Sökudólgar og blórabögglar

Rækileg rannsókn hlýtur að fara fram á aðdraganda íslenska bankahrunsins, eins og Davíð Oddsson krafðist á Viðskiptaþingi á dögunum. Erfitt er að fela hana íslenskum mönnum vegna návígis og tengsla. Ef rannsóknin leiðir í ljós lögbrot, mistök eða stórfellt og vítavert gáleysi, þá ber að bregðast við samkvæmt því, höfða mál gegn lögbrjótum og víkja þeim, sem mistök gerðu eða voru sekir um gáleysi. Eftir slíka rannsókn geta kjósendur líka metið ábyrgð stjórnmálamanna, fremur en við æsingar síðustu vikna.

Hins vegar gleymist, að örlagavaldar hrunsins voru flestir utan landsteina. Lánsfjárkreppan er alþjóðleg. Víða hafa bankar og aðrar fjármálastofnanir ýmist komist í þrot eða verið þjóðnýttar beint og óbeint. Í öðru lagi brást samningurinn um EES: Seðlabankar í öðrum EES-löndum vildu ekki liðsinna Íslendingum, þegar á reyndi, þótt þetta hefði átt að vera eitt efnahagssvæði. Í þriðja lagi gerði Gordon Brown endanlega út af við íslensku bankana, þegar hann beitti lögum um hryðjuverkavarnir til að stöðva starfsemi þeirra í Bretlandi og setti fjármálaráðuneytið, seðlabankann og Landsbankann á lista um hryðjuverkasamtök með Al-Kaída.

Sumir, sem æsingamenn nefna til sögu, eru frekar blórabögglar en sökudólgar. Einn blóraböggullinn er seðlabankinn íslenski. Vitaskuld má deila um peningastefnu hans frá 2001, en óvíst er, að önnur peningastefna hefði afstýrt vandanum. Ekki hefur orðið bankahrun í Nýja Sjálandi, sem fylgdi sömu peningastefnu. Ákvörðunin um að leggja hlutafé í Glitni í stað þess að veita honum lán hefur einnig verið nefnd. Hún var ákvörðun ríkisstjórnarinnar, ekki seðlabankans. En þeir, sem skoðað hafa málið, vita, að óðs manns æði hefði verið að lána bankanum 80 milljarða af almannafé.

Þá segja sumir, að seðlabankinn íslenski hafi vanrækt að standa vörð um fjármálalegan stöðugleika. En Davíð Oddsson varaði hvað eftir annað við miklum skuldum bankanna erlendis síðustu tvö árin fyrir bankahrunið, þótt hann gæti auðvitað ekki talað á þann veg opinberlega og leitt yfir þá áhlaup. Ég get sjálfur borið vitni um ótal viðvaranir og ábendingar Davíðs, auk þess sem næg önnur gögn eru til um þau.

Annar blóraböggullinn er Íslendingar sjálfir. Sagt er, að þeir hafi eytt of miklu. Velmegun þeirra hafa verið í krafti greiðslukorta. Þetta er hæpið. Íslendingar spöruðu talsvert meira en aðrar þjóðir á tveimur sviðum. Þeir áttu flestir húsnæði sitt sjálfir og greiddu hátt hlutfall launa í lífeyrissjóði. Þess vegna var ekki óeðlilegt, að þeir notuðu afganginn af tekjunum til að njóta lífsins. Hefðu bankarnir látið sér nægja útlán hér á landi, þá hefðu þeir ekki hrunið.

Hér er komið að hinum íslenska þætti bankahrunsins og verðugu rannsóknarefni. Íslensku bankarnir höfðu tekið stór lán erlendis í því skyni að endurlána nokkrum íslenskum auðjöfrum. Hvernig stendur á því, að þessir auðjöfrar gátu safnað í bönkunum þúsund milljarða skuldum, sem þeir notuðu ekki aðeins í lystisnekkjur sínar og einkaþotur, heldur líka í margvísleg kostnaðarsöm ævintýri erlendis? Hvers vegna veittu fjölmiðlar, embættismenn og stjórnmálamenn þeim ekki aðhald?

Fréttablaðið 12. desember 2008. (Myndin við greinina er af einkaþotu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, sem er merkt 101 eins og lystisnekkja hans. Hún er tekin af fréttaskýringavefnum amx.)