Hrun bankanna er ekki hrun Ķslands

Ķslensku bankarnir hrundu nokkra sögulega daga ķ október 2008. Ķsland hrundi ekki meš žeim. Landiš liggur ekki ķ rśst eins og mörg Noršurįlfurķki eftir seinna strķš. Brżr, vegir og virkjanir standa. Vélar eru óskemmdar, tölvur tengdar, enginn hefur tżnt lķfi af annarra völdum. Fiskur og įl eru į góšu verši į alžjóšlegum markaši. Śtflutningsatvinnuvegir dafna dįvel, sjįvarśtvegur, raforkuframleišsla, stórišja og feršamannažjónusta. Žjóšin hefur oršiš aš sętta sig viš mikla kjaraskeršingu viš fall krónunnar, en žaš hefur žó žann kost, aš hśn fékk meš žvķ skżr skilaboš um, aš nś yrši aš herša sultarólina. Sś kjaraskeršing ętti einnig aš vera tķmabundin.


Kapķtalismanum ekki um aš kenna

Hverjum var hrun bankanna aš kenna? Sumir kveša upp daušadóm yfir kapķtalismanum. En kapķtalisminn, kerfi séreignar og samkeppni, veršur ekki dęmdur af nokkrum vikum ķ október 2008, heldur af mörg hundruš įra sögu sinni. Hśn sżnir, aš viš frjįls višskipti į alžjóšamarkaši, harša samkeppni fyrirtękja um hylli neytenda og séreign į framleišslutękjum skapast mestu veršmętin. „Nżfrjįlshyggjan“ er ekki heldur daušadęmd, žvķ aš hśn var aldrei til. Žetta er ekkert annaš en uppnefni į sķgildri frjįlshyggju žeirra Johns Lockes og Adams Smiths, sem felur ķ sér tortryggni į óheft rķkisvald og skilning į žvķ, aš mannlegt samlķf getur veriš skipulegt įn žess aš vera skipulagt.

Hrun bankanna er aušvitaš ašallega aš kenna hinni alžjóšlegu lįnsfjįrkreppu, sem įtti upptök sķn ķ Bandarķkjunum og skall yfir heimsbyggšina haustiš 2007, en fęršist ķ aukana haustiš 2008, žegar hver fjįrfestingarsjóšurinn af öšrum varš gjaldžrota og jafnvel margir bankar. Rętur kreppunnar liggja ekki ķ kapķtalismanum, heldur vanhugsušum rķkisafskiptum. Bandarķskir hśsnęšislįnasjóšir, sem störfušu viš rķkisįbyrgš og rżmri reglur en venjulegir bankar, veittu lįn til fólks, sem bersżnilega gat ekki stašiš ķ skilum. Aš rįši Robertu Achtenberg, ašstošarrįšherra ķ stjórn Clintons forseta um mišjan tķunda įratug, var lįnastofnunum einnig bannaš aš mismuna minnihlutahópum ķ śtlįnum (til dęmis meš žvķ aš lįna hlutfallslega meira til hvķtra manna en svartra), og skipti žį greišslugeta litlu mįli.

crop_500x.jpgAfleišingin af žessum rķkisafskiptum varš, aš eignasöfn banka fylltust af undirmįlslįnum, og hver hętti aš treysta öšrum. Lįnalķnur rofnušu, svo aš skuldugustu fjįrmįlastofnanir hrundu og ašrar stundum meš žeim. Lįnsfjįrskortur į alžjóšamarkaši bitnaši illa į ķslensku bönkunum, sem höfšu vaxiš hratt og skuldušu mikiš. Sumir žeirra höfšu lķka ķ eignasöfnum sķnum eins konar undirmįlslįn, sem žeir höfšu veitt įhęttukapķtalistum, sérstaklega Jóni Įsgeiri Jóhannessyni og mönnum ķ kringum hann. Ein skżringin var, aš Jón Įsgeir og ašrir honum lķkir įttu stóra hluti ķ bönkunum. Hętt er viš, aš eigendur bankanna hafi lįnaš hver öšrum į vķxl ķ žvķ skyni aš fara ķ kringum reglur um samskipti eigenda og stjórnenda einstakra banka.


Ruddaskapur Breta

Stęrstu ķslensku bönkunum tveimur tókst samt furšuvel aš standa af sér lįnsfjįrkreppuna, uns bresku jafnašarmannaleištogarnir Gordon Brown og Alistair Darling beittu ķ október 2008 lögum um hryšjuverkavarnir til aš loka breskum śtbśum žeirra og dótturfélögum og „frysta“ allar eignir žeirra ķ Bretlandi. Fjįrmįlarįšuneyti Ķslands og Sešlabanki uršu um hrķš aš sęta žvķ įsamt Landsbankanum aš vera į lista breskra stjórnvalda į Netinu um hryšjuverkasamtök įsamt Al-Kaķda, Talibönum ķ Afganistan og örfįum öšrum ašilum. Viš žetta var śti um bankana, jafnframt žvķ sem stórkostlegir erfišleikar stešjušu aš žjóšarbśinu og krónan snarféll. Allar ešlilegar greišslur um banka stöšvast vitanlega til lands, sem er į lista um hryšjuverkasamtök. Enn er Landsbankinn į žessum lista, žótt hann hafi veriš fęršur ķ sérstakan reit.

Žeir Brown og Darling bįru žvķ viš, aš ķslensk stjórnvöld hefšu ekki ętlaš aš standa viš skuldbindingar um įbyrgš į innstęšum breskra sparifjįreigenda ķ ķslensku bönkunum. Ekkert, sem stjórnvöld sögšu, gaf tilefni til grunsemda um žaš. Tryggingarsjóšur bankainnstęšna starfar į Ķslandi samkvęmt reglum Evrópska efnahagssvęšisins og tryggir allar bankainnstęšur eftir žvķ, sem hann hefur bolmagn til. Žeir Brown og Darling létu einnig hafa eftir sér, aš ķslensku bankarnir hefšu flutt verulegt fé til Ķslands dagana fyrir ašgeršir Breta. Rannsókn hlżtur aš leiša hiš sanna um žaš ķ ljós, en hvort sem žaš er rétt eša rangt, gaf žaš ekkert tilefni heldur til aš beita lögum um hryšjuverkavarnir. Sķšustu klukkutķmana sem Lehman Brothers störfušu, flutti fyrirtękiš stórfé (rśma fjóra milljarša punda) frį Bretlandi til Bandarķkjanna. Hvorki bandarķski sešlabankinn né bandarķska fjįrmįlarįšuneytiš voru sett į opinberan lista breskra stjórnvalda į Netinu um hryšjuverkasamtök og ekki heldur Lehman Brothers.

Skżringin į žvķ, aš hin alžjóšlega lįnsfjįrkreppa kom miklu haršar nišur į Ķslendingum en öšrum žjóšum, er žvķ tvķžętt. Annars vegar voru ķslensku bankarnir skuldugri en svo, aš rķkissjóšur og Sešlabanki hefšu bolmagn til aš bjarga žeim, žegar syrti ķ įlinn. Hins vegar ollu Bretar okkur bśsifjum meš ruddalegri framkomu sinni. Svo er aš sjį sem Bretar reyni aš neyša ķslenska rķkiš til aš ganga miklu lengra gagnvart breskum innstęšueigendum en žvķ ber samkvęmt reglum Evrópska efnahagssvęšisins. Ef hinn ķslenski Tryggingarsjóšur bankainnstęšna hrekkur ekki til, žį hefur ķslenska rķkiš enga lagaskyldu til aš koma honum til ašstošar.


Skuldakóngurinn

crop_500x-2.jpgHvers vegna voru bankarnir skuldugri en svo, aš rķkissjóšur og Sešlabanki fengju bjargaš žeim? Žegar hefur eitt svariš veriš nefnt, aš eigendur bankanna lįnušu hver öšrum į vķxl. Sérstaklega į žetta viš um Jón Įsgeir Jóhannesson. Meginhlutinn af žeim skuldum, sem bankarnir hafa stofnaš til ķ ķslensku śtrįsinni svonefndu, tengjast Jóni Įsgeiri beint og óbeint, hįtt ķ eitt žśsund milljaršar aš sögn fyrrverandi samstarfsmanns hans.

Ein augljósasta įstęšan til žess, hversu langt Jón Įsgeir Jóhannesson hefur komist ķ aš hrifsa til sķn sparifé almennings og nota ķ ęvintżri erlendis, er, aš hann įtti flesta fjölmišlana og hikaši ekki viš aš beita žeim sér ķ hag. Sjįlfur var hann aldrei gagnrżndur ķ žessum fjölmišlum, en hafnar voru rógsherferšir gegn žeim, sem létu ķ ljós įhyggjur af ofrķki hans. Davķš Oddsson var forsętisrįšherra 2004, skynjaši hęttuna og bar fram frumvarp um, aš aušjöfrar męttu ekki rįša öllum fjölmišlum. Alžingi samžykkti frumvarpiš. Jón Įsgeir hafši góš tengsl viš Ólaf Ragnar Grķmsson, forseta Ķslands. Framkvęmdastjóri eins fyrirtękis Jóns Įsgeirs hafši veriš kosningastjóri Ólafs Ragnars ķ forsetakjöri 1996. Önnur dóttir Ólafs Ragnars var ķ hįlaunastarfi hjį Jóni Įsgeiri. Ķ fyrsta skipti gekk forseti gegn žinginu meš žvķ aš synja frumvarpi stašfestingar, og var žaš žį dregiš til baka. Skömmu sķšar vék Davķš śr stól forsętisrįšherra.

crop_500x-3.jpgOrrustan um fjölmišlafrumvarpiš voriš 2004 varš örlagarķk. Valdajafnvęgi į Ķslandi raskašist. Žrķr aušmannahópar eignušust nęr alla fjölmišla, en įttu fyrir bankana og voru um leiš stęrstu višskiptavinir žeirra. Žessir aušmenn bjuggu viš lķtiš ašhald, eins og dęmin sanna. Žegar Inga Jóna Žóršardóttir, eiginkona Geirs Haarde, žįverandi fjįrmįlarįšherra, sagši sig ķ jślķ 2005 śr stjórn FL Group ķ mótmęlaskyni viš vinnubrögš Jóns Įsgeirs Jóhannessonar og félaga, hafši žaš engin eftirmįl. Žegar Lķfeyrissjóšur verslunarmanna vildi ekki hlżša öllum fyrirmęlum Jóns Įsgeirs ķ jślķ 2006, hótaši hann aš stofna sérstakan lķfeyrissjóš fyrir starfsfólk fyrirtękja sinna, mörg žśsund manns. Žessi yfirgangur vakti engin višbrögš. Žegar sex borgarfulltrśar Sjįlfstęšisflokksins komu ķ september 2007 ķ veg fyrir, aš mennirnir ķ kringum Jón Įsgeir fengju eignir Orkuveitu Reykjavķkur afhentar, snerust flestir fjölmišlar gegn borgarfulltrśunum.

crop_500x-1.jpgEftir aš Davķš Oddsson hafši nįš sér eftir erfiš veikindi, geršist hann sešlabankastjóri haustiš 2005. Hann skynjaši hina nżju hęttu af skuldum bankanna (sem voru ašallega skuldir Jóns Įsgeirs Jóhannessonar viš žį vegna śtrįsarverkefna) og varaši viš henni, mešal annars ķ ręšu į morgunfundi Višskiptarįšs 6. nóvember 2007. „Allt getur žetta fariš vel, en viš erum örugglega viš ytri mörk mörk žess sem fęrt er aš bśa viš til lengri tķma,“ sagši hann. „Śtrįsarįformum žarf žvķ aš setja skynsamleg mörk. Sį óhófsandi sem aš nokkru hefur heltekiš okkur mį ekki rįša feršinni til framtķšar.“ Į Davķš var ekki hlustaš, enda reyndu fjölmišlar Jóns Įsgeirs eftir megni aš gera hann tortryggilegan.


Hvers vegna sökk skipiš?

Lošnuskip siglir drekkhlašiš ķ land. Lķtiš mį śt af bera. Fįrvišri skellur į, svo aš skipiš sekkur, žótt mannbjörg verši. Hverjum er um aš kenna? Fįrvišriš er ķ einum skilningi orsökin, en ķ öšrum skilningi er žaš sś įkvöršun skipstjórans (meš samžykki įhafnarinnar) aš drekkhlaša skipiš. Siglingalögunum er aš sjįlfsögšu ekki um aš kenna, en hugsanlega eftirlitsašilum, ef žeir hafa vanrękt eftirlitshlutverk sitt og hefšu mįtt vita betur. Sķšan kemur ķ ljós, aš skipstjóri og įhöfn hafa ofhlašiš skipiš vegna žess, aš eigandi skipsins, śtgeršarmašurinn, lagši fast aš žeim aš gera žaš eša jafnvel skipaši žeim žaš. Žį ber hann ekki minni sök en skipstjórinn. Er śtgeršarmašurinn ķ žessu dęmi ekki śtrįsarmašurinn Jón Įsgeir Jóhannesson?

Hvaš sem žvķ lķšur, eru kapķtalistar ekki rök gegn kapķtalisma. Ašalatrišiš er ekki aš prédika gegn gręšgi, eins og žśsund spekingar hafa gert ķ žśsund įr, heldur aš reyna aš veita henni ķ farvegi, žar sem hśn veršur gagnleg öšrum. Žaš tekst ašeins viš skynsamlegar leikreglur. Reynsla sķšustu vikna og mįnaša aušveldar okkur vonandi aš endurbęta leikreglurnar. 

Menntaskólatķšindi, 3. tbl. 2008. (Myndirnar eru af snekkju Jóns Įsgeirs, 101, sem skrįš er į Cayman-eyjum, og teknar af fréttavefnum AMX.)


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband