Hrun bankanna er ekki hrun ═slands

═slensku bankarnir hrundu nokkra s÷gulega daga Ý oktˇber 2008. ═sland hrundi ekki me­ ■eim. Landi­ liggur ekki Ý r˙st eins og m÷rg Nor­urßlfurÝki eftir seinna strÝ­. Brřr, vegir og virkjanir standa. VÚlar eru ˇskemmdar, t÷lvur tengdar, enginn hefur třnt lÝfi af annarra v÷ldum. Fiskur og ßl eru ß gˇ­u ver­i ß al■jˇ­legum marka­i. ┌tflutningsatvinnuvegir dafna dßvel, sjßvar˙tvegur, raforkuframlei­sla, stˇri­ja og fer­amanna■jˇnusta. Ůjˇ­in hefur or­i­ a­ sŠtta sig vi­ mikla kjarasker­ingu vi­ fall krˇnunnar, en ■a­ hefur ■ˇ ■ann kost, a­ h˙n fÚkk me­ ■vÝ skřr skilabo­ um, a­ n˙ yr­i a­ her­a sultarˇlina. S˙ kjarasker­ing Štti einnig a­ vera tÝmabundin.


KapÝtalismanum ekki um a­ kenna

Hverjum var hrun bankanna a­ kenna? Sumir kve­a upp dau­adˇm yfir kapÝtalismanum. En kapÝtalisminn, kerfi sÚreignar og samkeppni, ver­ur ekki dŠmdur af nokkrum vikum Ý oktˇber 2008, heldur af m÷rg hundru­ ßra s÷gu sinni. H˙n sřnir, a­ vi­ frjßls vi­skipti ß al■jˇ­amarka­i, har­a samkeppni fyrirtŠkja um hylli neytenda og sÚreign ß framlei­slutŠkjum skapast mestu ver­mŠtin. äNřfrjßlshyggjanô er ekki heldur dau­adŠmd, ■vÝ a­ h˙n var aldrei til. Ůetta er ekkert anna­ en uppnefni ß sÝgildri frjßlshyggju ■eirra Johns Lockes og Adams Smiths, sem felur Ý sÚr tortryggni ß ˇheft rÝkisvald og skilning ß ■vÝ, a­ mannlegt samlÝf getur veri­ skipulegt ßn ■ess a­ vera skipulagt.

Hrun bankanna er au­vita­ a­allega a­ kenna hinni al■jˇ­legu lßnsfjßrkreppu, sem ßtti uppt÷k sÝn Ý BandarÝkjunum og skall yfir heimsbygg­ina hausti­ 2007, en fŠr­ist Ý aukana hausti­ 2008, ■egar hver fjßrfestingarsjˇ­urinn af ÷­rum var­ gjald■rota og jafnvel margir bankar. RŠtur kreppunnar liggja ekki Ý kapÝtalismanum, heldur vanhugsu­um rÝkisafskiptum. BandarÝskir h˙snŠ­islßnasjˇ­ir, sem st÷rfu­u vi­ rÝkisßbyrg­ og rřmri reglur en venjulegir bankar, veittu lßn til fˇlks, sem bersřnilega gat ekki sta­i­ Ý skilum. A­ rß­i Robertu Achtenberg, a­sto­arrß­herra Ý stjˇrn Clintons forseta um mi­jan tÝunda ßratug, var lßnastofnunum einnig banna­ a­ mismuna minnihlutahˇpum Ý ˙tlßnum (til dŠmis me­ ■vÝ a­ lßna hlutfallslega meira til hvÝtra manna en svartra), og skipti ■ß grei­slugeta litlu mßli.

crop_500x.jpgAflei­ingin af ■essum rÝkisafskiptum var­, a­ eignas÷fn banka fylltust af undirmßlslßnum, og hver hŠtti a­ treysta ÷­rum. LßnalÝnur rofnu­u, svo a­ skuldugustu fjßrmßlastofnanir hrundu og a­rar stundum me­ ■eim. Lßnsfjßrskortur ß al■jˇ­amarka­i bitna­i illa ß Ýslensku b÷nkunum, sem h÷f­u vaxi­ hratt og skuldu­u miki­. Sumir ■eirra h÷f­u lÝka Ý eignas÷fnum sÝnum eins konar undirmßlslßn, sem ■eir h÷f­u veitt ßhŠttukapÝtalistum, sÚrstaklega Jˇni ┴sgeiri Jˇhannessyni og m÷nnum Ý kringum hann. Ein skřringin var, a­ Jˇn ┴sgeir og a­rir honum lÝkir ßttu stˇra hluti Ý b÷nkunum. HŠtt er vi­, a­ eigendur bankanna hafi lßna­ hver ÷­rum ß vÝxl Ý ■vÝ skyni a­ fara Ý kringum reglur um samskipti eigenda og stjˇrnenda einstakra banka.


Ruddaskapur Breta

StŠrstu Ýslensku b÷nkunum tveimur tˇkst samt fur­uvel a­ standa af sÚr lßnsfjßrkreppuna, uns bresku jafna­armannalei­togarnir Gordon Brown og Alistair Darling beittu Ý oktˇber 2008 l÷gum um hry­juverkavarnir til a­ loka breskum ˙tb˙um ■eirra og dˇtturfÚl÷gum og äfrystaô allar eignir ■eirra Ý Bretlandi. Fjßrmßlarß­uneyti ═slands og Se­labanki ur­u um hrÝ­ a­ sŠta ■vÝ ßsamt Landsbankanum a­ vera ß lista breskra stjˇrnvalda ß Netinu um hry­juverkasamt÷k ßsamt Al-KaÝda, Talib÷num Ý Afganistan og ÷rfßum ÷­rum a­ilum. Vi­ ■etta var ˙ti um bankana, jafnframt ■vÝ sem stˇrkostlegir erfi­leikar ste­ju­u a­ ■jˇ­arb˙inu og krˇnan snarfÚll. Allar e­lilegar grei­slur um banka st÷­vast vitanlega til lands, sem er ß lista um hry­juverkasamt÷k. Enn er Landsbankinn ß ■essum lista, ■ˇtt hann hafi veri­ fŠr­ur Ý sÚrstakan reit.

Ůeir Brown og Darling bßru ■vÝ vi­, a­ Ýslensk stjˇrnv÷ld hef­u ekki Štla­ a­ standa vi­ skuldbindingar um ßbyrg­ ß innstŠ­um breskra sparifjßreigenda Ý Ýslensku b÷nkunum. Ekkert, sem stjˇrnv÷ld s÷g­u, gaf tilefni til grunsemda um ■a­. Tryggingarsjˇ­ur bankainnstŠ­na starfar ß ═slandi samkvŠmt reglum Evrˇpska efnahagssvŠ­isins og tryggir allar bankainnstŠ­ur eftir ■vÝ, sem hann hefur bolmagn til. Ůeir Brown og Darling lÚtu einnig hafa eftir sÚr, a­ Ýslensku bankarnir hef­u flutt verulegt fÚ til ═slands dagana fyrir a­ger­ir Breta. Rannsˇkn hlřtur a­ lei­a hi­ sanna um ■a­ Ý ljˇs, en hvort sem ■a­ er rÚtt e­a rangt, gaf ■a­ ekkert tilefni heldur til a­ beita l÷gum um hry­juverkavarnir. SÝ­ustu klukkutÝmana sem Lehman Brothers st÷rfu­u, flutti fyrirtŠki­ stˇrfÚ (r˙ma fjˇra milljar­a punda) frß Bretlandi til BandarÝkjanna. Hvorki bandarÝski se­labankinn nÚ bandarÝska fjßrmßlarß­uneyti­ voru sett ß opinberan lista breskra stjˇrnvalda ß Netinu um hry­juverkasamt÷k og ekki heldur Lehman Brothers.

Skřringin ß ■vÝ, a­ hin al■jˇ­lega lßnsfjßrkreppa kom miklu har­ar ni­ur ß ═slendingum en ÷­rum ■jˇ­um, er ■vÝ tvÝ■Štt. Annars vegar voru Ýslensku bankarnir skuldugri en svo, a­ rÝkissjˇ­ur og Se­labanki hef­u bolmagn til a­ bjarga ■eim, ■egar syrti Ý ßlinn. Hins vegar ollu Bretar okkur b˙sifjum me­ ruddalegri framkomu sinni. Svo er a­ sjß sem Bretar reyni a­ ney­a Ýslenska rÝki­ til a­ ganga miklu lengra gagnvart breskum innstŠ­ueigendum en ■vÝ ber samkvŠmt reglum Evrˇpska efnahagssvŠ­isins. Ef hinn Ýslenski Tryggingarsjˇ­ur bankainnstŠ­na hrekkur ekki til, ■ß hefur Ýslenska rÝki­ enga lagaskyldu til a­ koma honum til a­sto­ar.


Skuldakˇngurinn

crop_500x-2.jpgHvers vegna voru bankarnir skuldugri en svo, a­ rÝkissjˇ­ur og Se­labanki fengju bjarga­ ■eim? Ůegar hefur eitt svari­ veri­ nefnt, a­ eigendur bankanna lßnu­u hver ÷­rum ß vÝxl. SÚrstaklega ß ■etta vi­ um Jˇn ┴sgeir Jˇhannesson. Meginhlutinn af ■eim skuldum, sem bankarnir hafa stofna­ til Ý Ýslensku ˙trßsinni svonefndu, tengjast Jˇni ┴sgeiri beint og ˇbeint, hßtt Ý eitt ■˙sund milljar­ar a­ s÷gn fyrrverandi samstarfsmanns hans.

Ein augljˇsasta ßstŠ­an til ■ess, hversu langt Jˇn ┴sgeir Jˇhannesson hefur komist Ý a­ hrifsa til sÝn sparifÚ almennings og nota Ý Švintřri erlendis, er, a­ hann ßtti flesta fj÷lmi­lana og hika­i ekki vi­ a­ beita ■eim sÚr Ý hag. Sjßlfur var hann aldrei gagnrřndur Ý ■essum fj÷lmi­lum, en hafnar voru rˇgsherfer­ir gegn ■eim, sem lÚtu Ý ljˇs ßhyggjur af ofrÝki hans. DavÝ­ Oddsson var forsŠtisrß­herra 2004, skynja­i hŠttuna og bar fram frumvarp um, a­ au­j÷frar mŠttu ekki rß­a ÷llum fj÷lmi­lum. Al■ingi sam■ykkti frumvarpi­. Jˇn ┴sgeir haf­i gˇ­ tengsl vi­ Ëlaf Ragnar GrÝmsson, forseta ═slands. FramkvŠmdastjˇri eins fyrirtŠkis Jˇns ┴sgeirs haf­i veri­ kosningastjˇri Ëlafs Ragnars Ý forsetakj÷ri 1996. Ínnur dˇttir Ëlafs Ragnars var Ý hßlaunastarfi hjß Jˇni ┴sgeiri. ═ fyrsta skipti gekk forseti gegn ■inginu me­ ■vÝ a­ synja frumvarpi sta­festingar, og var ■a­ ■ß dregi­ til baka. Sk÷mmu sÝ­ar vÚk DavÝ­ ˙r stˇl forsŠtisrß­herra.

crop_500x-3.jpgOrrustan um fj÷lmi­lafrumvarpi­ vori­ 2004 var­ ÷rlagarÝk. ValdajafnvŠgi ß ═slandi raska­ist. ŮrÝr au­mannahˇpar eignu­ust nŠr alla fj÷lmi­la, en ßttu fyrir bankana og voru um lei­ stŠrstu vi­skiptavinir ■eirra. Ůessir au­menn bjuggu vi­ lÝti­ a­hald, eins og dŠmin sanna. Ůegar Inga Jˇna ١r­ardˇttir, eiginkona Geirs Haarde, ■ßverandi fjßrmßlarß­herra, sag­i sig Ý j˙lÝ 2005 ˙r stjˇrn FL Group Ý mˇtmŠlaskyni vi­ vinnubr÷g­ Jˇns ┴sgeirs Jˇhannessonar og fÚlaga, haf­i ■a­ engin eftirmßl. Ůegar LÝfeyrissjˇ­ur verslunarmanna vildi ekki hlř­a ÷llum fyrirmŠlum Jˇns ┴sgeirs Ý j˙lÝ 2006, hˇta­i hann a­ stofna sÚrstakan lÝfeyrissjˇ­ fyrir starfsfˇlk fyrirtŠkja sinna, m÷rg ■˙sund manns. Ůessi yfirgangur vakti engin vi­br÷g­. Ůegar sex borgarfulltr˙ar SjßlfstŠ­isflokksins komu Ý september 2007 Ý veg fyrir, a­ mennirnir Ý kringum Jˇn ┴sgeir fengju eignir Orkuveitu ReykjavÝkur afhentar, snerust flestir fj÷lmi­lar gegn borgarfulltr˙unum.

crop_500x-1.jpgEftir a­ DavÝ­ Oddsson haf­i nß­ sÚr eftir erfi­ veikindi, ger­ist hann se­labankastjˇri hausti­ 2005. Hann skynja­i hina nřju hŠttu af skuldum bankanna (sem voru a­allega skuldir Jˇns ┴sgeirs Jˇhannessonar vi­ ■ß vegna ˙trßsarverkefna) og vara­i vi­ henni, me­al annars Ý rŠ­u ß morgunfundi Vi­skiptarß­s 6. nˇvember 2007. äAllt getur ■etta fari­ vel, en vi­ erum ÷rugglega vi­ ytri m÷rk m÷rk ■ess sem fŠrt er a­ b˙a vi­ til lengri tÝma,ô sag­i hann. ä┌trßsarßformum ■arf ■vÝ a­ setja skynsamleg m÷rk. Sß ˇhˇfsandi sem a­ nokkru hefur helteki­ okkur mß ekki rß­a fer­inni til framtÝ­ar.ô ┴ DavÝ­ var ekki hlusta­, enda reyndu fj÷lmi­lar Jˇns ┴sgeirs eftir megni a­ gera hann tortryggilegan.


Hvers vegna s÷kk skipi­?

Lo­nuskip siglir drekkhla­i­ Ý land. LÝti­ mß ˙t af bera. Fßrvi­ri skellur ß, svo a­ skipi­ sekkur, ■ˇtt mannbj÷rg ver­i. Hverjum er um a­ kenna? Fßrvi­ri­ er Ý einum skilningi ors÷kin, en Ý ÷­rum skilningi er ■a­ s˙ ßkv÷r­un skipstjˇrans (me­ sam■ykki ßhafnarinnar) a­ drekkhla­a skipi­. Siglingal÷gunum er a­ sjßlfs÷g­u ekki um a­ kenna, en hugsanlega eftirlitsa­ilum, ef ■eir hafa vanrŠkt eftirlitshlutverk sitt og hef­u mßtt vita betur. SÝ­an kemur Ý ljˇs, a­ skipstjˇri og ßh÷fn hafa ofhla­i­ skipi­ vegna ■ess, a­ eigandi skipsins, ˙tger­arma­urinn, lag­i fast a­ ■eim a­ gera ■a­ e­a jafnvel skipa­i ■eim ■a­. Ůß ber hann ekki minni s÷k en skipstjˇrinn. Er ˙tger­arma­urinn Ý ■essu dŠmi ekki ˙trßsarma­urinn Jˇn ┴sgeir Jˇhannesson?

Hva­ sem ■vÝ lÝ­ur, eru kapÝtalistar ekki r÷k gegn kapÝtalisma. A­alatri­i­ er ekki a­ prÚdika gegn grŠ­gi, eins og ■˙sund spekingar hafa gert Ý ■˙sund ßr, heldur a­ reyna a­ veita henni Ý farvegi, ■ar sem h˙n ver­ur gagnleg ÷­rum. Ůa­ tekst a­eins vi­ skynsamlegar leikreglur. Reynsla sÝ­ustu vikna og mßna­a au­veldar okkur vonandi a­ endurbŠta leikreglurnar.á

MenntaskˇlatÝ­indi, 3. tbl. 2008. (Myndirnar eru af snekkju Jˇns ┴sgeirs, 101, sem skrß­ er ß Cayman-eyjum, og teknar af frÚttavefnum AMX.)


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband