Kapķtalismi er ekki žaš sama og kapķtalistar

512_kri3873.jpgŽaš er fįrįnlegt aš dęma heilt hagkerfi eftir žvķ hvort nokkrum kapķtalistum hlekkist į. Viš žurfum aš gera greinarmun į kapķtalismanum og kapķtalistunum sem eru aušvitaš mistękir, segir Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor žegar hann er spuršur hvort heimurinn horfi nś upp į skipbrot kapķtalismans ķ alžjóšakreppunni sem skellur į heimsbyggšinni.


Er kreppan nśna kapķtalistum heimsins aš kenna?

Ég held aš žaš sé ekki beinlķnis hęgt aš kenna žeim öllum um. Žeir eru mistękir eins og gengur. En kapķtalisminn snżst ekki um kapķtalistana, heldur įrangur sjįlfs kerfisins. Margir eru nśna meš réttu aš hneykslast į gręšginni. Sumir kapķtalistar hafa vissulega sżnt gręšgi. En gręšgi er žįttur ķ mannlegu ešli sem viš getum ekki breytt meš predikunum heldur eigum viš miklu heldur aš tryggja aš gręšgin verši öšrum til góšs og žaš gerir hśn viš frjįlsa samkeppni žar sem menn žurfa aš leggja sig fram um aš fullnęgja žörfum annarra betur og ódżrar en keppinautar žeirra. Gręšgin er ekkert aš hverfa. Ašalatrišiš er aš nżta kapķtalistana til góšs.

Viš žurfum aš įtta okkur į žvķ aš frjįls samkeppni er eins konar sķa sem skilur aš žį sem geta og hina sem geta ekki. Sumir gera mistök og žeir hętta rekstri. Ašrir gera ekki mistök og žeir halda įfram rekstri. Žetta er lögmįl kapķtalismans og žegar į bjįtar kemur žetta lögmįl bżsna vel ķ ljós vegna žess aš skiptarįšandinn er lokaśrręši kapķtalismans, ekki böšullinn, sem betur fer. Ķ kapķtalisma fara menn į hausinn, en lįta ekki hausinn, eins og ķ mišstżršu hagkerfi. Gjaldžrot er aušvitaš alltaf sorglegt og aldrei ęskilegt. En žaš er ķ vissum skilningi naušsynlegt til žess aš leišrétta mistök. Žaš er enginn vafi į žvķ aš margir ķslenskir kapķtalistar hafa fariš of geyst en ég held samt aš undirstöšur ķslenska hagkerfisins séu traustar. Śtflutningsatvinnuvegirnir blómstra. Įl og fiskur eru ķ góšu verši. Žaš er engin įstęša til aš örvęnta. Eins og segir ķ biblķunni: Von gegn von.

Trśiršu enn jafn-stašfastlega og įšur į kapķtalismann?

Gögnin eru alveg óyggjandi um žaš aš žau lönd sem bśa viš hagkerfi séreignar og samkeppni skila ķbśunum miklu meiri įrangri en žau lönd sem bśa viš mišstżringu og rķkisafskipti. Ein meginstęšan til žess er aušvitaš aš žó aš menn geri mistök ķ kapķtalismanum og séu skeikulir, eru žau mistök leišrétt og menn veljast til žess sem žeir hafa mesta hęfileika til. Žaš er til męling sem heitir vķsitala atvinnufrelsis og žaš er lygilegt aš sjį hversu sterk fylgni er į milli atvinnufrelsis annars vegar og almennrar velmegunar hins vegar. Viš žurfum ekkert annaš en aš skoša sögu sķšustu tvö hundruš įra til aš sjį žetta vegna žess aš kapķtalisminn hefur komiš žjóšum Vesturlanda śr fįtękt ķ bjargįlnir. Žaš voru ekki rķkisafskipti og žvķ sķšur kóngar, keisarar eša pįfar sem geršu žaš. Žaš voru hugvitsmenn meš ašstoš almennings. Vinnan hętti aš vera eintómt strit og varš aš skynsamlegri nżtingu krafta fólks. Žaš er eingöngu hęgt ef menn fį upplżsingar um hagkvęmustu nżtingu eigin hęfileika, og žessar upplżsingar veitir kerfi frjįlsar samkeppni žeim.

Hefši mįtt sjį žessa kreppu fyrir?  

Nei, ég tel ekki aš žaš hefši veriš hęgt aš sjį hana fyrir nema aš žvķ leyti aš rętur hennar liggja ķ hśsnęšismįlasjóšunum tveimur bandarķsku sem veittu undirmįlslįn. Įstęšan til žess var aš reglugeršir um žį voru miklu lauslegri en um venjulega banka, til dęmis um lausafjįrstöšu, og žeir nutu óbeinnar rķkisįbyrgšar og žegar žś veist aš žś žarft ekki aš bera kostnašinn af mistökum žķnum sjįlfur heldur geturšu velt žeim yfir į rķkissjóš žį geriršu fleiri mistök. Žaš held ég aš sé kjarni mįlsins. Žannig aš ef hęgt er aš rekja lįnsfjįrkreppuna til einhvers žį er žaš til rķkisafskipta ķ sambandi viš bandarķska hśsnęšislįnasjóšinn. Žaš hefur sķšan fariš eins og eitur um allt hagkerfi heimsins sem er allt oršiš samtengt.

Er samt ekki hluti af vandanum hér į landi heimatilbśinn? Hafa ekki veriš gerš mistök, til dęmis ķ tķš fyrri rķkisstjórnar?

Į mešan Davķš Oddsson var forsętisrįšherra varaši hann oft viš žeirri ógętni sem honum fundust sumir kapķtalistar sżna. Hann varaši viš ofurlaununum og gengislįnunum. Į žetta var ekki hlustaš og meira aš segja var honum gerš upp andśš į framsęknum einstaklingum. Sķšan geršist žaš žegar įtti aš afhenda ęvintżramönnum Orkuveitu Reykjavķkur aš žaš var stöšvaš af sex borgarfulltrśum Sjįlfstęšisflokksins undir forystu žeirra Hönnu Birnu Kristjįnsdóttur og Gķsla Marteins Baldurssonar. En žaš var ausiš yfir žau fśkyršum, sagt aš žau vęru afturhaldssöm og skildu ekki hina nżju tķma. Meira aš segja var heill borgarstjórnarmeirihluti sprengdur śt af žessu. Žeir sem vildu fara gętilega og sögšu žaš opinberlega sęttu aškasti. Hitt er annaš mįl aš žaš skiptir ekki mįli hvaš menn segja opinberlega heldur hvaš menn gera. Ašalatrišiš er žaš aš žeir sem geršu mikil og stórfelld mistök lįti žau mistök ekki bitna į öšrum og hinir sem hegšušu sér skynsamlega hljóti sķna umbun. Žetta er lögmįl kapķtalismans og žetta lögmįl mį ekki taka śr sambandi.

Rķkisstjórnin hefur lengi sętt gagnrżni fyrir ašgeršarleysi varšandi efnahagsvandann.

Eru menn žį aš krefjast žess aš rķkisstjórnin ausi fé ķ menn sem hafa žrįfaldlega gert mistök? Žaš er aš vķsu skylda bęši rķkisstjórnar og Sešlabanka aš tryggja aš starfsemi sem viš getum ekki veriš įn, eins og starfsemi višskiptabankanna, haldi įfram įfallalaust. Žaš er aš mķnum dómi sišferšileg skylda rķkisins aš tryggja innistęšur allra ķslenskra sparifjįreigenda į Ķslandi, aš tryggja ešlilega bankažjónustu viš ķslenska sparifjįreigendur og lįntakendur. En žaš er allt annaš en aš bjarga mönnum frį žvķ sem žeir bera įbyrgš į. Žetta gildir ķ smįu og stóru. Ég held aš kapķtalisminn hljóti aš hvķla į žvķ aš menn beri sjįlfir įbyrgš į lķfi sķnu. Ef žeir gera mistök eiga žau aš bitna į žeim en ekki öšrum.

Hvaš segiršu žį um žjóšnżtingu Glitnis?

Ķ žvķ mįli voru góš rök į bįša bóga, aš veita eigendum fyrirgreišslu eins og gert var annars vegar eša lįta žį standa eša falla meš eigin geršum hins vegar. Ég held sjįlfur, og tala žį bara fyrir sjįlfan mig, aš žaš hafi veriš naušsynlegt aš bjarga Glitni. Ég yrši hins vegar manna fegnastur ef žaš kęmi ķ ljós aš eigendur Glitnis gętu fjįrmagnaš žau śtgjöld sem eru fyrirsjįanleg og žau leitušu til Sešlabankans um. Žį myndi ég svo sannarlega taka upp kampavķnsflösku.

Telur žś aš rķkisstjórnin sé einhuga ķ Glitnismįlinu?

Ég er sannfęršur um aš samfylkingarmenn eru į sömu skošun og sjįlfstęšismenn aš žaš žurfi aš komast klakklaust śt śr žessum hremmingum į sama tķma og viš žurfum aš gęta aš žvķ aš fé skattgreišenda sé ekki misnotaš. Viš getum ekki lįtiš ęvintżramenn komast yfir allan gjaldeyrisvarasjóš okkar og rķkissjóš. Žaš getur ekki veriš barįttumįl jafnašarmanna. Žaš getur ekki veriš barįttumįl neins heilbrigšs rķkisborgara į Ķslandi. Viš eigum aš nota žaš fé sem viš eigum til aš bjarga žvķ sem bjargaš veršur.

Žaš hefur ef til vill minna heyrst ķ Samfylkingunni sķšustu daga en ętla mįtti af žeirri einföldu įstęšu aš formašur hennar og öflugasti stjórnmįlamašur flokksins er frį ķ bili vegna uppskuršar. Viš veršum aš gefa Ingibjörgu Sólrśn Gķsladóttur rįšrśm til hvķldar og hressingar ķ hennar veikindum og óska henni góšs og skjóts bata. En ég veit ekki betur en žaš hafi veriš haft fullt samrįš viš forystumenn Samfylkingarinnar um allar ašgeršir.

Gerir žaš ekki mįliš nokkuš óžęgilegt aš žaš er vitaš aš kalt er į milli Davķšs Odddssonar og Jóns Įsgeirs Jóhannessonar? Menn Jóns Įsgeirs tala um hefnd Davķšs.

Er ekki nęsta skref aš žetta fólk segi aš Davķš Oddsson hafi hrint af staš hinni alžjóšlegu lįnsfjįrkreppu ķ žvķ skyni aš koma höggi į Baugsfešga? Hverju er hęgt aš svara slķku tali? Žaš er fįrįnlegt. Viš veršum reyndar aš virša einhverjum žessara manna žaš til vorkunnar aš žeir tala svona vegna žess aš žeir fį kaup fyrir žaš. Viš eigum bara aš taka žvķ vel aš žeir starfi samviskusamlega fyrir yfirbošara sķna. Sį į hund sem elur, eins og oft hefur veriš sagt į Ķslandi. Žaš er hins vegar mikill fengur fyrir žjóšina į jafnvįlegum tķmum og nś eru, aš sešlabankastjóri er mašur sem hefur unniš sér mikiš traust og aldrei lįtiš sérhagsmunahópa kaupa sig.

Fjölmargir gagnrżna peningastefnu Sešlabankans.


Žį eru menn ašallega aš tala um eigin vanda, held ég. Sešlabankinn er aušvitaš ekki óskeikull og ekki heldur almįttugur.  Hann getur ekki bjargaš mönnum frį eigin mistökum meš fjįrmunum skattgreišenda. Hann getur hins vegar reynt aš tryggja fjįrmįlalegan stöšugleika jafnframt žvķ sem halda veršbólgu ķ skefjum, eins og er raunar skylda hans samkvęmt lögum. Og aušvitaš getur enginn kennt Sešlabankanum um hina alžjóšlegu lįnsfjįrkreppu.

En af hverju eru stżrivextir hér žeir hęstu ķ heimi?


Žaš er vegna žess aš hér er veršbólga og veršbólga étur upp launin og er hęttuleg fyrir stöšugleikann.

En žaš sést enginn įrangur af žessari stefnu?

Hann mun koma ķ ljós. Žaš er gamalt lögmįl ef žś hękkar vextina aš žį minnkar žensla og ef žensla minnkar žį minnkar veršbólgan um leiš.Hitt er annaš mįl aš ég held aš hér sé aš koma samdrįttarskeiš, ekki ženslutķmabil, og žį kann aš gegna öšru mįli. Žaš er aušvitaš skömminni skįrra aš hafa veršbólgu en lįta allt fara noršur og nišur. Ég er alveg opinn fyrir žeim sjónarmišum.

Svo eru einhverjir sem halda žvķ fram aš sešlabankastjóri Davķš Oddsson stjórni landinu og rķkisstjórninni.

Mér finnst ekki skipta mestu mįli hverjir stjórna heldur aš teknar séu skynsamlegar įkvaršanir. Ķ mįli eins og žessu er aukaatriši hver leiši starfiš. Ašalatrišiš er aš starfiš endi į žvķ aš žjóšin komist śt śr žessum hremmingum tiltölulega įfallalaust. Eg hef litlar įhyggjur af persónum žeirra Geirs Haarde og Davķšs Oddssonar, svo aš dęmi sé tekiš. Žeir eru bįšir frįbęrir menn og vinir mķnir. Ég segi um žį eins og stślkan sem įtti aš velja um kvęši ķ ljóšakveri Tómasar: Mér finnst öll bókin best. Ég hef meiri įhyggjur af žvķ fólki sem sér sparifé sitt minnka, sér kaupmįtt launa sinna minnka. Viš erum ķ mišri kreppu en viš eigum eins og hęgt er aš milda höggiš gagnvart fólki, sem mį illa viš žvķ.

Af hverju hefur ekkert veriš gert til žess?

Žaš hefur mešal annars veriš gert meš žvķ aš auka gjaldeyrisvaraforšann og bjarga Glitni frį gjaldžroti. Sešlabankinn hefur lķka liškaš til um lįn viš višskiptabankana. Eflaust mį gera margt fleira, en žaš er lķka aš mörgu aš hyggja. Žaš gerir aušvitaš erfitt fyrir ef vantraust į bönkunum erlendis hefur aš einhverju leyti smitast yfir į rķkiš, sem er nįnast skuldlaust sjįlft. Žaš žjónar hins vegar engum tilgangi aš tala įstandiš nišur.

Voru ekki mistök aš einkavęša bankana?

Sķšur en svo. Žótt bankarnir hafi ef til vill fariš fullgeyst sķšustu įrin, ašallega vegna žess aš eitt eša tvö risafyrirtęki hafa haft mikil įhrif į Ķslandi og eru illa stödd nśna, hafa bankarnir gert margt vel. Ég segi til dęmis aš ég get ekki annaš en dįšst aš žeim fyrir hversu lengi žeir hafa haldiš sjó žrįtt fyrir aš lokaš hafi veriš į nįnast allar lķnalķnur til žeirra. Žeir hafa sżnt aš žeir eru śrręšagóšir. Ķ žeim bżr mikil žekking og hęfileikar sem mega ekki fara forgöršum. Og žaš er ekki eins og Ķsland sé eina landiš ķ heiminum žar sem bankar eru ķ vandręšum!

Žś ert ķ bankarįši Sešlabankans. Fenguš žiš eitthvaš aš vita um gang mįla varšandi žjóšnżtingu Glitnis?


Viš ķ bankarįšinu erum bundin trśnaši og honum ętla ég ekki aš bregšast.

Hvernig lķst žér į hugmynd Davķšs Oddssonar um žjóšstjórn?

Almennt er ég ekki hlynntur žjóšstjórn, eša samstjórn allra stjórnmįlaflokka, žvķ aš ég tel gagnrżni og ašhald naušsynlegt og žaš fęst ašeins meš öflugri stjórnarandstöšu. En ég held samt aš sjaldan hafi veriš meiri žörf į samstöšu allra stjórnmįlaflokka og nś ķ žessum erfišleikum, sem eru meiri en ég man nokkurn tķma eftir įšur. Davķš Oddsson fór ekki śt fyrir verksviš sitt, ef hann hefur nefnt žetta, žvķ aš verksviš hans er einmitt aš reyna aš koma góšu til leišar og taka žįtt ķ aš leysa žann mikla vanda sem viš er aš glķma. Viš getum ekki heldur lįtiš eins og Framsóknarflokkurinn, Vinstri gręnir og Frjįlslyndi flokkurinn séu ekki til. Stušningsmenn žessara flokka eru jafngóšir Ķslendingar og stušningsmenn stjórnarflokkanna tveggja. Allt annaš er fįrįnlegt flokksofstęki.

Hvaš helduršu aš kreppan standi lengi?


Ef ég vissi hvenęr er kreppa og hvenęr kreppu lżkur žį vęri ég önnum kafinn viš aš nota vitneskju mķna til aš kaupa og selja hlutabréf og gjaldmišla. Žį myndi ég varla koma til žķn ķ vištal. En viš vitum aš kreppur koma og fara. Žaš var frįleitt aš halda žvķ fram žegar atvinnulķfiš var hér į uppleiš fyrir tveimur įrum aš žaš myndi alltaf  vera į uppleiš. Jafnfįrįnlegt vęri aš segja žegar hlutir eru nś į nišurleiš aš žeir muni alltaf halda įfram aš vera į nišurleiš. Žetta eru sveiflur ķ atvinnulķfinu. Žetta fer upp og nišur. Žaš er mikilvęgt fyrir okkur aš fara ekki ķ óšagoti aš gera hluti sem viš munum sjį eftir. Viš žurfum aš virkja žann mikla kraft sem bżr ķ einstaklingunum. Besta rįšiš viš frelsinu er meira frelsi. Ég tek dęmi. Viš žurfum aš nżta aušlindir okkar betur en viš höfum gert. Viš žurfum aš snśa baki viš žeirri stefnu aš žaš megi ekki virkja fallvötnin og jaršvarmann og bśa sjįvarśtvegi góš skilyrši. Viš žurfum aš örva atvinnulķfiš meš skattalękkunum en um leiš žurfum viš aš lękka rķkisśtgjöld. Žaš žarf aš tryggja ešlilega og įfallalausa bankastarfsemi ķ landinu. Žaš er meš žessum hętti sem viš komumst śt śr žessari kreppu. 

Žegar kreppunni lżkur, helduršu žį aš menn hafi eitthvaš lęrt?

Viš žurfum ašallega aš lęra tvennt af žessari kreppu. Ķ fyrsta lagi er ęskilegt aš hér séu öflugir bankar. En žeir žurfa aš vera meš einhvers konar bakhjarl og ég held aš žaš megi leysa žaš eins og ķ Sviss žar sem Sešlabankinn er tiltölulega lķtill mišaš viš žį stóru višskiptabanka sem žar eru. Žar eru višskiptabankarnir meš greišslumišlun sķn į milli og tryggja ķ raun hver annan. Seinna atrišiš er aš viš eigum aš vera afdrįttarlausari ķ aš nżta aušlindir okkar. Hér hafa fjölmennir hópar barist gegn žvķ meš oddi og egg aš viš nżttum fallvötn, jaršvarma og fiskistofna į skynsaman hįtt. Sķšan er eitt sem allar žjóšir geta lęrt og žaš er aš žvķ frjįlsara sem atvinnulķfiš er žvķ meiri er veršmętasköpunin žegar til lengri tķma er litiš. Viš getum ekki lįtiš tķmabundin įföll raska žvķ. Viš viljum ekki aš hér verši kyrrstaša. Ég held aš ķ žessari kreppu muni koma ķ ljós aš kapķtalisminn er ekki daušur heldur hefur hann fólginn ķ sér mikinn endurnżjunarmįtt.

Nś ert žś dyggur sjįlfstęšismašur. Óttastu ekki aš žjóšin telji sjįlfstęšismenn hafa brugšist ķ efnahagsmįlum og refsi flokknum ķ nęstu kosningum?


Ég er enginn spįmašur. Ef žś vilt heyra spįr veršuršu aš snśa žér til sumra samkennara minna ķ Hįskólanum sem koma sjįlfsöruggir og sigurvissir fram ķ sjónvarpsfréttum į hverju kvöldi og spį fyrir um framtķšina af sinni miklu fullvissu eins og Nostradamus į sķnum tķma. Ķ hremmingum eins og žessum er aukaatriši, hvort menn eru sjįlfstęšismenn eša vinstri menn. Ķ hremmingum eins og žessum eigum viš öll aš vera Ķslendingar.

Vištal, Morgunblašiš 4. október 2008.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband