17. september. Hef­u Bretar ekki fari­ Ý strÝ­i­ 1914, ■ß hef­u mi­veldin, AusturrÝki og bandamenn ■ess, ekki veri­ lengi a­ sigra Frakka og R˙ssa. StrÝ­i­ hef­i or­i­ stutt. Ůess Ý sta­ var ■a­ ekki til lykta leitt, fyrr en BandarÝkjamenn ger­u s÷mu mist÷k og Bretar ß undan ■eim og fˇru Ý strÝ­i­. Aflei­ingarnar ur­u alrŠ­i komm˙nista og nasista Ý R˙sslandi og Ůřskalandi. Vori­ 1940 voru a­eins sex lř­rŠ­isrÝki eftir Ý Nor­urßlfunni, Stˇra-Bretland, ═rland, ═sland, SvÝ■jˇ­, Finnland og Sviss, og ßttu undir h÷gg a­ sŠkja.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 10. nˇvember 2018.)


═ k÷ldu strÝ­i

┴ri­ 2014 sendi Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjˇri Morgunbla­sins, frß sÚr bˇkina ═ k÷ldu strÝ­i, ■ar sem hann sag­i frß barßttu sinni og Morgunbla­sins Ý kalda strÝ­inu, sem hˇfst, ■egar vestrŠn lř­rŠ­isrÝki ßkvß­u a­ veita komm˙nistarÝkjunum Ý Mi­- og Austur-Evrˇpu vi­nßm. ═slendingar gengu ■ß til li­s vi­ a­rar frjßlsar ■jˇ­ir, sem myndu­u me­ sÚr varnarbandalag, Atlantshafsbandalagi­. En hÚr starfa­i lÝka SˇsÝalistaflokkur, sem ■ß­i verulegt fÚ frß Moskvu og bar­ist fyrir hagsmunum Kremlverja. HÚlt hann ˙ti dagbla­inu Ůjˇ­viljanum og ßtti talsver­ar h˙seignir Ý ReykjavÝk.

Styrmir haf­i njˇsnara Ý SˇsÝalistaflokknum, sem gaf honum skřrslur. Ein skřrslan hefur ekki vaki­ ■ß athygli sem skyldi (bls. 123). H˙n er frß jan˙ar 1962. Segir ■ar frß fundi Ý einni sellu SˇsÝalistaflokksins, ■ar sem ˇnafngreindur nßmsma­ur Ý Austur-Ůřskalandi tala­i, og geri Úg rß­ fyrir, a­ hann hafi veri­ Gu­mundur ┴g˙stsson, sem seinna var­ forma­ur Al■ř­ubandalagsfÚlags ReykjavÝkur.

äSkřr­i hann frß ■vÝ a­ hann stunda­i nßm vi­ skˇla ■ar sem kennd vŠri pˇlitÝk og njˇsnir en hann mun hafa anna­ nßm a­ yfirvarpi. RÚtt er a­ geta ■ess a­ ß­ur en [Gu­mundur] byrja­i a­ tala spur­i hann deildarformann, hvort ekki vŠri ˇhŠtt a­ tala opinskßtt. Forma­ur hÚlt ■a­ n˙ vera. [Gu­mundur] skřr­i einnig frß ■vÝ, a­ Ý fyrra hef­i ekki veri­ nŠgilegt fÚ fyrir hendi til ■ess a­ standa straum af kostna­i vi­ ■ß ═slendinga sem dveldust Ý Austur-Ůřskalandi ß vegum flokksins hÚr og ■ess vegna hef­u veri­ tekin inn ß fjßrl÷g austur■řska rÝkisins (■ˇ ekki ■annig, a­ beinlÝnis hafi komi­ fram) 180 ■˙sund austur■řsk m÷rk til ■ess a­ standa straum af ˙tgj÷ldum Ýslenska komm˙nistaflokksins Ý Austur-Ůřskalandi.ô Enn segir Ý skřrslunni: äŮß sag­i [Gu­mundur], a­ me­al komm˙nista Ý Austur-Evrˇpu rÝki mikil ßnŠgja me­ Ůjˇ­viljann, sem tali­ vŠri eitt besta bla­ komm˙nista ß Vesturl÷ndum.ô

Ůa­ er merkilegt, a­ sˇsÝalistarnir ß sellufundinum vir­ast hafa lßti­ sÚr vel lÝka uppljˇstranir nßmsmannsins unga. Ekki er sÝ­ur frˇ­legt a­ komm˙nistar Ý Austur-Evrˇpu skyldu hafa tali­ Ůjˇ­viljann äbesta bla­ komm˙nista ß Vesturl÷ndumô.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 3. nˇvember 2018.)


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband