Forsetakj÷r Ý BrasilÝu

RÝkis˙tvarpi­ásendi frÚttamann til Rio de Janeiro vegna forsetakj÷rsins n˙ Ý dag. Ůa­ er undarlegt. BrasilÝa er h÷fu­borgin og SŃo Paulo stŠrsta borgin. Rio de Janeiro er hins vegar au­vita­ skemmtilegasta borgin, eins og Úg get tr˙tt um tala­, ■vÝ a­ Úg hef undanfarin ßr b˙i­ Ý nokkra mßnu­i ß ßri Ý Rio de Janeiro og tala port˙g÷lsku. ╔g hef ■vÝ haft betri skilyr­i en margur annar til a­ fylgjast me­ stjˇrnmßlum Ý BrasilÝu. MÚr bl÷skrar, af hvÝlÝkri van■ekkingu tala­ er um ■au ß ═slandi, ekki sÝst Ý RÝkis˙tvarpinu. Eru lÝkur ß, a­ Jair Bolsonaro sigri Ý forsetakj÷rinu Ý dag, en Fernando Haddad tapi. A­alskřringin ß ■vÝ er, a­ Verkamannaflokkur Haddads hefur or­i­ uppvÝs a­ ˇtr˙legri spillingu. Forsetinn 2002ľ2010, Lula, situr Ý fangelsi fyrir a­ hafa ■egi­ m˙tur. Eftirma­ur hans, Dilma Rousseff, var sett ˙r embŠtti fyrir a­ hafa gefi­ rangar upplřsingar um fjßrmßl flokks sÝns. Haddad heimsŠkir reglulega Lula Ý fangelsi­ og ■iggur hjß honum rß­! Ůessir menn kunna ekki a­ skammast sÝn. Varaforsetaefni hans er ˙r brasilÝska komm˙nistaflokknum. Ef Bolsonaro ver­ur forseti, ■ß er ■a­ a­allega vegna ■ess, a­ menn eru a­ kjˇsa ß mˇti Verkamannaflokknum. En a­alrß­gjafi hans Ý efnahagsmßlum er mj÷g skynsamur ma­ur, Paulo Guedes.áHÚr segir frß ■vÝ, hva­a rß­ Úg gaf BrasilÝum÷nnum a­spur­ur Ý SŃo Paulo ß fj÷lmennri st˙dentarß­stefnu:

Hannes var spur­ur, hva­a rß­ hann gŠti gefi­ BrasilÝum÷nnum. Hann svara­i ■vÝ til, a­ svo virtist sem ■rjßr nornir stŠ­u yfir h÷fu­sv÷r­um ■essarar sundurleitu, su­rŠnu stˇr■jˇ­ar, ofbeldi, spilling og fßtŠkt. BrasilÝumenn ■yrftu a­ reka ■essar nornir ß brott, einbeita sÚr a­ koma ß l÷gum og reglu, me­al annars me­ ■vÝ a­ her­a refsingar fyrir ofbeldisglŠpi, og ■ß myndi tŠkifŠrum fßtŠks fˇlks til a­ brjˇtast Ý bjargßlnir snarfj÷lga. A­komum÷nnum yr­i starsřnt ß hina ˇj÷fnu tekjudreifingu Ý landinu. Ef til vill hef­i au­ur sumra BrasilÝumanna skapast Ý krafti sÚrrÚttinda og ˇe­lilegrar a­st÷­u ˇlÝkt ■vÝ, sem ger­ist Ý frjßlsari hagkerfum, en reynslan sřndi, a­ hinir fßtŠku yr­u ekki rÝkari vi­ ■a­, a­ hinir rÝku yr­u fßtŠkari. Happadrřgst vŠri a­ mynda skilyr­i til ■ess, a­ hinir fßtŠku gŠtu or­i­ rÝkari, en me­ aukinni samkeppni, sÚrstaklega ß fjßrmagnsmarka­i, myndu hinir rÝku ■urfa a­ hafa sig alla vi­ a­ halda au­i sÝnum. Eitt l÷gmßl hins frjßlsa marka­ar vŠri, a­ flˇni­ og fjßrmagni­ yr­u fljˇtt vi­skila. Skriffinnska stŠ­i lÝka brasilÝskum smßfyrirtŠkjum fyrir ■rifum.


Hva­ sag­i Úg ß Stˇru hundaeyju?

SpŠnska nafni­ ß eyjaklasanum, sem Spßnn rŠ­ur skammt undan str÷nd Blßlands hins mikla, er Canarias, en ■a­ merkir Hundaeyjar. Dagana 30. september til 5. oktˇber 2018 tˇk Úg ■ßtt Ý rß­stefnu al■jˇ­legs mßlfundafÚlags frjßlslyndra frŠ­imanna, Mont Pelerin-samtakanna, ß Gran Canarias, Stˇru hundaeyju. ╔g tˇk tvisvar til mßls, fyrst ß morgunver­arfundi um stjˇrnmßlavi­horf Ý Rˇm÷nsku AmerÝku. S˙ sko­un er algeng ■ar sy­ra, a­ velgengni Nor­urlanda sÚ a­ ■akka jafna­arstefnu. ╔g vÝsa­i ■vÝ ß bug. Ůessa velgengni mŠtti a­allega skřra me­ traustu rÚttarrÝki, frjßlsum al■jˇ­avi­skiptum, rÝku gagnkvŠmu trausti og samheldni Ý krafti samleitni, rˇtgrˇinna si­a og langrar, sameiginlegrar s÷gu.

┴ mßlstofu um a­skilna­arhreyfingar og sjßlfstŠ­i sag­i Úg, a­ vissulega vŠri til frjßlslynd ■jˇ­ernisstefna, sem mi­a­i a­ ■vÝ a­ fŠra valdi­ nŠr fˇlki og reist vŠri ß sterkri ■jˇ­ernisvitund. Nor­menn hef­u sagt skili­ vi­ SvÝa 1905, af ■vÝ a­ ■eir vŠru Nor­menn, ekki SvÝar. ═slendingar hef­u ekki veri­ og vildu ekki vera Danir me­ fullri vir­ingu fyrir ■eirri ßgŠtu ■jˇ­, og ■ess vegna hef­u ■eir stofna­ fullvalda rÝki 1918. Hins vegar ■yrfti ■jˇ­ernisvitundin a­ dˇmi frjßlshyggjumanna a­ vera sjßlfsprottin frekar en valdbo­in. Ůjˇ­in skilgreindist umfram allt af vilja hˇps til a­ deila hlutskipti. H˙n vŠri dagleg atkvŠ­agrei­sla, eins og franski rith÷fundurinn Ernest Renan hef­i sagt. ╔g vitna­i Ý ■vÝ sambandi lÝka Ý ■ß athugasemd breska stjˇrnmßlahugsu­arins Edmunds Burkes, a­ land ■yrfti a­ vera elskulegt, til ■ess a­ Ýb˙ar ■ess gŠtu elska­ ■a­.

DŠmi um e­lilega og Šskilega ■jˇ­ernisvitund eru Eystrasalts■jˇ­irnar ■rjßr, Eistlendingar, Lettar og Lithßar. Ůeir eru ekki og vilja ekki vera R˙ssar. Nor­urßlfan er full af ■jˇ­arbrotum, sem hafa ekki una­ sÚr vel innan um stŠrri heildir. Eins og fyrri daginn vŠri lausn frjßlshyggjumanna a­ fŠra valdi­ nŠr fˇlkinu. ═b˙ar ┴landseyja hef­u n˙ sjßlfstjˇrn og vŠru hinir ßnŠg­ustu innan Finnlands, ■ˇtt ■eir t÷lu­u sŠnsku. ═talir hef­u sÝ­ustu ßratugi komi­ svo langt til mˇts vi­ Ýb˙a Su­ur-Třrols, sem sliti­ var af AusturrÝki 1918, a­ fßir hef­u ■ar lengur ßhuga ß a­skilna­i. Ůessi fordŠmi kynnu a­ vera gagnleg Skotum og KatalˇnÝum÷nnum, ef ■eir vildu ekki ganga alla lei­ eins og Nor­menn 1905, ═slendingar 1918 og Slˇvakar 1993.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 20. oktˇber 2018.)


Ein stˇr sˇsÝalistahj÷r­

Dagana 30. september til 5. oktˇber 2018 sat Úg ■ing Mont Pelerin samtakanna ß Stˇru hundaeyju (Gran Canarias) undan str÷nd Blßlands hins mikla, en eyjuna ■ekkja ═slendingar af tÝ­um su­urfer­um. Friedrich Hayek, Milton Friedman, George Stigler, Maurice Allais og fleiri frjßlshyggjumenn, a­allega hagfrŠ­ingar, stofnu­u Mont Pelerin samt÷kin Ý Sviss vori­ 1947, og heita ■au eftir fyrsta fundarsta­num. Tilgangur ■eirra er sß einn a­ au­velda frjßlslyndu frŠ­afˇlki a­ hittast ÷­ru hvoru og bera saman bŠkur sÝnar.

N˙ voru rifju­ upp frŠg ummŠli austurrÝska hagfrŠ­ingsins Ludwigs von Mises, sem stˇ­ upp ß einni mßlstofunni ß fyrsta ■inginu og sag­i: äŮi­ eru­ allir ein stˇr sˇsÝalistahj÷r­!ô (You are all a bunch of socialists!) Gekk hann sÝ­an ß dyr og skellti ß eftir sÚr. Haf­i Friedman gaman af a­ segja ■essa s÷gu, enda ger­ist ■a­ ekki oft, a­ ■eir Hayek vŠru kalla­ir sˇsÝalistar.

Tilefni­ var, a­ einn helsti forystuma­ur Chicago-hagfrŠ­inganna svonefndu, Frank H. Knight, haf­i lßti­ Ý ljˇs ■ß sko­un ß mßlstofunni, a­ 100% erf­afjßrskattur gŠti veri­ rÚttlŠtanlegur. R÷kin voru, a­ allir Šttu a­ byrja jafnir Ý lÝfinu og keppa sÝ­an saman ß frjßlsum marka­i. Einn lŠrisveinn Knights, fÚlagi Ý Mont Pelerin samt÷kunum og gˇ­ur vinur minn, James M. Buchanan, sem fÚkk Nˇbelsver­launin Ý hagfrŠ­i 1986, a­hylltist raunar s÷mu hugmynd.

╔g hygg, a­ Mises hafi haft rÚtt fyrir sÚr Ý andst÷­unni vi­ 100% erf­afjßrskatt, ■ˇtt au­vita­ hafi Mont Pelerin samt÷kin hvorki ■ß nÚ n˙ veri­ äein stˇr sˇsÝalistahj÷r­ô. EinkaeignarrÚtturinn og fj÷lskyldan eru hornsteinar borgaralegs skipulags og stu­la a­ langtÝmavi­horfum: Menn taka ■ß framtÝ­ina me­ Ý reikninginn. Ůa­ er jafnframt kostur, ekki galli, ef safnast saman au­ur, sem runni­ getur Ý ßhŠttufjßrfestingar, tilraunastarfsemi, nřsk÷pun. Eitt ■˙sund eignamenn gera a­ minnsta kosti eitt ■˙sund tilraunir og eru ■vÝ lÝklegri til nřsk÷punar en fimm manna stjˇrn Ý opinberum sjˇ­i, ■ˇtt kenndur sÚ vi­ nřsk÷pun. Og rÝki­ hefur nˇgu marga tekjustofna, ■ˇtt ekki sÚ enn einum bŠtt vi­.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 13. oktˇber 2018.)


Bankahruni­: Svartur svanur

═ dag eru tÝu ßr li­in frß bankahruninu. ╔g hef komist a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ ■a­ hafi veri­ äsvartur svanurô, eins og lÝbanski rith÷fundurinn Nassem Taleb kallar ˇvŠntan, ˇfyrirsjßanlegan atbur­, sem er engum a­ kenna, heldur orsakast af ■vÝ, a­ margt smßtt ver­ur skyndilega eitt stˇrt.

Ůa­ fˇr saman, a­ s÷lu rÝkisbankanna lauk Ý ßrslok 2002 og a­ ■ß fylltist allur heimurinn af ˇdřru lßnsfÚ vegna sparna­ar Ý KÝna og lßgvaxtastefnu bandarÝska se­labankans. Jafnframt nutu Ýslenskir bankar hins gˇ­a or­spors, sem Ýslenska rÝki­ haf­i afla­ sÚr ßrin 1991-2004, svo a­ ■eim bu­ust ˇvenjuhagstŠ­ lßnskj÷r erlendis. Ůrennt anna­ lag­ist ß s÷mu sveif. Me­ samningnum um Evrˇpska efnahagssvŠ­i­ h÷f­u bankarnir fengi­ a­gang a­ innri marka­i Evrˇpu; nřir stjˇrnendur ■eirra h÷f­u aldrei kynnst mˇtvindi og ger­u ■vÝ rß­ fyrir gˇ­u ve­ri framvegis; og eigendur bankanna ßttu langflesta fj÷lmi­la og bjuggu ■vÝ ekki vi­ a­hald. Aflei­ingin af ÷llu ■essu var­ ÷r v÷xtur bankanna vi­ fagna­arlŠti ■jˇ­arinnar. Ůeir uxu langt umfram ■a­, sem hi­ opinbera haf­i t÷k ß a­ sty­ja Ý hugsanlegum mˇtvindi.

En ˙t■ensla Ýslensku bankanna olli gremju keppinauta ■eirra Ý Evrˇpu og tortryggni evrˇpskra se­labankastjˇra, sem t÷ldu hana ˇgna innstŠ­utryggingum og litu ˇhřru auga, a­ Ýslensku bankarnir nřttu sÚr Ý ˙tb˙um ß evrusvŠ­inu lausafjßrfyrirgrei­slu Se­labanka Evrˇpu eins og a­rir evrˇpskir bankar utan evrusvŠ­isins (til dŠmis breskir) ger­u. ┴kve­i­ var Ý fjßrmßlakreppunni a­ veita ═slandi enga a­sto­. Vi­ ■etta bŠttist stjˇrnmßla■rˇunin Ý Bretlandi. Ůar ˇtta­ist Verkamannaflokkurinn uppgang skoskra ■jˇ­ernissinna, sem fj÷lyrtu um ävelsŠldarbogaô frß ═rlandi um ═sland til Noregs og sjßlfstŠtt Skotland framtÝ­arinnar fŠri undir. Stjˇrn Verkamannaflokksins ßkva­ Ý fjßrmßlakreppunni a­ loka tveimur breskum b÷nkum Ý eigu ═slendinga, ß me­an h˙n jˇs fÚ Ý alla a­ra banka landsins. Ůetta leiddi til falls Kaup■ings. Stjˇrnin bŠtti sÝ­an grßu ofan ß svart me­ ■vÝ a­ beita hry­juverkal÷gum a­ ■arflausu gegn ═slendingum og siga ß ■ß Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­num. VelsŠldarboginn breyttist Ý gjald■rotaboga, eins og Alistair Darling or­a­i ■a­ sÝ­ar.

BandarÝkjastjˇrn sat a­ger­alaus hjß, enda var ═sland n˙ ekki lengur herna­arlega mikilvŠgt Ý hennar augum. ═slands ˇhamingju var­ allt a­ vopni.

(Frˇ­leiksmoli Ý Morgunbla­inu 6. oktˇber 2018.)


FalsfrÚtt frß Íssuri SkarphÚ­inssyni

N˙ er miki­ tala­ um falsfrÚttir. Eitt dŠmi um slÝkar frÚttir er Ý nřlegri Facebook-fŠrslu Íssurar SkarphÚ­inssonar. Hann skrifar:

Brynjar NÝelsson segir a­ tÝu ßra afmŠli hrunsins sÚ nota­ Ý pˇlitÝskum tilgangi. ═ frŠgri skřrslu Hannesar Gissurarsonar um hruni­ er ein af ni­urst÷­unum ■essi: ô┴byrg­ina Štti ■vÝ ekki a­ finna hjß Oddssyni heldur g÷mlum andstŠ­ingum hans Ý pˇlitÝkůö - Taka ■essi or­ ekki af tvÝmŠli um a­ Brynjar NÝelsson hefur rÚtt fyrir sÚr a­ ■essu sinni?

Íssur slÝtur or­ mÝn ˙r samhengi og rangfŠrir. Ůau hljˇ­a svo Ý skřrslunni (SIC er Rannsˇknarnefnd Al■ingis):

While the SIC in its Report confirms many of the unequivocal warnings that the CBI governors uttered in confidential meetings with government ministers in the year preceding the bank collapse, in its general discussion it faults one of them, David Oddsson, for being a former politician so that old political opponents tended to dismiss his advice. The SIC complains of ôa certain degree of distrust and cooperation problemsö between Oddsson and leading Social Democrats. But whether or not Oddsson distrusted the Social Democrats as much as they may have distrusted him seems of little relevance because the issue was that he was warning them and that they were ignoring his warnings. It was not that they were proposing something which he was dismissing for his own personal reasons. The fault therefore should have been found not with Oddsson, but with his old political opponents who apparently could not set aside old grievances in the face of an approaching danger for the Icelandic nation of which he was warning them.

╔g bŠti sÝ­an vi­:

In the second place, this criticism by the SIC also may be regarded as a formal error: There were three CBI governors, in addition to Oddsson Eirikur Gudnason and Ingimundur Fridriksson. If Gudnason and Fridriksson, both of them economists with long experience in central banking and not with any known political affiliation, had disagreed with Oddsson, then he would not have been able to speak on behalf of the CBI. But the two other CBI governors had become convinced, with Oddsson, of the imminent danger. If old foes of Oddsson did not want to listen to him because of his past political career, then they should at least have taken his two colleagues seriously.


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband